
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
Oes y Tywysogion
Castell Dolwyddelan
Tŵr Llywelyn Fawr ar graig uwchben dyffryn Lledr, yn gwarchod y ffordd fynydd drwy galon Gwynedd.
Llun: Gorthwr sgwâr Castell Dolwyddelan, a godwyd gan Lywelyn Fawr, ar ei grib greigiog · Jeff Buck, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Dolwyddelan: dôl Gwyddelan Sant
Dolwyddelan
- Dol dôl
- wyddelan Gwyddelan Santo Gwyddelan (treiglad meddal: g → –)
Saif Castell Dolwyddelan ar fryncyn creigiog yn Nyffryn Lledr, yn gwarchod bwlch i galon Gwynedd. Castell y tywysogion ydoedd, yn agos at y fan y credir i Lywelyn Fawr gael ei eni, a thrysorfa, gorsaf wartheg a llys i Lywelyn ap Gruffudd.FfynonellauDolwyddelan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolwyddelan, castell o’r 13eg ganrif i’r gorllewin o Ddolwyddelan yn gwarchod y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd; saif yn Ffriddgelli, un o ddeg hafod tywysogion Gwynedd yn Nyffryn Lledr; Tomen Castell, tŵr bach hŷn ar graig tua’r Afon Lledr, yw man geni tebygol Llywelyn ab Iorwerth; mae’r gorthwr petryal yn nodweddiadol o dyrau’r tywysogion Cymreig, fel rhai Castell y Bere a Chricieth, a cheir mynediad iddo ar y llawr cyntaf i fyny grisiau, a orchuddiwyd unwaith gan adeilad blaen; efallai mai gwaith Llywelyn ap Gruffudd yw’r tŵr gorllewinol; cipiwyd gan luoedd Edward I ar 18 Ionawr 1283; Gruffudd ap Tudur, Cymro, oedd y cwnstabl o 1284; yn 1488 cymerodd Maredudd ab Ieuan y les a chodi Tai Penamnen gerllaw; peintiodd Moses Griffith ef yn 1788 ar gyfer A Tour in Wales Thomas Pennant; adferwyd y gorthwr yn 1848–50 gan yr Arglwydd Willoughby de Eresby; codwyd o grut a llechfaen lleol; fe’i defnyddiwyd ar gyfer y ffilm Dragonslayer; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolwyddelan yn Saesneg.Castell Dolwyddelan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell o flaen bwlch yn y mynyddoedd ger Dolwyddelan yn Nyffryn Lledr, yn amddiffyn y fynedfa i Wynedd o’r dwyrain ac o gyfeiriad Conwy, a rhannau uchaf cwmwd Nant Conwy; efallai i Lywelyn Fawr gael ei eni yma, neu yn Nhomen Castell, tua 1173; safle pwysig iawn i Lywelyn ein Llyw Olaf, un o’r ddau gastell (Dolbadarn oedd y llall) a etifeddodd; cadwai’r tir o’i gwmpas wartheg i fwydo’r fyddin, un o gyfres o vaccaria tywysogaidd yn Eryri; cadwai Llywelyn ran o’i drysor yma er diogelwch, a chynhaliai ei lys ar gylch yma ar adegau, fel ar 9 Awst 1275, felly chwaraeai ran bwysig yn economi a gweinyddiaeth Gwynedd; roedd i’r gorthwr gwreiddiol, o ddiwedd y 12fed neu ddechrau’r 13eg ganrif, seler a stafell ar y llawr cyntaf gyda grisiau cerrig allanol, a’r fynedfa wedi’i hamddiffyn gan bont godi ac adeilad blaen; ymddengys i’r ail dŵr gael ei godi gan Lywelyn ap Gruffudd rhwng 1250 a 1270; defnyddiwyd yn y ffilmiau Owain Glyndŵr (1983) a Dragonslayer; gosodwyd golygfeydd o ddrama R. Bryn Williams Dafydd Dywysog ac o Y Llyw Olaf Urien Wiliam, enillydd Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol 1972, yma; yng ngofal Cadw ac ar agor i’r cyhoedd.
| Cwmwd | Nant ConwyFfynhonnellCastell Dolwyddelan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell o flaen bwlch yn y mynyddoedd ger Dolwyddelan yn Nyffryn Lledr, yn amddiffyn y fynedfa i Wynedd o’r dwyrain ac o gyfeiriad Conwy, a rhannau uchaf cwmwd Nant Conwy; efallai i Lywelyn Fawr gael ei eni yma, neu yn Nhomen Castell, tua 1173; safle pwysig iawn i Lywelyn ein Llyw Olaf, un o’r ddau gastell (Dolbadarn oedd y llall) a etifeddodd; cadwai’r tir o’i gwmpas wartheg i fwydo’r fyddin, un o gyfres o vaccaria tywysogaidd yn Eryri; cadwai Llywelyn ran o’i drysor yma er diogelwch, a chynhaliai ei lys ar gylch yma ar adegau, fel ar 9 Awst 1275, felly chwaraeai ran bwysig yn economi a gweinyddiaeth Gwynedd; roedd i’r gorthwr gwreiddiol, o ddiwedd y 12fed neu ddechrau’r 13eg ganrif, seler a stafell ar y llawr cyntaf gyda grisiau cerrig allanol, a’r fynedfa wedi’i hamddiffyn gan bont godi ac adeilad blaen; ymddengys i’r ail dŵr gael ei godi gan Lywelyn ap Gruffudd rhwng 1250 a 1270; defnyddiwyd yn y ffilmiau Owain Glyndŵr (1983) a Dragonslayer; gosodwyd golygfeydd o ddrama R. Bryn Williams Dafydd Dywysog ac o Y Llyw Olaf Urien Wiliam, enillydd Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol 1972, yma; yng ngofal Cadw ac ar agor i’r cyhoedd. |
|---|---|
| Gorthwr | Diwedd y 12fed neu ddechrau’r 13eg ganrifFfynonellauCastell Dolwyddelan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell o flaen bwlch yn y mynyddoedd ger Dolwyddelan yn Nyffryn Lledr, yn amddiffyn y fynedfa i Wynedd o’r dwyrain ac o gyfeiriad Conwy, a rhannau uchaf cwmwd Nant Conwy; efallai i Lywelyn Fawr gael ei eni yma, neu yn Nhomen Castell, tua 1173; safle pwysig iawn i Lywelyn ein Llyw Olaf, un o’r ddau gastell (Dolbadarn oedd y llall) a etifeddodd; cadwai’r tir o’i gwmpas wartheg i fwydo’r fyddin, un o gyfres o vaccaria tywysogaidd yn Eryri; cadwai Llywelyn ran o’i drysor yma er diogelwch, a chynhaliai ei lys ar gylch yma ar adegau, fel ar 9 Awst 1275, felly chwaraeai ran bwysig yn economi a gweinyddiaeth Gwynedd; roedd i’r gorthwr gwreiddiol, o ddiwedd y 12fed neu ddechrau’r 13eg ganrif, seler a stafell ar y llawr cyntaf gyda grisiau cerrig allanol, a’r fynedfa wedi’i hamddiffyn gan bont godi ac adeilad blaen; ymddengys i’r ail dŵr gael ei godi gan Lywelyn ap Gruffudd rhwng 1250 a 1270; defnyddiwyd yn y ffilmiau Owain Glyndŵr (1983) a Dragonslayer; gosodwyd golygfeydd o ddrama R. Bryn Williams Dafydd Dywysog ac o Y Llyw Olaf Urien Wiliam, enillydd Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol 1972, yma; yng ngofal Cadw ac ar agor i’r cyhoedd.Dolwyddelan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolwyddelan, castell o’r 13eg ganrif i’r gorllewin o Ddolwyddelan yn gwarchod y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd; saif yn Ffriddgelli, un o ddeg hafod tywysogion Gwynedd yn Nyffryn Lledr; Tomen Castell, tŵr bach hŷn ar graig tua’r Afon Lledr, yw man geni tebygol Llywelyn ab Iorwerth; mae’r gorthwr petryal yn nodweddiadol o dyrau’r tywysogion Cymreig, fel rhai Castell y Bere a Chricieth, a cheir mynediad iddo ar y llawr cyntaf i fyny grisiau, a orchuddiwyd unwaith gan adeilad blaen; efallai mai gwaith Llywelyn ap Gruffudd yw’r tŵr gorllewinol; cipiwyd gan luoedd Edward I ar 18 Ionawr 1283; Gruffudd ap Tudur, Cymro, oedd y cwnstabl o 1284; yn 1488 cymerodd Maredudd ab Ieuan y les a chodi Tai Penamnen gerllaw; peintiodd Moses Griffith ef yn 1788 ar gyfer A Tour in Wales Thomas Pennant; adferwyd y gorthwr yn 1848–50 gan yr Arglwydd Willoughby de Eresby; codwyd o grut a llechfaen lleol; fe’i defnyddiwyd ar gyfer y ffilm Dragonslayer; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolwyddelan yn Saesneg. |
| Tŵr gorllewinol | Llywelyn ap Gruffudd, 1250 i 1270FfynhonnellCastell Dolwyddelan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell o flaen bwlch yn y mynyddoedd ger Dolwyddelan yn Nyffryn Lledr, yn amddiffyn y fynedfa i Wynedd o’r dwyrain ac o gyfeiriad Conwy, a rhannau uchaf cwmwd Nant Conwy; efallai i Lywelyn Fawr gael ei eni yma, neu yn Nhomen Castell, tua 1173; safle pwysig iawn i Lywelyn ein Llyw Olaf, un o’r ddau gastell (Dolbadarn oedd y llall) a etifeddodd; cadwai’r tir o’i gwmpas wartheg i fwydo’r fyddin, un o gyfres o vaccaria tywysogaidd yn Eryri; cadwai Llywelyn ran o’i drysor yma er diogelwch, a chynhaliai ei lys ar gylch yma ar adegau, fel ar 9 Awst 1275, felly chwaraeai ran bwysig yn economi a gweinyddiaeth Gwynedd; roedd i’r gorthwr gwreiddiol, o ddiwedd y 12fed neu ddechrau’r 13eg ganrif, seler a stafell ar y llawr cyntaf gyda grisiau cerrig allanol, a’r fynedfa wedi’i hamddiffyn gan bont godi ac adeilad blaen; ymddengys i’r ail dŵr gael ei godi gan Lywelyn ap Gruffudd rhwng 1250 a 1270; defnyddiwyd yn y ffilmiau Owain Glyndŵr (1983) a Dragonslayer; gosodwyd golygfeydd o ddrama R. Bryn Williams Dafydd Dywysog ac o Y Llyw Olaf Urien Wiliam, enillydd Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol 1972, yma; yng ngofal Cadw ac ar agor i’r cyhoedd. |
Man geni Llywelyn Fawr
Ar graig tua’r Afon Lledr saif olion Tomen Castell, tŵr bach hŷn. Ganed Llywelyn Fawr tua 1173, yma neu yn y castell ei hun. Saif y castell yn Ffriddgelli, un o ddeg hafod tywysogion Gwynedd yn Nyffryn Lledr.FfynonellauDolwyddelan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolwyddelan, castell o’r 13eg ganrif i’r gorllewin o Ddolwyddelan yn gwarchod y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd; saif yn Ffriddgelli, un o ddeg hafod tywysogion Gwynedd yn Nyffryn Lledr; Tomen Castell, tŵr bach hŷn ar graig tua’r Afon Lledr, yw man geni tebygol Llywelyn ab Iorwerth; mae’r gorthwr petryal yn nodweddiadol o dyrau’r tywysogion Cymreig, fel rhai Castell y Bere a Chricieth, a cheir mynediad iddo ar y llawr cyntaf i fyny grisiau, a orchuddiwyd unwaith gan adeilad blaen; efallai mai gwaith Llywelyn ap Gruffudd yw’r tŵr gorllewinol; cipiwyd gan luoedd Edward I ar 18 Ionawr 1283; Gruffudd ap Tudur, Cymro, oedd y cwnstabl o 1284; yn 1488 cymerodd Maredudd ab Ieuan y les a chodi Tai Penamnen gerllaw; peintiodd Moses Griffith ef yn 1788 ar gyfer A Tour in Wales Thomas Pennant; adferwyd y gorthwr yn 1848–50 gan yr Arglwydd Willoughby de Eresby; codwyd o grut a llechfaen lleol; fe’i defnyddiwyd ar gyfer y ffilm Dragonslayer; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolwyddelan yn Saesneg.Castell Dolwyddelan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell o flaen bwlch yn y mynyddoedd ger Dolwyddelan yn Nyffryn Lledr, yn amddiffyn y fynedfa i Wynedd o’r dwyrain ac o gyfeiriad Conwy, a rhannau uchaf cwmwd Nant Conwy; efallai i Lywelyn Fawr gael ei eni yma, neu yn Nhomen Castell, tua 1173; safle pwysig iawn i Lywelyn ein Llyw Olaf, un o’r ddau gastell (Dolbadarn oedd y llall) a etifeddodd; cadwai’r tir o’i gwmpas wartheg i fwydo’r fyddin, un o gyfres o vaccaria tywysogaidd yn Eryri; cadwai Llywelyn ran o’i drysor yma er diogelwch, a chynhaliai ei lys ar gylch yma ar adegau, fel ar 9 Awst 1275, felly chwaraeai ran bwysig yn economi a gweinyddiaeth Gwynedd; roedd i’r gorthwr gwreiddiol, o ddiwedd y 12fed neu ddechrau’r 13eg ganrif, seler a stafell ar y llawr cyntaf gyda grisiau cerrig allanol, a’r fynedfa wedi’i hamddiffyn gan bont godi ac adeilad blaen; ymddengys i’r ail dŵr gael ei godi gan Lywelyn ap Gruffudd rhwng 1250 a 1270; defnyddiwyd yn y ffilmiau Owain Glyndŵr (1983) a Dragonslayer; gosodwyd golygfeydd o ddrama R. Bryn Williams Dafydd Dywysog ac o Y Llyw Olaf Urien Wiliam, enillydd Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol 1972, yma; yng ngofal Cadw ac ar agor i’r cyhoedd.
Gwarchod y bylchau
Gwarchodai Dolwyddelan y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd, a’r fynedfa i Wynedd o’r dwyrain, a chyda Dolbadarn a Chastell y Bere daliai’r ffyrdd drwy Eryri. Mae ei orthwr petryal yn nodweddiadol o dyrau’r tywysogion Cymreig, fel rhai Castell y Bere a Chricieth, gyda’r fynedfa ar y llawr cyntaf i fyny grisiau cerrig, a warchodid unwaith gan bont godi ac adeilad blaen.FfynonellauDolwyddelan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolwyddelan, castell o’r 13eg ganrif i’r gorllewin o Ddolwyddelan yn gwarchod y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd; saif yn Ffriddgelli, un o ddeg hafod tywysogion Gwynedd yn Nyffryn Lledr; Tomen Castell, tŵr bach hŷn ar graig tua’r Afon Lledr, yw man geni tebygol Llywelyn ab Iorwerth; mae’r gorthwr petryal yn nodweddiadol o dyrau’r tywysogion Cymreig, fel rhai Castell y Bere a Chricieth, a cheir mynediad iddo ar y llawr cyntaf i fyny grisiau, a orchuddiwyd unwaith gan adeilad blaen; efallai mai gwaith Llywelyn ap Gruffudd yw’r tŵr gorllewinol; cipiwyd gan luoedd Edward I ar 18 Ionawr 1283; Gruffudd ap Tudur, Cymro, oedd y cwnstabl o 1284; yn 1488 cymerodd Maredudd ab Ieuan y les a chodi Tai Penamnen gerllaw; peintiodd Moses Griffith ef yn 1788 ar gyfer A Tour in Wales Thomas Pennant; adferwyd y gorthwr yn 1848–50 gan yr Arglwydd Willoughby de Eresby; codwyd o grut a llechfaen lleol; fe’i defnyddiwyd ar gyfer y ffilm Dragonslayer; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolwyddelan yn Saesneg.Castell Dolwyddelan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell o flaen bwlch yn y mynyddoedd ger Dolwyddelan yn Nyffryn Lledr, yn amddiffyn y fynedfa i Wynedd o’r dwyrain ac o gyfeiriad Conwy, a rhannau uchaf cwmwd Nant Conwy; efallai i Lywelyn Fawr gael ei eni yma, neu yn Nhomen Castell, tua 1173; safle pwysig iawn i Lywelyn ein Llyw Olaf, un o’r ddau gastell (Dolbadarn oedd y llall) a etifeddodd; cadwai’r tir o’i gwmpas wartheg i fwydo’r fyddin, un o gyfres o vaccaria tywysogaidd yn Eryri; cadwai Llywelyn ran o’i drysor yma er diogelwch, a chynhaliai ei lys ar gylch yma ar adegau, fel ar 9 Awst 1275, felly chwaraeai ran bwysig yn economi a gweinyddiaeth Gwynedd; roedd i’r gorthwr gwreiddiol, o ddiwedd y 12fed neu ddechrau’r 13eg ganrif, seler a stafell ar y llawr cyntaf gyda grisiau cerrig allanol, a’r fynedfa wedi’i hamddiffyn gan bont godi ac adeilad blaen; ymddengys i’r ail dŵr gael ei godi gan Lywelyn ap Gruffudd rhwng 1250 a 1270; defnyddiwyd yn y ffilmiau Owain Glyndŵr (1983) a Dragonslayer; gosodwyd golygfeydd o ddrama R. Bryn Williams Dafydd Dywysog ac o Y Llyw Olaf Urien Wiliam, enillydd Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol 1972, yma; yng ngofal Cadw ac ar agor i’r cyhoedd.Dolwyddelan Castle (NPRN 95299) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinWedi’i ddechrau gan Lywelyn ab Iorwerth yn orthwr carreg sgwat ar frigiad creigiog uwchben afon Lledr, yn gwarchod prif ffyrdd Eryri gyda Dolbadarn a Chastell y Bere, ac yn cymryd lle Tomen Castell; atgyweiriwyd gan Edward I wedi 1283; dau dŵr petryal wedi’u cysylltu gan lenfur afreolaidd, gyda ffosydd a chloddiau ar y gogledd-ddwyrain a’r de-orllewin.
Calon y dywysogaeth
Roedd Dolwyddelan yn bwysig iawn i Lywelyn ein Llyw Olaf, a’i hetifeddodd gyda Dolbadarn. Bwydai’r tir o’i gwmpas wartheg i’w fyddin, un o gadwyn o orsafoedd gwartheg tywysogaidd yn Eryri; cadwai ran o’i drysor yma er diogelwch, a chynhaliai ei lys ar gylch yma, fel ar 9 Awst 1275. Rhwng 1250 a 1270 ymddengys iddo godi’r ail dŵr, y tŵr gorllewinol.FfynonellauCastell Dolwyddelan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell o flaen bwlch yn y mynyddoedd ger Dolwyddelan yn Nyffryn Lledr, yn amddiffyn y fynedfa i Wynedd o’r dwyrain ac o gyfeiriad Conwy, a rhannau uchaf cwmwd Nant Conwy; efallai i Lywelyn Fawr gael ei eni yma, neu yn Nhomen Castell, tua 1173; safle pwysig iawn i Lywelyn ein Llyw Olaf, un o’r ddau gastell (Dolbadarn oedd y llall) a etifeddodd; cadwai’r tir o’i gwmpas wartheg i fwydo’r fyddin, un o gyfres o vaccaria tywysogaidd yn Eryri; cadwai Llywelyn ran o’i drysor yma er diogelwch, a chynhaliai ei lys ar gylch yma ar adegau, fel ar 9 Awst 1275, felly chwaraeai ran bwysig yn economi a gweinyddiaeth Gwynedd; roedd i’r gorthwr gwreiddiol, o ddiwedd y 12fed neu ddechrau’r 13eg ganrif, seler a stafell ar y llawr cyntaf gyda grisiau cerrig allanol, a’r fynedfa wedi’i hamddiffyn gan bont godi ac adeilad blaen; ymddengys i’r ail dŵr gael ei godi gan Lywelyn ap Gruffudd rhwng 1250 a 1270; defnyddiwyd yn y ffilmiau Owain Glyndŵr (1983) a Dragonslayer; gosodwyd golygfeydd o ddrama R. Bryn Williams Dafydd Dywysog ac o Y Llyw Olaf Urien Wiliam, enillydd Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol 1972, yma; yng ngofal Cadw ac ar agor i’r cyhoedd.Dolwyddelan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolwyddelan, castell o’r 13eg ganrif i’r gorllewin o Ddolwyddelan yn gwarchod y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd; saif yn Ffriddgelli, un o ddeg hafod tywysogion Gwynedd yn Nyffryn Lledr; Tomen Castell, tŵr bach hŷn ar graig tua’r Afon Lledr, yw man geni tebygol Llywelyn ab Iorwerth; mae’r gorthwr petryal yn nodweddiadol o dyrau’r tywysogion Cymreig, fel rhai Castell y Bere a Chricieth, a cheir mynediad iddo ar y llawr cyntaf i fyny grisiau, a orchuddiwyd unwaith gan adeilad blaen; efallai mai gwaith Llywelyn ap Gruffudd yw’r tŵr gorllewinol; cipiwyd gan luoedd Edward I ar 18 Ionawr 1283; Gruffudd ap Tudur, Cymro, oedd y cwnstabl o 1284; yn 1488 cymerodd Maredudd ab Ieuan y les a chodi Tai Penamnen gerllaw; peintiodd Moses Griffith ef yn 1788 ar gyfer A Tour in Wales Thomas Pennant; adferwyd y gorthwr yn 1848–50 gan yr Arglwydd Willoughby de Eresby; codwyd o grut a llechfaen lleol; fe’i defnyddiwyd ar gyfer y ffilm Dragonslayer; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolwyddelan yn Saesneg.
Wedi’r tywysogion
Cipiwyd y castell gan luoedd Edward I ar 18 Ionawr 1283, ac o 1284 Cymro, Gruffudd ap Tudur, oedd ei gwnstabl. Yn 1488 cymerodd Maredudd ab Ieuan y les a chodi Tai Penamnen gerllaw, ac yn 1788 peintiodd Moses Griffith y castell ar gyfer A Tour in Wales Thomas Pennant.FfynhonnellDolwyddelan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolwyddelan, castell o’r 13eg ganrif i’r gorllewin o Ddolwyddelan yn gwarchod y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd; saif yn Ffriddgelli, un o ddeg hafod tywysogion Gwynedd yn Nyffryn Lledr; Tomen Castell, tŵr bach hŷn ar graig tua’r Afon Lledr, yw man geni tebygol Llywelyn ab Iorwerth; mae’r gorthwr petryal yn nodweddiadol o dyrau’r tywysogion Cymreig, fel rhai Castell y Bere a Chricieth, a cheir mynediad iddo ar y llawr cyntaf i fyny grisiau, a orchuddiwyd unwaith gan adeilad blaen; efallai mai gwaith Llywelyn ap Gruffudd yw’r tŵr gorllewinol; cipiwyd gan luoedd Edward I ar 18 Ionawr 1283; Gruffudd ap Tudur, Cymro, oedd y cwnstabl o 1284; yn 1488 cymerodd Maredudd ab Ieuan y les a chodi Tai Penamnen gerllaw; peintiodd Moses Griffith ef yn 1788 ar gyfer A Tour in Wales Thomas Pennant; adferwyd y gorthwr yn 1848–50 gan yr Arglwydd Willoughby de Eresby; codwyd o grut a llechfaen lleol; fe’i defnyddiwyd ar gyfer y ffilm Dragonslayer; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolwyddelan yn Saesneg.
Ar lwyfan a sgrin
Gosodwyd golygfeydd o ddrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog, ac o Y Llyw Olaf Urien Wiliam, enillydd Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol 1972, yn Nolwyddelan, ac ymddangosodd y castell yn y ffilm Owain Glyndŵr yn 1983. Cadw sy’n gofalu amdano, ac ers 2024 mae’n defnyddio’i enw Cymraeg yn Saesneg hefyd.FfynonellauCastell Dolwyddelan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell o flaen bwlch yn y mynyddoedd ger Dolwyddelan yn Nyffryn Lledr, yn amddiffyn y fynedfa i Wynedd o’r dwyrain ac o gyfeiriad Conwy, a rhannau uchaf cwmwd Nant Conwy; efallai i Lywelyn Fawr gael ei eni yma, neu yn Nhomen Castell, tua 1173; safle pwysig iawn i Lywelyn ein Llyw Olaf, un o’r ddau gastell (Dolbadarn oedd y llall) a etifeddodd; cadwai’r tir o’i gwmpas wartheg i fwydo’r fyddin, un o gyfres o vaccaria tywysogaidd yn Eryri; cadwai Llywelyn ran o’i drysor yma er diogelwch, a chynhaliai ei lys ar gylch yma ar adegau, fel ar 9 Awst 1275, felly chwaraeai ran bwysig yn economi a gweinyddiaeth Gwynedd; roedd i’r gorthwr gwreiddiol, o ddiwedd y 12fed neu ddechrau’r 13eg ganrif, seler a stafell ar y llawr cyntaf gyda grisiau cerrig allanol, a’r fynedfa wedi’i hamddiffyn gan bont godi ac adeilad blaen; ymddengys i’r ail dŵr gael ei godi gan Lywelyn ap Gruffudd rhwng 1250 a 1270; defnyddiwyd yn y ffilmiau Owain Glyndŵr (1983) a Dragonslayer; gosodwyd golygfeydd o ddrama R. Bryn Williams Dafydd Dywysog ac o Y Llyw Olaf Urien Wiliam, enillydd Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol 1972, yma; yng ngofal Cadw ac ar agor i’r cyhoedd.Dolwyddelan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolwyddelan, castell o’r 13eg ganrif i’r gorllewin o Ddolwyddelan yn gwarchod y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd; saif yn Ffriddgelli, un o ddeg hafod tywysogion Gwynedd yn Nyffryn Lledr; Tomen Castell, tŵr bach hŷn ar graig tua’r Afon Lledr, yw man geni tebygol Llywelyn ab Iorwerth; mae’r gorthwr petryal yn nodweddiadol o dyrau’r tywysogion Cymreig, fel rhai Castell y Bere a Chricieth, a cheir mynediad iddo ar y llawr cyntaf i fyny grisiau, a orchuddiwyd unwaith gan adeilad blaen; efallai mai gwaith Llywelyn ap Gruffudd yw’r tŵr gorllewinol; cipiwyd gan luoedd Edward I ar 18 Ionawr 1283; Gruffudd ap Tudur, Cymro, oedd y cwnstabl o 1284; yn 1488 cymerodd Maredudd ab Ieuan y les a chodi Tai Penamnen gerllaw; peintiodd Moses Griffith ef yn 1788 ar gyfer A Tour in Wales Thomas Pennant; adferwyd y gorthwr yn 1848–50 gan yr Arglwydd Willoughby de Eresby; codwyd o grut a llechfaen lleol; fe’i defnyddiwyd ar gyfer y ffilm Dragonslayer; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolwyddelan yn Saesneg.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Ddoe a heddiw


Roedd gorthwr Llywelyn ab Iorwerth heb do pan dynnodd y brodyr Buck ei lun yn 1742. Rhwng 1848 a 1850 cafodd lawr uchaf a bylchfuriau newydd, a dyna pam ei fod yn edrych yn fwy cyflawn heddiw nag yr oedd bryd hynny.
Ddoe: golwg o’r dwyrain ar y castell · Samuel and Nathaniel Buck, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y gorthwr ar ei grib · Nicolas Raymond, CC BY-SA 4.0, Wikimedia CommonsYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


