Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Castell Dolwyddelan

Tŵr Llywelyn Fawr ar graig uwchben dyffryn Lledr, yn gwarchod y ffordd fynydd drwy galon Gwynedd.

Llun: Gorthwr sgwâr Castell Dolwyddelan, a godwyd gan Lywelyn Fawr, ar ei grib greigiog · Jeff Buck, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1210 53.053° N, 3.908° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Dolwyddelan: dôl Gwyddelan Sant

Dolwyddelan

  • Dol dôl
  • wyddelan Gwyddelan Santo Gwyddelan (treiglad meddal: g → –)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Castell Dolwyddelan ar fryncyn creigiog yn Nyffryn Lledr, yn gwarchod bwlch i galon Gwynedd. Castell y tywysogion ydoedd, yn agos at y fan y credir i Lywelyn Fawr gael ei eni, a thrysorfa, gorsaf wartheg a llys i Lywelyn ap Gruffudd.

CwmwdNant Conwy
GorthwrDiwedd y 12fed neu ddechrau’r 13eg ganrif
Tŵr gorllewinolLlywelyn ap Gruffudd, 1250 i 1270

Man geni Llywelyn Fawr

Ar graig tua’r Afon Lledr saif olion Tomen Castell, tŵr bach hŷn. Ganed Llywelyn Fawr tua 1173, yma neu yn y castell ei hun. Saif y castell yn Ffriddgelli, un o ddeg hafod tywysogion Gwynedd yn Nyffryn Lledr.

Gwarchod y bylchau

Gwarchodai Dolwyddelan y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd, a’r fynedfa i Wynedd o’r dwyrain, a chyda Dolbadarn a Chastell y Bere daliai’r ffyrdd drwy Eryri. Mae ei orthwr petryal yn nodweddiadol o dyrau’r tywysogion Cymreig, fel rhai Castell y Bere a Chricieth, gyda’r fynedfa ar y llawr cyntaf i fyny grisiau cerrig, a warchodid unwaith gan bont godi ac adeilad blaen.

Calon y dywysogaeth

Roedd Dolwyddelan yn bwysig iawn i Lywelyn ein Llyw Olaf, a’i hetifeddodd gyda Dolbadarn. Bwydai’r tir o’i gwmpas wartheg i’w fyddin, un o gadwyn o orsafoedd gwartheg tywysogaidd yn Eryri; cadwai ran o’i drysor yma er diogelwch, a chynhaliai ei lys ar gylch yma, fel ar 9 Awst 1275. Rhwng 1250 a 1270 ymddengys iddo godi’r ail dŵr, y tŵr gorllewinol.

Wedi’r tywysogion

Cipiwyd y castell gan luoedd Edward I ar 18 Ionawr 1283, ac o 1284 Cymro, Gruffudd ap Tudur, oedd ei gwnstabl. Yn 1488 cymerodd Maredudd ab Ieuan y les a chodi Tai Penamnen gerllaw, ac yn 1788 peintiodd Moses Griffith y castell ar gyfer A Tour in Wales Thomas Pennant.

Ar lwyfan a sgrin

Gosodwyd golygfeydd o ddrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog, ac o Y Llyw Olaf Urien Wiliam, enillydd Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol 1972, yn Nolwyddelan, ac ymddangosodd y castell yn y ffilm Owain Glyndŵr yn 1983. Cadw sy’n gofalu amdano, ac ers 2024 mae’n defnyddio’i enw Cymraeg yn Saesneg hefyd.

Ddoe a heddiw

Dolwyddelan Castle today: the keep on its ridge
Dolwyddelan Castle, 1742: the east view of the castle
1742Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Roedd gorthwr Llywelyn ab Iorwerth heb do pan dynnodd y brodyr Buck ei lun yn 1742. Rhwng 1848 a 1850 cafodd lawr uchaf a bylchfuriau newydd, a dyna pam ei fod yn edrych yn fwy cyflawn heddiw nag yr oedd bryd hynny.

Ddoe: golwg o’r dwyrain ar y castell · Samuel and Nathaniel Buck, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y gorthwr ar ei grib · Nicolas Raymond, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Rhagor o leoedd ddoe a heddiw →

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf