Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

Y Gymru Ddiwydiannol

Llanfairpwllgwyngyll

Y pentref ar Ynys Môn y mae ei enw 58 llythyren, a luniwyd yn y 1860au ar gyfer y rheilffordd, yn enw lle hiraf Ewrop. Sefydlwyd Sefydliad y Merched cyntaf Prydain yma yn 1915.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1860s 53.221° N, 4.209° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Enw hir Llanfairpwllgwyngyll ym Môn
Enw hir Llanfairpwllgwyngyll ym Môn · Llun: Wikimedia Commons · Fatih Renkligil, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Llanfairpwllgwyngyll: eglwys Fair ym mhant y cyll gwyn

Llanfairpwllgwyngyll

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • fair y Santes Fairo Mair (treiglad meddal: m → f)
  • pwll pwll
  • gwyn gwyn
  • gyll coed cyllo cyll (treiglad meddal: c → g)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, ar Ynys Môn uwchben Afon Menai, sydd â’r enw lle hiraf yn Ewrop, ac un o’r hiraf yn y byd. Am ganrifoedd Llanfairpwllgwyngyll yn unig oedd y pentref. Lluniwyd yr enw hir yn y 1860au gan ŵr lleol, i ddenu ymwelwyr ac i roi i’r orsaf reilffordd yr enw hiraf ym Mhrydain. Fe weithiodd: mae arwydd yr orsaf yn cael ei ffotograffu bob dydd hyd heddiw.

BleDe-ddwyrain Ynys Môn, uwchben Afon Menai
Yr hen enwLlanfairpwllgwyngyll
Yr enw hir58 llythyren, a luniwyd yn y 1860au
Enwau bob dyddLlanfairpwll neu Llanfair PG
HefydSefydliad y Merched cyntaf ym Mhrydain, 1915

Ystyr yr enw

Fel y rhan fwyaf o enwau lleoedd Cymru, mae’r enw’n disgrifio’r lle. Llanfair yw eglwys Fair; pwll gwyngyll yw pant y gollen wen; gogerychwyrndrobwll yw ger y trobwll chwyrn; a llantysiliogogogoch yw eglwys Sant Tysilio ger yr ogof goch. Gyda’i gilydd: eglwys y Santes Fair ym mhant y gollen wen ger y trobwll chwyrn ac eglwys Sant Tysilio ger yr ogof goch.

Mae’n debyg mai’r Pwll Ceris yw’r trobwll, y darn o Afon Menai rhwng pont grog Telford a Phont Britannia, lle daw’r llanw i mewn o’r ddau ben ar wahanol adegau a’r dŵr yn berwi dros y creigiau.

Enw i oes y rheilffordd

Croesodd rheilffordd Caer a Chaergybi Ynys Môn yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, a’r orsaf fach yn Llanfairpwll oedd y man lle deuai teithwyr i’r ynys gyntaf. Yn y 1860au gwthiodd un o’r trigolion am yr enw hir, i ddenu twristiaid a rhoi i’r orsaf yr enw hiraf ym Mhrydain. Mae’r pentref yn dal i ddefnyddio’i enwau byr bob dydd: Llanfairpwll, neu Llanfair PG.

Sefydliad y Merched cyntaf ym Mhrydain

Mae gan Lanfairpwll beth cyntaf arall. Yma y dechreuodd Sefydliad y Merched ym Mhrydain, ar 16 Medi 1915, pan ddaeth gwragedd y pentref ynghyd i sefydlu’r gangen gyntaf. Cyfarfuant gyntaf mewn bwthyn, a rhwng y rhyfeloedd symudasant i’r neuadd y maent yn ei defnyddio hyd heddiw, adeilad unllawr o haearn rhychog wrth ymyl yr hen dollty o tua 1823. O’r un gangen honno tyfodd mudiad o gannoedd o filoedd o fenywod.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf