Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

Cymru’r Ugeinfed Ganrif

Llangollen

Tref ar lan afon Dyfrdwy sydd wedi croesawu cantorion a dawnswyr o bob cwr o’r byd bob mis Gorffennaf ers 1947.

Llun: Afon Dyfrdwy yn rhuthro heibio’r hen bont garreg yn Llangollen · Akke, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1947 52.970° N, 3.170° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Afon Dyfrdwy yn rhuthro heibio’r hen bont garreg yn Llangollen
Afon Dyfrdwy yn rhuthro heibio’r hen bont garreg yn Llangollen · Llun: Akke, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Llangollen: eglwys Collen Sant

Llangollen

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • gollen Collen Santo Collen (treiglad meddal: c → g)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Llangollen ar lan Dyfrdwy dan Gastell Dinas Brân, tref Sant Collen. Bob mis Gorffennaf ers 1947 mae wedi croesawu cantorion a dawnswyr o tua hanner cant o wledydd i’w Heisteddfod Ryngwladol, dan arwyddair Cymraeg: Byd gwyn fydd byd a gano.

Yr Eisteddfod RyngwladolBob Gorffennaf ers 1947
Y bontUn o Saith Rhyfeddod Cymru
Uwchben y drefCastell Dinas Brân

Sant Collen a’r bont

Mae’r dref yn cymryd ei henw oddi wrth Sant Collen, mynach o’r 7fed ganrif a sefydlodd eglwys ar lan yr afon. Mae’r bont dros y Ddyfrdwy, a godwyd yn yr 16eg ganrif yn lle un a godwyd gan John Trefor tua 1345, yn cael ei chyfrif yn yr hen rigwm ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru.

Tywysogion Powys Fadog

Ar y bryn uwchben y dref saif Castell Dinas Brân, a godwyd gan dywysogion Powys Fadog. Gerllaw, sefydlwyd Abaty Glyn y Groes tua 1201 dan Fadog ap Gruffudd Maelor, a saif Piler Eliseg bedwar can metr ohono.

Sut y dechreuodd yr Eisteddfod

Dechreuodd yr Eisteddfod gydag ymweliad â’r Eisteddfod Genedlaethol ym Mangor yn 1943 gan aelodau o lywodraethau alltud. Gwnaeth Harold Tudor o’r Cyngor Prydeinig a’r cyfansoddwr W. S. Gwynn Williams hi’n ŵyl annibynnol, casglodd y dref dros £1,100 drwy danysgrifiad cyhoeddus, ac agorodd ei phobl eu cartrefi i’r cantorion.

Corau’r byd

Ym Mehefin 1947 daeth y bws cyntaf â chôr merched Porto, a aeth ymlaen i ennill eu cystadleuaeth, ac yn 1949 cafodd côr o Lübeck groeso dagreuol yn yr orsaf. Yn 1955 canodd Luciano Pavarotti ifanc yma gyda’i dad mewn côr o Modena, ac mae tlws Côr y Byd yn dwyn ei enw.

Byd gwyn fydd byd a gano. Gwaraidd fydd ei gerddi fo

T. Gwynn Jones, 1946

Ymweld

O 1780 Plas Newydd oedd cartref Merched Llangollen, Sarah Ponsonby a’r Arglwyddes Eleanor Butler. Mae’r gamlas yn rhedeg ymlaen at Raeadr y Bedol, ac mae trenau’n rhedeg ar ddeg milltir o reilffordd a adferwyd i Gorwen.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ddoe a heddiw

Llangollen and the Dee today: the Dee and the old bridge
Llangollen and the Dee, About 1895: a fisherman with his coracle on the Dee
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Yn y 1890au roedd pysgotwr yn dal i gario’i gwrwgl, cwch bach crwn y Brythoniaid, ar ei gefn i’r afon. Mae’r hen bont garreg, un o Saith Rhyfeddod Cymru, yn dal i gario’r ffordd i’r dref.

Ddoe: pysgotwr gyda’i gwrwgl ar afon Dyfrdwy · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: Dyfrdwy a’r hen bont · Roger Kidd, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Rhagor o leoedd ddoe a heddiw →

Beth ddigwyddodd yma

  1. Eisteddfod Ryngwladol Llangollen

    Ar ôl y rhyfel, gwahoddir corau a dawnswyr o bob cwr o’r byd i Langollen i ganu mewn heddwch.

    Eisteddfod Ryngwladol Llangollen

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf