Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

Llanfaches

Yma yn 1639 y casglodd William Wroth y gynulleidfa Ymneilltuol gyntaf yng Nghymru. O’r hedyn hwn y tyfodd diwylliant y capel a luniodd fywyd Cymru am dair canrif.

Llun: Capel y Tabernacl yn Llanfaches, olynydd y capel Annibynnol cyntaf yng Nghymru (1639) · Richard Waller, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1639 51.617° N, 2.823° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Capel y Tabernacl yn Llanfaches, olynydd y capel Annibynnol cyntaf yng Nghymru (1639)
Capel y Tabernacl yn Llanfaches, olynydd y capel Annibynnol cyntaf yng Nghymru (1639) · Llun: Richard Waller, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Llanfaches: eglwys Maches Sant

Llanfaches

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • faches Maches Santo Maches (treiglad meddal: m → f)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Llanfaches islaw Coed Gwent, rhwng Cas-gwent a Chasnewydd. Yma yn 1639 y casglodd William Wroth yr eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru, y gynulleidfa Ymneilltuol gyntaf yn y wlad, y tyfodd capeli Cymru ohoni.

Eglwys Annibynnol gyntaf Cymru1639
Enwyd ar ôlSantes Maches, merch Gwynllyw
Capel y TabernaclGradd II

Santes Maches

Daw enw’r pentref o Santes Maches, merch Gwynllyw a chwaer Cadog, a fu’n byw yma fel bugeiles yn y 5ed ganrif. Cododd Sant Tathan o Gaer-went eglwys lle bu farw, ac fe’i gelwid yn Merthyr Maches, enw a gofnodwyd yn 1254, ac yn ddiweddarach Llanfaches.

Eglwys Sant Dyfrig

Mae eglwys y plwyf, o’r 14eg ganrif gan mwyaf, wedi’i chysegru i Sant Dyfrig ac yn adeilad rhestredig. Mae William Wroth, ei rheithor, wedi’i gladdu dan ei chyntedd.

William Wroth

Roedd William Wroth, rheithor Llanfaches, yn hoff o hwyl a cherddoriaeth cyn dod yn bregethwr Piwritanaidd. Deuai tyrfaoedd o’r siroedd cyfagos i’w glywed, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent am fod yr eglwys yn rhy fach.

Jerwsalem Cymru

Ym mis Tachwedd 1639 daeth Henry Jessey o Lundain i ffurfio dilynwyr Wroth yn eglwys yn ôl ‘Ffordd Lloegr Newydd’, a’r cyfarfod hwnnw oedd gwir ddechrau Ymneilltuaeth yng Nghymru. Galwyd y gynulleidfa yn ‘Jerwsalem Cymru’, ac ymhen dwy flynedd roedd ganddi ganghennau ym Mynyddislwyn, Caerdydd ac Abertawe.

I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding.

William Wroth, ei ewyllys

Y Tabernacl

Dilynodd Walter Cradock Wroth yn 1642, ac arweiniodd Thomas Barnes y gynulleidfa o 1651 hyd 1703. Ailgodwyd y capel yn Llanfaches yn 1802, ar dir a roddodd Thomas Lewis am ronyn pupur y flwyddyn, ac yn 1924 fe’i hail-luniwyd ac ychwanegwyd neuadd goffa William Wroth.

Ymweld

Aeth George Borrow heibio i’r capel yn 1854 ar ei daith gerdded o Gasnewydd i Gas-gwent. Yn 2006 cafwyd celc o 599 o ddarnau arian Rhufeinig yn y pentref, ac mae bellach yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf