Hanes Cymru / Seintiau Cymru

tua 450–650

Seintiau Gwent ac Ergyng

Dyfrig yr archesgob, Gwynllyw y brenin rhyfelgar a aeth yn feudwy, a Thewdrig, a adawodd ei gell i achub ei bobl.

Llun: Muriau tref Rufeinig Caer-went (Venta Silurum) a’u bastiynau · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Roedd y de-ddwyrain yn wlad lle’r oedd brenhinoedd a seintiau’n aml yr un bobl. Treuliodd Gwynllyw, brenin rhyfelgar, ei ddyddiau olaf yn feudwy ar y bryn lle saif eglwys gadeiriol Casnewydd heddiw. Gadawodd Tewdrig, brenin Gwent a Glywysing, ei gell meudwy yn Nhyndyrn i arwain byddin ei fab yn erbyn y Saeson, ac enillodd.

I’r gogledd, yn Ergyng, sydd heddiw yn Swydd Henffordd, sefydlodd Dyfrig fynachlogydd yn Henllan a Mochros a daeth yn gyntaf o esgobion mawr y de. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur.

Y saint

  1. Dyfrig Sant

    Dydd gŵyl 14 Tachwedd

    Fe’i ganwyd ym Madle yn Ergyng, sefydlodd fynachlogydd yn Henllan a Mochros, a bu’n esgob y de. Medd ei Fuchedd iddo ddewis Mochros am fod hwch wen a’i pherchyll wedi dangos y lle iddo. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur. Bu farw ar Enlli, ac yn 1120 dygwyd ei weddillion i Landaf.

    MadleHenllan (Ergyng)MochrosLlandafYnys Enlli
    Dyfrig Sant
  2. Sant Gwynllyw

    Dydd gŵyl 29 Mawrth

    Brenin Gwynllŵg, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a thad Cadog. Yn rhyfelwr yn ei ieuenctid, aeth yn feudwy ar y bryn uwchben Wysg, a saif eglwys gadeiriol Casnewydd ar y fan. Ei enw ef yw ei henw Saesneg, St Woolos, wedi’i dreulio’n llyfn gan amser.

    Casnewydd
    Sant Gwynllyw
  3. Santes Gwladys

    Dydd gŵyl 29 Mawrth

    Merch i Frychan, gwraig Gwynllyw a mam Cadog. Yn ddiweddarach yn ei bywyd bu fyw fel gwraig sanctaidd, a saif adfeilion ei chapel ar y rhos uwchben Gelligaer.

    Capel Gwladys
    Santes Gwladys
  4. Sant Tathan

    Dydd gŵyl 26 Rhagfyr

    Sant o Iwerddon a sefydlodd ysgol o fewn muriau Rhufeinig Caer-went, lle’r oedd Cadog ymhlith ei ddisgyblion. Mae Sain Tathan ym Mro Morgannwg yn dwyn ei enw.

    Caer-wentSain Tathan
    Sant Tathan
  5. Sant Tewdrig

    Dydd gŵyl 1 Ebrill

    Brenin Gwent a Glywysing, a roddodd ei goron heibio i fyw’n feudwy yn Nhyndyrn. Pan ddaeth y Saeson cododd ei gleddyf eto, arweiniodd fyddin ei fab Meurig i fuddugoliaeth wrth y rhyd ar afon Gwy, a bu farw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig. Yn ôl traddodiad Cymru, ei ŵyr Athrwys oedd Arthur.

    TyndyrnMerthyr Tewdrig
    Sant Tewdrig
  6. Santes Maches

    Cofir amdani yn Llanfaches, lle, fil o flynyddoedd ar ei hôl, y casglwyd y capel Anghydffurfiol cyntaf yng Nghymru yn 1639.

Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.

Eu llannau ar y map

BAE CEREDIGIONMÔR HAFRENTyddewi: Saint DavidLlanddewi Brefi: Saint DavidHenfynyw: Saint DavidLlanddewi Aber-arth: Saint DavidLlanddewi Felffre: Saint DavidLlanddewi Ystradenni: Saint DavidLlanddewi Nant Hodni: Saint DavidLlanddewi Rhydderch: Saint DavidCapel Non: Saint NonLlan-non (Ceredigion): Saint NonLlannon (Sir Gâr): Saint NonNanhyfer: Saint BrynachCarn Ingli: Saint BrynachLlanfrynach: Saint BrynachLlandudoch: Saint DogmaelCapel Gofan: Saint GovanLlandeilo: Saint TeiloPenalun: Saint TeiloLlandeilo Tal-y-bont: Saint TeiloLlandeilo Ferwallt: Saint TeiloLlandeilo Graban: Saint TeiloLlandeilo Bertholau: Saint TeiloLlandeilo Gresynni: Saint TeiloPumsaint: The Five SaintsLlanpumsaint: The Five SaintsLlangeitho: The Five SaintsLlanelli: Saint ElliLlangynydd: Saint CennyddLlansteffan: Saint YstyffanLlanbadarn Fawr (Ceredigion): Saint PadarnLlanbadarn Fawr (Maesyfed): Saint PadarnLlanbadarn Fynydd: Saint PadarnLlangrannog: Saint CarannogLlandysul: Saint TysulLlanwenog: Saint GwenogLlanrhystud: Saint RhystudBangor: Saint DeiniolLlanddeiniol: Saint DeiniolLlanuwchllyn: Saint DeiniolPenarlâg: Saint DeiniolClynnog Fawr: Saint BeunoPistyll: Saint BeunoAberffraw: Saint BeunoLlanycil: Saint BeunoAberriw: Saint BeunoCaergybi: Saint CybiLlangybi (Eifionydd): Saint CybiLlangybi (Ceredigion): Saint CybiLlangybi (Gwent): Saint CybiPenmon: Saint SeiriolYnys Seiriol: Saint SeiriolTywyn: Saint CadfanLlangadfan: Saint CadfanYnys Llanddwyn: Saint DwynwenLlaneilian: Saint EilianLlanelian-yn-Rhos: Saint EilianNant Peris: Saint PerisLlanberis: Saint PerisAberdaron: Saint HywynMaentwrog: Saint TwrogLlangadwaladr (Môn): Cadwaladr the BlessedLlangadwaladr (Trefesgob): Cadwaladr the BlessedLlanelwy: Saint Kentigern, Saint AsaphLlanasa: Saint AsaphTreffynnon: Saint WinefrideGwytherin: Saint WinefrideLlandudno: Saint TudnoLlandrillo-yn-Rhos: Saint TrilloLlandrillo (Edeirnion): Saint TrilloLlansanffraid Glan Conwy: Saint BrideLlanrhaeadr-yng-Nghinmeirch: Saint DyfnogLlandegla: Saint TeglaMeifod: Saint TysilioLlantysilio: Saint TysilioLlandysilio (Ynys Tysilio): Saint TysilioLlandysilio (Maldwyn): Saint TysilioPennant Melangell: Saint MelangellMaes Garmon: Saint GermanusLlanarmon Dyffryn Ceiriog: Saint GermanusLlanarmon-yn-Iâl: Saint GermanusLlanfechain: Saint GermanusLlanarmon (Gwrtheyrnion): Saint GermanusLlanrhaeadr-ym-Mochnant: Saint DogfanLlangollen: Saint CollenLlanymawddwy: Saint TydechoMallwyd: Saint TydechoCemais (Maldwyn): Saint TydechoLlangynllo: Saint CynlloLlanbister: Saint CynlloNantmel: Saint CynlloLlanidloes: Saint IdloesBangor Is-coed: Saint DunodMerthyr Cynog: Saint CynogDefynnog: Saint CynogYstradgynlais: Saint CynogPenderyn: Saint CynogY Slwch: Saint ElunedLlangynidr: Saint CynidrLlangasty Tal-y-llyn: Saint GastynSain Ffagan: Saints Fagan and DyfanMerthyr Dyfan: Saints Fagan and DyfanLlanilltud Fawr: Saint Illtud, Saint Samson, Saint Paul Aurelian, Saint GildasLlanilltud Faerdref: Saint IlltudLlanilltud Nedd: Saint IlltudLlanilltud Gŵyr: Saint IlltudBedd Illtud: Saint IlltudLlanelltud: Saint IlltudLlancarfan: Saint Cadog, Saint MaloLlangatwg Nedd: Saint CadogTregatwg: Saint CadogLlangadog: Saint CadogLlangatwg (Crucywel): Saint CadogLlangatwg Feibion Afel: Saint CadogLlandogo: Saint EuddogwyMerthyr Tudful: Saint TydfilYnys y Barri: Saint BarucBanwen: Saint PatrickLlanbadrig: Saint PatrickYnys Bŷr: Saint SamsonYnysoedd Tudwal: Saint TudwalLlandyfriog: Saint BriocLlanbedrog: Saint PetrocSain Pedrog: Saint PetrocLlandaf: Saint Teilo, Saint Euddogwy, Saint DyfrigYnys Enlli: Saint Cadfan, Saint DyfrigCasnewydd: Saint GwynllywCapel Gwladys: Saint GwladysCaer-went: Saint TathanSain Tathan: Saint TathanTyndyrn: Saint TewdrigMerthyr Tewdrig: Saint TewdrigLlanfaches: Saint Maches

Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf