
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
Y Gymru Ddiwydiannol
Llanfairpwllgwyngyll
Y pentref ar Ynys Môn y mae ei enw 58 llythyren, a luniwyd yn y 1860au ar gyfer y rheilffordd, yn enw lle hiraf Ewrop. Sefydlwyd Sefydliad y Merched cyntaf Prydain yma yn 1915.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Llanfairpwllgwyngyll: eglwys Fair ym mhant y cyll gwyn
Llanfairpwllgwyngyll
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- fair y Santes Fairo Mair (treiglad meddal: m → f)
- pwll pwll
- gwyn gwyn
- gyll coed cyllo cyll (treiglad meddal: c → g)
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, ar Ynys Môn uwchben Afon Menai, sydd â’r enw lle hiraf yn Ewrop, ac un o’r hiraf yn y byd. Am ganrifoedd Llanfairpwllgwyngyll yn unig oedd y pentref. Lluniwyd yr enw hir yn y 1860au gan ŵr lleol, i ddenu ymwelwyr ac i roi i’r orsaf reilffordd yr enw hiraf ym Mhrydain.FfynhonnellA Little Town with a Long Name ↗NASA Earth Observatory (Saesneg)Fe wthiodd gŵr lleol am yr enw hir yn y 1860au, i ddenu twristiaid a rhoi i’r orsaf yr enw hiraf ym Mhrydain. Fe weithiodd: mae arwydd yr orsaf yn cael ei ffotograffu bob dydd hyd heddiw.
| Ble | De-ddwyrain Ynys Môn, uwchben Afon Menai |
|---|---|
| Yr hen enw | Llanfairpwllgwyngyll |
| Yr enw hir | 58 llythyren, a luniwyd yn y 1860au |
| Enwau bob dydd | Llanfairpwll neu Llanfair PG |
| Hefyd | Sefydliad y Merched cyntaf ym Mhrydain, 1915 |
Ystyr yr enw
Fel y rhan fwyaf o enwau lleoedd Cymru, mae’r enw’n disgrifio’r lle. Llanfair yw eglwys Fair; pwll gwyngyll yw pant y gollen wen; gogerychwyrndrobwll yw ger y trobwll chwyrn; a llantysiliogogogoch yw eglwys Sant Tysilio ger yr ogof goch. Gyda’i gilydd: eglwys y Santes Fair ym mhant y gollen wen ger y trobwll chwyrn ac eglwys Sant Tysilio ger yr ogof goch.FfynhonnellA Little Town with a Long Name ↗NASA Earth Observatory (Saesneg)Fe wthiodd gŵr lleol am yr enw hir yn y 1860au, i ddenu twristiaid a rhoi i’r orsaf yr enw hiraf ym Mhrydain.
Mae’n debyg mai’r Pwll Ceris yw’r trobwll, y darn o Afon Menai rhwng pont grog Telford a Phont Britannia, lle daw’r llanw i mewn o’r ddau ben ar wahanol adegau a’r dŵr yn berwi dros y creigiau.FfynhonnellA Little Town with a Long Name ↗NASA Earth Observatory (Saesneg)Fe wthiodd gŵr lleol am yr enw hir yn y 1860au, i ddenu twristiaid a rhoi i’r orsaf yr enw hiraf ym Mhrydain.
Enw i oes y rheilffordd
Croesodd rheilffordd Caer a Chaergybi Ynys Môn yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, a’r orsaf fach yn Llanfairpwll oedd y man lle deuai teithwyr i’r ynys gyntaf. Yn y 1860au gwthiodd un o’r trigolion am yr enw hir, i ddenu twristiaid a rhoi i’r orsaf yr enw hiraf ym Mhrydain.FfynhonnellA Little Town with a Long Name ↗NASA Earth Observatory (Saesneg)Fe wthiodd gŵr lleol am yr enw hir yn y 1860au, i ddenu twristiaid a rhoi i’r orsaf yr enw hiraf ym Mhrydain. Mae’r pentref yn dal i ddefnyddio’i enwau byr bob dydd: Llanfairpwll, neu Llanfair PG.
Sefydliad y Merched cyntaf ym Mhrydain
Mae gan Lanfairpwll beth cyntaf arall. Yma y dechreuodd Sefydliad y Merched ym Mhrydain, ar 16 Medi 1915, pan ddaeth gwragedd y pentref ynghyd i sefydlu’r gangen gyntaf.FfynonellauArchive of the month: the Women’s Institute ↗Archifau Prifysgol Bangor (Saesneg)Dechreuwyd Sefydliad y Merched cyntaf Prydain yn Llanfair PG, Ynys Môn, ar 16 Medi 1915.Llanfair PG Women’s Institute Hall ↗Coflein, Comisiwn Brenhinol Henebion CymruSefydlwyd y gangen ym mis Medi 1915, a hi yw’r hynaf ym Mhrydain. Cyfarfu gyntaf mewn bwthyn, yna yn y neuadd haearn wrth y tollty. Cyfarfuant gyntaf mewn bwthyn, a rhwng y rhyfeloedd symudasant i’r neuadd y maent yn ei defnyddio hyd heddiw, adeilad unllawr o haearn rhychog wrth ymyl yr hen dollty o tua 1823.FfynhonnellLlanfair PG Women’s Institute Hall ↗Coflein, Comisiwn Brenhinol Henebion CymruSefydlwyd y gangen ym mis Medi 1915, a hi yw’r hynaf ym Mhrydain. Cyfarfu gyntaf mewn bwthyn, yna yn y neuadd haearn wrth y tollty. O’r un gangen honno tyfodd mudiad o gannoedd o filoedd o fenywod.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


