Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

Penmynydd

Cartref Tuduriaid Penmynydd ar Ynys Môn. O’r teulu hwn y daeth Owain Tudur, a’i ŵyr Harri Tudur a gipiodd y goron yn 1485.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1400s 53.246° N, 4.247° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Plas Penmynydd, Môn, hen gartref y Tuduriaid
Plas Penmynydd, Môn, hen gartref y Tuduriaid · Llun: Wikimedia Commons · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Penmynydd: pen y mynydd

Penmynydd

  • Pen pen, copa
  • mynydd mynydd

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Penmynydd ar fryn ar Ynys Môn rhwng Porthaethwy a Llangefni. Yma roedd cartref Tuduriaid Penmynydd, disgynyddion Ednyfed Fychan, ac o’r teulu hwn y daeth Owain Tudur a’i ŵyr Harri Tudur, y Brenin Harri VII.

Plas PenmynyddCodwyd 1576, Gradd II*
EglwysSant Gredifael, Gradd II*
Elusendai1620

Tuduriaid Penmynydd

Ednyfed Fychan, distain Gwynedd dan Lywelyn Fawr, oedd cyndad y teulu, a sefydlodd ei ŵyr Tudur Hen gangen Penmynydd. Yn y 14eg ganrif roedd gan Tudur ap Goronwy o Benmynydd bum mab, ac un ohonynt, Maredudd ap Tudur, oedd tad Owain Tudur.

Iolo Goch ym Mhenmynydd

Rhwng 1367 a 1382 daeth y bardd Iolo Goch i dŷ Goronwy ap Tudur, moli ei groeso hael a chymharu Penmynydd ag aelwyd llys Urien Rheged.

Yno mae, heb gae ar ged, / Ail drigiant aelwyd Rheged.

Iolo Goch

Owain Tudur a’r goron

Ymunodd Owain Tudur, a aned tua 1400 ar Ynys Môn, â byddin Harri V ac ennill ei le yn y llys, a phriododd y Frenhines Catherine de Valois. Eu mab Edmwnd oedd tad Harri Tudur, a ddaeth yn Frenin Lloegr fel Harri VII.

Eglwys Sant Gredifael

Cododd Sant Gredifael eglwys yma gyntaf yn y 6ed ganrif. Ddechrau’r 15fed ganrif ychwanegwyd capel gogleddol, a elwid wedyn yn gapel y Tuduriaid, ac ynddo mae beddrod alabaster Goronwy Fychan a’i wraig Myfanwy, ef mewn arfwisg â’i draed ar lew a hithau ag angylion a dau gi anwes wrth ei thraed.

Tŷ dur ar ben y mynydd

Mae ffenestri’r eglwys yn dangos rhosynnau’r Tuduriaid a’r arwyddair ‘Undeb fel Rhosyn yw ar lan Afonydd ac fel Tŷ Dur ar Ben y Mynydd’, lle mae ‘tŷ’ a ‘dur’ yn gwneud ‘Tudur’. Mae’r fleur-de-lys ar bennau’r seddau yn cofio Catherine de Valois.

Ymweld

Codwyd Plas Penmynydd yn 1576 gan Richard Owen Tudur, o brif linach y teulu. Mae elusendai 1620 yn dal i sefyll yn y pentref, a’r bwthyn ym Minffordd oedd y lle cyntaf ar Ynys Môn i’w ddefnyddio i addoli Ymneilltuol.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf