
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Llangollen
Tref ar lan afon Dyfrdwy sydd wedi croesawu cantorion a dawnswyr o bob cwr o’r byd bob mis Gorffennaf ers 1947.
Llun: Afon Dyfrdwy yn rhuthro heibio’r hen bont garreg yn Llangollen · Akke, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Powys →Seintiau Powys →

Ystyr yr enw
Llangollen: eglwys Collen Sant
Llangollen
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- gollen Collen Santo Collen (treiglad meddal: c → g)
Saif Llangollen ar lan Dyfrdwy dan Gastell Dinas Brân, tref Sant Collen. Bob mis Gorffennaf ers 1947 mae wedi croesawu cantorion a dawnswyr o tua hanner cant o wledydd i’w Heisteddfod Ryngwladol, dan arwyddair Cymraeg: Byd gwyn fydd byd a gano.FfynonellauLlangollen ↗Wikipedia (Saesneg)Llangollen, tref ar afon Dyfrdwy; daw’r enw o llan, anheddiad crefyddol, a Sant Collen, mynach o’r 7fed ganrif a sefydlodd eglwys ar lan yr afon; codwyd y bont dros y Ddyfrdwy yn yr 16eg ganrif yn lle un o tua 1345 a godwyd gan John Trefor, ac mae hen rigwm yn ei chyfrif ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; saif Castell Dinas Brân, a godwyd gan dywysogion Powys Fadog, ar fryn uwchben y dref; sefydlwyd Abaty Glyn y Groes yn Llandysilio tua 1201 dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, a saif Piler Eliseg 400 m ohono; o 1780 Plas Newydd oedd cartref Sarah Ponsonby a’r Arglwyddes Eleanor Butler, Merched Llangollen; mae’r gamlas yn rhedeg 1.7 milltir ymlaen at Raeadr y Bedol; adferwyd deg milltir o’r rheilffordd rhwng Llangollen a Chorwen; poblogaeth 3,603 yng nghyfrifiad 2021.Llangollen International Musical Eisteddfod ↗Wikipedia (Saesneg)Eisteddfod Gerddorol Ryngwladol Llangollen, a gynhelir bob blwyddyn yn ail wythnos Gorffennaf; dros 5,000 o gantorion, dawnswyr ac offerynwyr o tua 50 o wledydd; mae’n deillio o 1943, pan aeth Harold Tudor o’r Cyngor Prydeinig ag aelodau o lywodraethau alltud i’r Eisteddfod Genedlaethol ym Mangor; gyda W. S. Gwynn Williams, cyfansoddwr a chyhoeddwr cerddoriaeth o Gymro, trodd y syniad yn ŵyl annibynnol; casglodd y dref yr arian drwy danysgrifiad cyhoeddus, gan gasglu dros £1,100 yn gyflym; lletywyd y cystadleuwyr mewn cartrefi yn y dref a’r cylch; ym Mehefin 1947 daeth y bws cyntaf â chôr merched Grupo Musical Feminino o Porto, a enillodd gystadleuaeth y merched; yn 1949 daeth côr o Lübeck, a chafodd groeso dagreuol gan y gwirfoddolwyr a phobl y dref yn yr orsaf; cystadlodd Luciano Pavarotti gyntaf yn 1955 gyda’i dad mewn côr o Modena, ac mae’r brif dlws, Tlws Pavarotti Côr y Byd, yn dwyn ei enw; codwyd pafiliwn parhaol ddechrau’r 1990au; ysgrifennwyd ei harwyddair, ‘Byd gwyn fydd byd a gano. Gwaraidd fydd ei gerddi fo’, gan T. Gwynn Jones yn 1946.Llangollen International Musical Eisteddfod ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynhaliwyd gyntaf yn 1947, drwy Harold Tudor o’r Cyngor Prydeinig a W. S. Gwynn Williams; heddiw daw dros 5,000 o gantorion a dawnswyr o tua 50 o wledydd a dros 50,000 o ymwelwyr dros chwe diwrnod; canodd Luciano Pavarotti yno yn 1955 mewn côr o Modena gyda’i dad; ei harwyddair yw “Byd gwyn fydd byd a gano, gwaraidd fydd ei gerddi fo”; codwyd y Pafiliwn Rhyngwladol Brenhinol yn nechrau’r 1990au.
| Yr Eisteddfod Ryngwladol | Bob Gorffennaf ers 1947FfynonellauLlangollen International Musical Eisteddfod ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynhaliwyd gyntaf yn 1947, drwy Harold Tudor o’r Cyngor Prydeinig a W. S. Gwynn Williams; heddiw daw dros 5,000 o gantorion a dawnswyr o tua 50 o wledydd a dros 50,000 o ymwelwyr dros chwe diwrnod; canodd Luciano Pavarotti yno yn 1955 mewn côr o Modena gyda’i dad; ei harwyddair yw “Byd gwyn fydd byd a gano, gwaraidd fydd ei gerddi fo”; codwyd y Pafiliwn Rhyngwladol Brenhinol yn nechrau’r 1990au.Llangollen International Musical Eisteddfod ↗Wikipedia (Saesneg)Eisteddfod Gerddorol Ryngwladol Llangollen, a gynhelir bob blwyddyn yn ail wythnos Gorffennaf; dros 5,000 o gantorion, dawnswyr ac offerynwyr o tua 50 o wledydd; mae’n deillio o 1943, pan aeth Harold Tudor o’r Cyngor Prydeinig ag aelodau o lywodraethau alltud i’r Eisteddfod Genedlaethol ym Mangor; gyda W. S. Gwynn Williams, cyfansoddwr a chyhoeddwr cerddoriaeth o Gymro, trodd y syniad yn ŵyl annibynnol; casglodd y dref yr arian drwy danysgrifiad cyhoeddus, gan gasglu dros £1,100 yn gyflym; lletywyd y cystadleuwyr mewn cartrefi yn y dref a’r cylch; ym Mehefin 1947 daeth y bws cyntaf â chôr merched Grupo Musical Feminino o Porto, a enillodd gystadleuaeth y merched; yn 1949 daeth côr o Lübeck, a chafodd groeso dagreuol gan y gwirfoddolwyr a phobl y dref yn yr orsaf; cystadlodd Luciano Pavarotti gyntaf yn 1955 gyda’i dad mewn côr o Modena, ac mae’r brif dlws, Tlws Pavarotti Côr y Byd, yn dwyn ei enw; codwyd pafiliwn parhaol ddechrau’r 1990au; ysgrifennwyd ei harwyddair, ‘Byd gwyn fydd byd a gano. Gwaraidd fydd ei gerddi fo’, gan T. Gwynn Jones yn 1946. |
|---|---|
| Y bont | Un o Saith Rhyfeddod CymruFfynhonnellLlangollen ↗Wikipedia (Saesneg)Llangollen, tref ar afon Dyfrdwy; daw’r enw o llan, anheddiad crefyddol, a Sant Collen, mynach o’r 7fed ganrif a sefydlodd eglwys ar lan yr afon; codwyd y bont dros y Ddyfrdwy yn yr 16eg ganrif yn lle un o tua 1345 a godwyd gan John Trefor, ac mae hen rigwm yn ei chyfrif ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; saif Castell Dinas Brân, a godwyd gan dywysogion Powys Fadog, ar fryn uwchben y dref; sefydlwyd Abaty Glyn y Groes yn Llandysilio tua 1201 dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, a saif Piler Eliseg 400 m ohono; o 1780 Plas Newydd oedd cartref Sarah Ponsonby a’r Arglwyddes Eleanor Butler, Merched Llangollen; mae’r gamlas yn rhedeg 1.7 milltir ymlaen at Raeadr y Bedol; adferwyd deg milltir o’r rheilffordd rhwng Llangollen a Chorwen; poblogaeth 3,603 yng nghyfrifiad 2021. |
| Uwchben y dref | Castell Dinas BrânFfynhonnellLlangollen ↗Wikipedia (Saesneg)Llangollen, tref ar afon Dyfrdwy; daw’r enw o llan, anheddiad crefyddol, a Sant Collen, mynach o’r 7fed ganrif a sefydlodd eglwys ar lan yr afon; codwyd y bont dros y Ddyfrdwy yn yr 16eg ganrif yn lle un o tua 1345 a godwyd gan John Trefor, ac mae hen rigwm yn ei chyfrif ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; saif Castell Dinas Brân, a godwyd gan dywysogion Powys Fadog, ar fryn uwchben y dref; sefydlwyd Abaty Glyn y Groes yn Llandysilio tua 1201 dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, a saif Piler Eliseg 400 m ohono; o 1780 Plas Newydd oedd cartref Sarah Ponsonby a’r Arglwyddes Eleanor Butler, Merched Llangollen; mae’r gamlas yn rhedeg 1.7 milltir ymlaen at Raeadr y Bedol; adferwyd deg milltir o’r rheilffordd rhwng Llangollen a Chorwen; poblogaeth 3,603 yng nghyfrifiad 2021. |
Sant Collen a’r bont
Mae’r dref yn cymryd ei henw oddi wrth Sant Collen, mynach o’r 7fed ganrif a sefydlodd eglwys ar lan yr afon. Mae’r bont dros y Ddyfrdwy, a godwyd yn yr 16eg ganrif yn lle un a godwyd gan John Trefor tua 1345, yn cael ei chyfrif yn yr hen rigwm ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru.FfynhonnellLlangollen ↗Wikipedia (Saesneg)Llangollen, tref ar afon Dyfrdwy; daw’r enw o llan, anheddiad crefyddol, a Sant Collen, mynach o’r 7fed ganrif a sefydlodd eglwys ar lan yr afon; codwyd y bont dros y Ddyfrdwy yn yr 16eg ganrif yn lle un o tua 1345 a godwyd gan John Trefor, ac mae hen rigwm yn ei chyfrif ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; saif Castell Dinas Brân, a godwyd gan dywysogion Powys Fadog, ar fryn uwchben y dref; sefydlwyd Abaty Glyn y Groes yn Llandysilio tua 1201 dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, a saif Piler Eliseg 400 m ohono; o 1780 Plas Newydd oedd cartref Sarah Ponsonby a’r Arglwyddes Eleanor Butler, Merched Llangollen; mae’r gamlas yn rhedeg 1.7 milltir ymlaen at Raeadr y Bedol; adferwyd deg milltir o’r rheilffordd rhwng Llangollen a Chorwen; poblogaeth 3,603 yng nghyfrifiad 2021.
Tywysogion Powys Fadog
Ar y bryn uwchben y dref saif Castell Dinas Brân, a godwyd gan dywysogion Powys Fadog. Gerllaw, sefydlwyd Abaty Glyn y Groes tua 1201 dan Fadog ap Gruffudd Maelor, a saif Piler Eliseg bedwar can metr ohono.FfynhonnellLlangollen ↗Wikipedia (Saesneg)Llangollen, tref ar afon Dyfrdwy; daw’r enw o llan, anheddiad crefyddol, a Sant Collen, mynach o’r 7fed ganrif a sefydlodd eglwys ar lan yr afon; codwyd y bont dros y Ddyfrdwy yn yr 16eg ganrif yn lle un o tua 1345 a godwyd gan John Trefor, ac mae hen rigwm yn ei chyfrif ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; saif Castell Dinas Brân, a godwyd gan dywysogion Powys Fadog, ar fryn uwchben y dref; sefydlwyd Abaty Glyn y Groes yn Llandysilio tua 1201 dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, a saif Piler Eliseg 400 m ohono; o 1780 Plas Newydd oedd cartref Sarah Ponsonby a’r Arglwyddes Eleanor Butler, Merched Llangollen; mae’r gamlas yn rhedeg 1.7 milltir ymlaen at Raeadr y Bedol; adferwyd deg milltir o’r rheilffordd rhwng Llangollen a Chorwen; poblogaeth 3,603 yng nghyfrifiad 2021.
Sut y dechreuodd yr Eisteddfod
Dechreuodd yr Eisteddfod gydag ymweliad â’r Eisteddfod Genedlaethol ym Mangor yn 1943 gan aelodau o lywodraethau alltud. Gwnaeth Harold Tudor o’r Cyngor Prydeinig a’r cyfansoddwr W. S. Gwynn Williams hi’n ŵyl annibynnol, casglodd y dref dros £1,100 drwy danysgrifiad cyhoeddus, ac agorodd ei phobl eu cartrefi i’r cantorion.FfynonellauLlangollen International Musical Eisteddfod ↗Wikipedia (Saesneg)Eisteddfod Gerddorol Ryngwladol Llangollen, a gynhelir bob blwyddyn yn ail wythnos Gorffennaf; dros 5,000 o gantorion, dawnswyr ac offerynwyr o tua 50 o wledydd; mae’n deillio o 1943, pan aeth Harold Tudor o’r Cyngor Prydeinig ag aelodau o lywodraethau alltud i’r Eisteddfod Genedlaethol ym Mangor; gyda W. S. Gwynn Williams, cyfansoddwr a chyhoeddwr cerddoriaeth o Gymro, trodd y syniad yn ŵyl annibynnol; casglodd y dref yr arian drwy danysgrifiad cyhoeddus, gan gasglu dros £1,100 yn gyflym; lletywyd y cystadleuwyr mewn cartrefi yn y dref a’r cylch; ym Mehefin 1947 daeth y bws cyntaf â chôr merched Grupo Musical Feminino o Porto, a enillodd gystadleuaeth y merched; yn 1949 daeth côr o Lübeck, a chafodd groeso dagreuol gan y gwirfoddolwyr a phobl y dref yn yr orsaf; cystadlodd Luciano Pavarotti gyntaf yn 1955 gyda’i dad mewn côr o Modena, ac mae’r brif dlws, Tlws Pavarotti Côr y Byd, yn dwyn ei enw; codwyd pafiliwn parhaol ddechrau’r 1990au; ysgrifennwyd ei harwyddair, ‘Byd gwyn fydd byd a gano. Gwaraidd fydd ei gerddi fo’, gan T. Gwynn Jones yn 1946.Llangollen International Musical Eisteddfod ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynhaliwyd gyntaf yn 1947, drwy Harold Tudor o’r Cyngor Prydeinig a W. S. Gwynn Williams; heddiw daw dros 5,000 o gantorion a dawnswyr o tua 50 o wledydd a dros 50,000 o ymwelwyr dros chwe diwrnod; canodd Luciano Pavarotti yno yn 1955 mewn côr o Modena gyda’i dad; ei harwyddair yw “Byd gwyn fydd byd a gano, gwaraidd fydd ei gerddi fo”; codwyd y Pafiliwn Rhyngwladol Brenhinol yn nechrau’r 1990au.
Corau’r byd
Ym Mehefin 1947 daeth y bws cyntaf â chôr merched Porto, a aeth ymlaen i ennill eu cystadleuaeth, ac yn 1949 cafodd côr o Lübeck groeso dagreuol yn yr orsaf. Yn 1955 canodd Luciano Pavarotti ifanc yma gyda’i dad mewn côr o Modena, ac mae tlws Côr y Byd yn dwyn ei enw.FfynhonnellLlangollen International Musical Eisteddfod ↗Wikipedia (Saesneg)Eisteddfod Gerddorol Ryngwladol Llangollen, a gynhelir bob blwyddyn yn ail wythnos Gorffennaf; dros 5,000 o gantorion, dawnswyr ac offerynwyr o tua 50 o wledydd; mae’n deillio o 1943, pan aeth Harold Tudor o’r Cyngor Prydeinig ag aelodau o lywodraethau alltud i’r Eisteddfod Genedlaethol ym Mangor; gyda W. S. Gwynn Williams, cyfansoddwr a chyhoeddwr cerddoriaeth o Gymro, trodd y syniad yn ŵyl annibynnol; casglodd y dref yr arian drwy danysgrifiad cyhoeddus, gan gasglu dros £1,100 yn gyflym; lletywyd y cystadleuwyr mewn cartrefi yn y dref a’r cylch; ym Mehefin 1947 daeth y bws cyntaf â chôr merched Grupo Musical Feminino o Porto, a enillodd gystadleuaeth y merched; yn 1949 daeth côr o Lübeck, a chafodd groeso dagreuol gan y gwirfoddolwyr a phobl y dref yn yr orsaf; cystadlodd Luciano Pavarotti gyntaf yn 1955 gyda’i dad mewn côr o Modena, ac mae’r brif dlws, Tlws Pavarotti Côr y Byd, yn dwyn ei enw; codwyd pafiliwn parhaol ddechrau’r 1990au; ysgrifennwyd ei harwyddair, ‘Byd gwyn fydd byd a gano. Gwaraidd fydd ei gerddi fo’, gan T. Gwynn Jones yn 1946.
Byd gwyn fydd byd a gano. Gwaraidd fydd ei gerddi fo
T. Gwynn Jones, 1946FfynhonnellLlangollen International Musical Eisteddfod ↗Wikipedia (Saesneg)Eisteddfod Gerddorol Ryngwladol Llangollen, a gynhelir bob blwyddyn yn ail wythnos Gorffennaf; dros 5,000 o gantorion, dawnswyr ac offerynwyr o tua 50 o wledydd; mae’n deillio o 1943, pan aeth Harold Tudor o’r Cyngor Prydeinig ag aelodau o lywodraethau alltud i’r Eisteddfod Genedlaethol ym Mangor; gyda W. S. Gwynn Williams, cyfansoddwr a chyhoeddwr cerddoriaeth o Gymro, trodd y syniad yn ŵyl annibynnol; casglodd y dref yr arian drwy danysgrifiad cyhoeddus, gan gasglu dros £1,100 yn gyflym; lletywyd y cystadleuwyr mewn cartrefi yn y dref a’r cylch; ym Mehefin 1947 daeth y bws cyntaf â chôr merched Grupo Musical Feminino o Porto, a enillodd gystadleuaeth y merched; yn 1949 daeth côr o Lübeck, a chafodd groeso dagreuol gan y gwirfoddolwyr a phobl y dref yn yr orsaf; cystadlodd Luciano Pavarotti gyntaf yn 1955 gyda’i dad mewn côr o Modena, ac mae’r brif dlws, Tlws Pavarotti Côr y Byd, yn dwyn ei enw; codwyd pafiliwn parhaol ddechrau’r 1990au; ysgrifennwyd ei harwyddair, ‘Byd gwyn fydd byd a gano. Gwaraidd fydd ei gerddi fo’, gan T. Gwynn Jones yn 1946.
Ymweld
O 1780 Plas Newydd oedd cartref Merched Llangollen, Sarah Ponsonby a’r Arglwyddes Eleanor Butler. Mae’r gamlas yn rhedeg ymlaen at Raeadr y Bedol, ac mae trenau’n rhedeg ar ddeg milltir o reilffordd a adferwyd i Gorwen.FfynhonnellLlangollen ↗Wikipedia (Saesneg)Llangollen, tref ar afon Dyfrdwy; daw’r enw o llan, anheddiad crefyddol, a Sant Collen, mynach o’r 7fed ganrif a sefydlodd eglwys ar lan yr afon; codwyd y bont dros y Ddyfrdwy yn yr 16eg ganrif yn lle un o tua 1345 a godwyd gan John Trefor, ac mae hen rigwm yn ei chyfrif ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; saif Castell Dinas Brân, a godwyd gan dywysogion Powys Fadog, ar fryn uwchben y dref; sefydlwyd Abaty Glyn y Groes yn Llandysilio tua 1201 dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, a saif Piler Eliseg 400 m ohono; o 1780 Plas Newydd oedd cartref Sarah Ponsonby a’r Arglwyddes Eleanor Butler, Merched Llangollen; mae’r gamlas yn rhedeg 1.7 milltir ymlaen at Raeadr y Bedol; adferwyd deg milltir o’r rheilffordd rhwng Llangollen a Chorwen; poblogaeth 3,603 yng nghyfrifiad 2021.
Ffynonellau a darllen pellach
Ddoe a heddiw


Yn y 1890au roedd pysgotwr yn dal i gario’i gwrwgl, cwch bach crwn y Brythoniaid, ar ei gefn i’r afon. Mae’r hen bont garreg, un o Saith Rhyfeddod Cymru, yn dal i gario’r ffordd i’r dref.
Ddoe: pysgotwr gyda’i gwrwgl ar afon Dyfrdwy · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: Dyfrdwy a’r hen bont · Roger Kidd, CC BY-SA 2.0, Wikimedia CommonsBeth ddigwyddodd yma
Eisteddfod Ryngwladol Llangollen
Ar ôl y rhyfel, gwahoddir corau a dawnswyr o bob cwr o’r byd i Langollen i ganu mewn heddwch.
Eisteddfod Ryngwladol Llangollen
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



