
Oes y Cerrig
Bryn Celli Ddu
Beddrod cyntedd Neolithig ar Ynys Môn y mae ei gyntedd yn cyd-fynd â chodiad haul ar ddiwrnod hiraf y flwyddyn.
Llun: Cyntedd beddrod Bryn Celli Ddu yn ei dwmpath glaswelltog ar Ynys Môn · Jensketch, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Bryn Celli Ddu: y bryn yn y gelli dywyll
Bryn Celli Ddu
- Bryn bryn
- Celli llwyn
- Ddu duo du (treiglad meddal: d → dd)
Saif Bryn Celli Ddu, y bryn yn y gelli dywyll, ar Ynys Môn rhwng Llanddaniel Fab a Llanedwen, ger Afon Braint. Mae’n un o’r beddrodau cyntedd gorau yng Nghymru, ac ar ddiwrnod hiraf y flwyddyn mae’r haul sy’n codi yn tywynnu i lawr ei dramwyfa i mewn i’r siambr.FfynonellauBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Bryn Celli Ddu, ‘y bryn yn y gelli dywyll’, safle cynhanesyddol ar Ynys Môn ger Llanddaniel Fab; cloddiwyd yn 1928–29; gall ymwelwyr fynd drwy dramwyfa garreg i’r siambr gladdu; yng ngofal Cadw; fe’i hystyrir yn gyffredinol yn un o’r beddrodau cyntedd gorau yng Nghymru; mae’r dramwyfa yn 8.4 m o hyd; yn y siambr saif piler llyfn o lechfaen glas tua 2 m o uchder; cafwyd ‘Carreg y Patrwm’, wedi ei cherfio â phatrymau troellog fel seirff ar y ddwy ochr, wedi ei chladdu dan y domen ac mae bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, gyda chopi yn sefyll gerllaw’r man y cafwyd hi; mae cylch o feini cwrb yn dangos maint y domen; mae’r dramwyfa wedi ei hanelu’n fras at godiad haul hirddydd haf, fel bod golau’r haul am rai wythnosau o gwmpas canol haf yn cyrraedd wal gefn y siambr; pum twll pyst wedi eu dyddio i tua 4000 CC; yn gyntaf henge â chlawdd a ffos a chylch cerrig o 17 maen, gydag olion amlosgi wrth fôn rhai ac un asgwrn clust dynol wedi ei gladdu dan lechen wastad; yn ddiweddarach codwyd beddrod cyntedd yn ei le, gyda chwrb 26 m ar draws; esgyrn wedi eu llosgi a heb eu llosgi yn y siambr; caewyd y beddrod â maen ar draws y fynedfa; dadleuodd Norman Lockyer yn 1906 ei fod yn nodi hirddydd haf, a chadarnhaodd ymchwil ddiweddarach hyn, gyda chefnogaeth Steve Burrow o’r Amgueddfa Genedlaethol, gan ei gysylltu â Maes Howe a Newgrange; cloddiodd Wilfrid Hemp y safle yn 1928–29; daeth Prosiect Archaeoleg Gyhoeddus Bryn Celli Ddu (2015–2020, Cadw a Phrifysgol Fetropolitan Manceinion) o hyd i ragor o greigiau â nodau cwpan ac, yn 2019, garnedd gladdu fawr 50 m i’r de wedi ei dyddio i 1900 CC.Bryn Celli Ddu ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: siambr gladdu yn agos i arfordir deheuol Ynys Môn yw Bryn Celli Ddu, rhwng Llanddaniel Fab a Llanedwen a gerllaw Afon Braint; peth ysbeilio yn 1699 a chloddio archaeolegol yn 1928 a 1929; ymddengys fod cylch cerrig yma yn y cyfnod Neolithig, gydag olion tân ac asgwrn bychan o glust ddynol dan garreg wastad; yn ddiweddarach symudwyd y cerrig ac adeiladwyd siambr gladdu; safai carreg gerfiedig â llinellau yn y siambr ei hun, sydd bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, ac mae’r garreg tu allan i’r siambr heddiw yn gopi; ail-godwyd y domen bridd yn yr 20g, a’r wreiddiol yn llawer mwy mae’n debyg; awgryma Steve Burrow, curadur archaeoleg Neolithig yr Amgueddfa Genedlaethol, fod y siambr wedi ei hadeiladu i gyd-fynd â safle’r haul: ar y diwrnod hwyaf mae’r haul yn tywynnu’n syth i mewn i’r siambr, gan ei chysylltu â Maes Howe a Newgrange, a adeiladwyd i gyd-fynd â’r haul ar y dydd byrraf.
| Ble | Ger Llanddaniel Fab, Ynys MônFfynonellauBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Bryn Celli Ddu, ‘y bryn yn y gelli dywyll’, safle cynhanesyddol ar Ynys Môn ger Llanddaniel Fab; cloddiwyd yn 1928–29; gall ymwelwyr fynd drwy dramwyfa garreg i’r siambr gladdu; yng ngofal Cadw; fe’i hystyrir yn gyffredinol yn un o’r beddrodau cyntedd gorau yng Nghymru; mae’r dramwyfa yn 8.4 m o hyd; yn y siambr saif piler llyfn o lechfaen glas tua 2 m o uchder; cafwyd ‘Carreg y Patrwm’, wedi ei cherfio â phatrymau troellog fel seirff ar y ddwy ochr, wedi ei chladdu dan y domen ac mae bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, gyda chopi yn sefyll gerllaw’r man y cafwyd hi; mae cylch o feini cwrb yn dangos maint y domen; mae’r dramwyfa wedi ei hanelu’n fras at godiad haul hirddydd haf, fel bod golau’r haul am rai wythnosau o gwmpas canol haf yn cyrraedd wal gefn y siambr; pum twll pyst wedi eu dyddio i tua 4000 CC; yn gyntaf henge â chlawdd a ffos a chylch cerrig o 17 maen, gydag olion amlosgi wrth fôn rhai ac un asgwrn clust dynol wedi ei gladdu dan lechen wastad; yn ddiweddarach codwyd beddrod cyntedd yn ei le, gyda chwrb 26 m ar draws; esgyrn wedi eu llosgi a heb eu llosgi yn y siambr; caewyd y beddrod â maen ar draws y fynedfa; dadleuodd Norman Lockyer yn 1906 ei fod yn nodi hirddydd haf, a chadarnhaodd ymchwil ddiweddarach hyn, gyda chefnogaeth Steve Burrow o’r Amgueddfa Genedlaethol, gan ei gysylltu â Maes Howe a Newgrange; cloddiodd Wilfrid Hemp y safle yn 1928–29; daeth Prosiect Archaeoleg Gyhoeddus Bryn Celli Ddu (2015–2020, Cadw a Phrifysgol Fetropolitan Manceinion) o hyd i ragor o greigiau â nodau cwpan ac, yn 2019, garnedd gladdu fawr 50 m i’r de wedi ei dyddio i 1900 CC.Bryn Celli Ddu ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: siambr gladdu yn agos i arfordir deheuol Ynys Môn yw Bryn Celli Ddu, rhwng Llanddaniel Fab a Llanedwen a gerllaw Afon Braint; peth ysbeilio yn 1699 a chloddio archaeolegol yn 1928 a 1929; ymddengys fod cylch cerrig yma yn y cyfnod Neolithig, gydag olion tân ac asgwrn bychan o glust ddynol dan garreg wastad; yn ddiweddarach symudwyd y cerrig ac adeiladwyd siambr gladdu; safai carreg gerfiedig â llinellau yn y siambr ei hun, sydd bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, ac mae’r garreg tu allan i’r siambr heddiw yn gopi; ail-godwyd y domen bridd yn yr 20g, a’r wreiddiol yn llawer mwy mae’n debyg; awgryma Steve Burrow, curadur archaeoleg Neolithig yr Amgueddfa Genedlaethol, fod y siambr wedi ei hadeiladu i gyd-fynd â safle’r haul: ar y diwrnod hwyaf mae’r haul yn tywynnu’n syth i mewn i’r siambr, gan ei chysylltu â Maes Howe a Newgrange, a adeiladwyd i gyd-fynd â’r haul ar y dydd byrraf. |
|---|---|
| Tramwyfa | 8.4 metr, ar agor i gerdded drwyddiFfynhonnellBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Bryn Celli Ddu, ‘y bryn yn y gelli dywyll’, safle cynhanesyddol ar Ynys Môn ger Llanddaniel Fab; cloddiwyd yn 1928–29; gall ymwelwyr fynd drwy dramwyfa garreg i’r siambr gladdu; yng ngofal Cadw; fe’i hystyrir yn gyffredinol yn un o’r beddrodau cyntedd gorau yng Nghymru; mae’r dramwyfa yn 8.4 m o hyd; yn y siambr saif piler llyfn o lechfaen glas tua 2 m o uchder; cafwyd ‘Carreg y Patrwm’, wedi ei cherfio â phatrymau troellog fel seirff ar y ddwy ochr, wedi ei chladdu dan y domen ac mae bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, gyda chopi yn sefyll gerllaw’r man y cafwyd hi; mae cylch o feini cwrb yn dangos maint y domen; mae’r dramwyfa wedi ei hanelu’n fras at godiad haul hirddydd haf, fel bod golau’r haul am rai wythnosau o gwmpas canol haf yn cyrraedd wal gefn y siambr; pum twll pyst wedi eu dyddio i tua 4000 CC; yn gyntaf henge â chlawdd a ffos a chylch cerrig o 17 maen, gydag olion amlosgi wrth fôn rhai ac un asgwrn clust dynol wedi ei gladdu dan lechen wastad; yn ddiweddarach codwyd beddrod cyntedd yn ei le, gyda chwrb 26 m ar draws; esgyrn wedi eu llosgi a heb eu llosgi yn y siambr; caewyd y beddrod â maen ar draws y fynedfa; dadleuodd Norman Lockyer yn 1906 ei fod yn nodi hirddydd haf, a chadarnhaodd ymchwil ddiweddarach hyn, gyda chefnogaeth Steve Burrow o’r Amgueddfa Genedlaethol, gan ei gysylltu â Maes Howe a Newgrange; cloddiodd Wilfrid Hemp y safle yn 1928–29; daeth Prosiect Archaeoleg Gyhoeddus Bryn Celli Ddu (2015–2020, Cadw a Phrifysgol Fetropolitan Manceinion) o hyd i ragor o greigiau â nodau cwpan ac, yn 2019, garnedd gladdu fawr 50 m i’r de wedi ei dyddio i 1900 CC. |
| Cloddio | 1928–29, gan Wilfrid HempFfynonellauBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Bryn Celli Ddu, ‘y bryn yn y gelli dywyll’, safle cynhanesyddol ar Ynys Môn ger Llanddaniel Fab; cloddiwyd yn 1928–29; gall ymwelwyr fynd drwy dramwyfa garreg i’r siambr gladdu; yng ngofal Cadw; fe’i hystyrir yn gyffredinol yn un o’r beddrodau cyntedd gorau yng Nghymru; mae’r dramwyfa yn 8.4 m o hyd; yn y siambr saif piler llyfn o lechfaen glas tua 2 m o uchder; cafwyd ‘Carreg y Patrwm’, wedi ei cherfio â phatrymau troellog fel seirff ar y ddwy ochr, wedi ei chladdu dan y domen ac mae bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, gyda chopi yn sefyll gerllaw’r man y cafwyd hi; mae cylch o feini cwrb yn dangos maint y domen; mae’r dramwyfa wedi ei hanelu’n fras at godiad haul hirddydd haf, fel bod golau’r haul am rai wythnosau o gwmpas canol haf yn cyrraedd wal gefn y siambr; pum twll pyst wedi eu dyddio i tua 4000 CC; yn gyntaf henge â chlawdd a ffos a chylch cerrig o 17 maen, gydag olion amlosgi wrth fôn rhai ac un asgwrn clust dynol wedi ei gladdu dan lechen wastad; yn ddiweddarach codwyd beddrod cyntedd yn ei le, gyda chwrb 26 m ar draws; esgyrn wedi eu llosgi a heb eu llosgi yn y siambr; caewyd y beddrod â maen ar draws y fynedfa; dadleuodd Norman Lockyer yn 1906 ei fod yn nodi hirddydd haf, a chadarnhaodd ymchwil ddiweddarach hyn, gyda chefnogaeth Steve Burrow o’r Amgueddfa Genedlaethol, gan ei gysylltu â Maes Howe a Newgrange; cloddiodd Wilfrid Hemp y safle yn 1928–29; daeth Prosiect Archaeoleg Gyhoeddus Bryn Celli Ddu (2015–2020, Cadw a Phrifysgol Fetropolitan Manceinion) o hyd i ragor o greigiau â nodau cwpan ac, yn 2019, garnedd gladdu fawr 50 m i’r de wedi ei dyddio i 1900 CC.Bryn Celli Ddu ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: siambr gladdu yn agos i arfordir deheuol Ynys Môn yw Bryn Celli Ddu, rhwng Llanddaniel Fab a Llanedwen a gerllaw Afon Braint; peth ysbeilio yn 1699 a chloddio archaeolegol yn 1928 a 1929; ymddengys fod cylch cerrig yma yn y cyfnod Neolithig, gydag olion tân ac asgwrn bychan o glust ddynol dan garreg wastad; yn ddiweddarach symudwyd y cerrig ac adeiladwyd siambr gladdu; safai carreg gerfiedig â llinellau yn y siambr ei hun, sydd bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, ac mae’r garreg tu allan i’r siambr heddiw yn gopi; ail-godwyd y domen bridd yn yr 20g, a’r wreiddiol yn llawer mwy mae’n debyg; awgryma Steve Burrow, curadur archaeoleg Neolithig yr Amgueddfa Genedlaethol, fod y siambr wedi ei hadeiladu i gyd-fynd â safle’r haul: ar y diwrnod hwyaf mae’r haul yn tywynnu’n syth i mewn i’r siambr, gan ei chysylltu â Maes Howe a Newgrange, a adeiladwyd i gyd-fynd â’r haul ar y dydd byrraf. |
Cylch o gerrig
Yr olion hynaf yma yw pum twll pyst o tua 4000 CC. Yn ddiweddarach daeth y lle yn henge, clawdd a ffos crwn â chylch o ddau faen ar bymtheg y tu mewn. Gosodwyd esgyrn wedi eu llosgi wrth fôn rhai o’r meini, ac mewn pwll claddwyd un asgwrn bach o glust ddynol dan lechen wastad.FfynonellauBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Bryn Celli Ddu, ‘y bryn yn y gelli dywyll’, safle cynhanesyddol ar Ynys Môn ger Llanddaniel Fab; cloddiwyd yn 1928–29; gall ymwelwyr fynd drwy dramwyfa garreg i’r siambr gladdu; yng ngofal Cadw; fe’i hystyrir yn gyffredinol yn un o’r beddrodau cyntedd gorau yng Nghymru; mae’r dramwyfa yn 8.4 m o hyd; yn y siambr saif piler llyfn o lechfaen glas tua 2 m o uchder; cafwyd ‘Carreg y Patrwm’, wedi ei cherfio â phatrymau troellog fel seirff ar y ddwy ochr, wedi ei chladdu dan y domen ac mae bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, gyda chopi yn sefyll gerllaw’r man y cafwyd hi; mae cylch o feini cwrb yn dangos maint y domen; mae’r dramwyfa wedi ei hanelu’n fras at godiad haul hirddydd haf, fel bod golau’r haul am rai wythnosau o gwmpas canol haf yn cyrraedd wal gefn y siambr; pum twll pyst wedi eu dyddio i tua 4000 CC; yn gyntaf henge â chlawdd a ffos a chylch cerrig o 17 maen, gydag olion amlosgi wrth fôn rhai ac un asgwrn clust dynol wedi ei gladdu dan lechen wastad; yn ddiweddarach codwyd beddrod cyntedd yn ei le, gyda chwrb 26 m ar draws; esgyrn wedi eu llosgi a heb eu llosgi yn y siambr; caewyd y beddrod â maen ar draws y fynedfa; dadleuodd Norman Lockyer yn 1906 ei fod yn nodi hirddydd haf, a chadarnhaodd ymchwil ddiweddarach hyn, gyda chefnogaeth Steve Burrow o’r Amgueddfa Genedlaethol, gan ei gysylltu â Maes Howe a Newgrange; cloddiodd Wilfrid Hemp y safle yn 1928–29; daeth Prosiect Archaeoleg Gyhoeddus Bryn Celli Ddu (2015–2020, Cadw a Phrifysgol Fetropolitan Manceinion) o hyd i ragor o greigiau â nodau cwpan ac, yn 2019, garnedd gladdu fawr 50 m i’r de wedi ei dyddio i 1900 CC.Bryn Celli Ddu ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: siambr gladdu yn agos i arfordir deheuol Ynys Môn yw Bryn Celli Ddu, rhwng Llanddaniel Fab a Llanedwen a gerllaw Afon Braint; peth ysbeilio yn 1699 a chloddio archaeolegol yn 1928 a 1929; ymddengys fod cylch cerrig yma yn y cyfnod Neolithig, gydag olion tân ac asgwrn bychan o glust ddynol dan garreg wastad; yn ddiweddarach symudwyd y cerrig ac adeiladwyd siambr gladdu; safai carreg gerfiedig â llinellau yn y siambr ei hun, sydd bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, ac mae’r garreg tu allan i’r siambr heddiw yn gopi; ail-godwyd y domen bridd yn yr 20g, a’r wreiddiol yn llawer mwy mae’n debyg; awgryma Steve Burrow, curadur archaeoleg Neolithig yr Amgueddfa Genedlaethol, fod y siambr wedi ei hadeiladu i gyd-fynd â safle’r haul: ar y diwrnod hwyaf mae’r haul yn tywynnu’n syth i mewn i’r siambr, gan ei chysylltu â Maes Howe a Newgrange, a adeiladwyd i gyd-fynd â’r haul ar y dydd byrraf.
Y beddrod
Ymhen amser tynnwyd y meini i lawr a chodwyd beddrod cyntedd yn y fan, ei domen wedi ei dal gan gylch o feini cwrb chwe metr ar hugain ar draws. Gosodwyd esgyrn, rhai wedi eu llosgi a rhai heb, yn y siambr, a phan ddaeth ei ddyddiau i ben, gosodwyd maen mawr ar draws y fynedfa i’w chau.FfynonellauBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Bryn Celli Ddu, ‘y bryn yn y gelli dywyll’, safle cynhanesyddol ar Ynys Môn ger Llanddaniel Fab; cloddiwyd yn 1928–29; gall ymwelwyr fynd drwy dramwyfa garreg i’r siambr gladdu; yng ngofal Cadw; fe’i hystyrir yn gyffredinol yn un o’r beddrodau cyntedd gorau yng Nghymru; mae’r dramwyfa yn 8.4 m o hyd; yn y siambr saif piler llyfn o lechfaen glas tua 2 m o uchder; cafwyd ‘Carreg y Patrwm’, wedi ei cherfio â phatrymau troellog fel seirff ar y ddwy ochr, wedi ei chladdu dan y domen ac mae bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, gyda chopi yn sefyll gerllaw’r man y cafwyd hi; mae cylch o feini cwrb yn dangos maint y domen; mae’r dramwyfa wedi ei hanelu’n fras at godiad haul hirddydd haf, fel bod golau’r haul am rai wythnosau o gwmpas canol haf yn cyrraedd wal gefn y siambr; pum twll pyst wedi eu dyddio i tua 4000 CC; yn gyntaf henge â chlawdd a ffos a chylch cerrig o 17 maen, gydag olion amlosgi wrth fôn rhai ac un asgwrn clust dynol wedi ei gladdu dan lechen wastad; yn ddiweddarach codwyd beddrod cyntedd yn ei le, gyda chwrb 26 m ar draws; esgyrn wedi eu llosgi a heb eu llosgi yn y siambr; caewyd y beddrod â maen ar draws y fynedfa; dadleuodd Norman Lockyer yn 1906 ei fod yn nodi hirddydd haf, a chadarnhaodd ymchwil ddiweddarach hyn, gyda chefnogaeth Steve Burrow o’r Amgueddfa Genedlaethol, gan ei gysylltu â Maes Howe a Newgrange; cloddiodd Wilfrid Hemp y safle yn 1928–29; daeth Prosiect Archaeoleg Gyhoeddus Bryn Celli Ddu (2015–2020, Cadw a Phrifysgol Fetropolitan Manceinion) o hyd i ragor o greigiau â nodau cwpan ac, yn 2019, garnedd gladdu fawr 50 m i’r de wedi ei dyddio i 1900 CC.Bryn Celli Ddu ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: siambr gladdu yn agos i arfordir deheuol Ynys Môn yw Bryn Celli Ddu, rhwng Llanddaniel Fab a Llanedwen a gerllaw Afon Braint; peth ysbeilio yn 1699 a chloddio archaeolegol yn 1928 a 1929; ymddengys fod cylch cerrig yma yn y cyfnod Neolithig, gydag olion tân ac asgwrn bychan o glust ddynol dan garreg wastad; yn ddiweddarach symudwyd y cerrig ac adeiladwyd siambr gladdu; safai carreg gerfiedig â llinellau yn y siambr ei hun, sydd bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, ac mae’r garreg tu allan i’r siambr heddiw yn gopi; ail-godwyd y domen bridd yn yr 20g, a’r wreiddiol yn llawer mwy mae’n debyg; awgryma Steve Burrow, curadur archaeoleg Neolithig yr Amgueddfa Genedlaethol, fod y siambr wedi ei hadeiladu i gyd-fynd â safle’r haul: ar y diwrnod hwyaf mae’r haul yn tywynnu’n syth i mewn i’r siambr, gan ei chysylltu â Maes Howe a Newgrange, a adeiladwyd i gyd-fynd â’r haul ar y dydd byrraf.
Y piler a Charreg y Patrwm
Yn y siambr saif piler crwn llyfn o garreg las, tua dau fetr o uchder. Wedi ei chladdu dan y domen roedd Carreg y Patrwm, wedi ei cherfio ar y ddwy ochr â llinellau troellog fel seirff. Mae’r garreg go iawn yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, a saif copi ger y man y cafwyd hi.FfynonellauBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Bryn Celli Ddu, ‘y bryn yn y gelli dywyll’, safle cynhanesyddol ar Ynys Môn ger Llanddaniel Fab; cloddiwyd yn 1928–29; gall ymwelwyr fynd drwy dramwyfa garreg i’r siambr gladdu; yng ngofal Cadw; fe’i hystyrir yn gyffredinol yn un o’r beddrodau cyntedd gorau yng Nghymru; mae’r dramwyfa yn 8.4 m o hyd; yn y siambr saif piler llyfn o lechfaen glas tua 2 m o uchder; cafwyd ‘Carreg y Patrwm’, wedi ei cherfio â phatrymau troellog fel seirff ar y ddwy ochr, wedi ei chladdu dan y domen ac mae bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, gyda chopi yn sefyll gerllaw’r man y cafwyd hi; mae cylch o feini cwrb yn dangos maint y domen; mae’r dramwyfa wedi ei hanelu’n fras at godiad haul hirddydd haf, fel bod golau’r haul am rai wythnosau o gwmpas canol haf yn cyrraedd wal gefn y siambr; pum twll pyst wedi eu dyddio i tua 4000 CC; yn gyntaf henge â chlawdd a ffos a chylch cerrig o 17 maen, gydag olion amlosgi wrth fôn rhai ac un asgwrn clust dynol wedi ei gladdu dan lechen wastad; yn ddiweddarach codwyd beddrod cyntedd yn ei le, gyda chwrb 26 m ar draws; esgyrn wedi eu llosgi a heb eu llosgi yn y siambr; caewyd y beddrod â maen ar draws y fynedfa; dadleuodd Norman Lockyer yn 1906 ei fod yn nodi hirddydd haf, a chadarnhaodd ymchwil ddiweddarach hyn, gyda chefnogaeth Steve Burrow o’r Amgueddfa Genedlaethol, gan ei gysylltu â Maes Howe a Newgrange; cloddiodd Wilfrid Hemp y safle yn 1928–29; daeth Prosiect Archaeoleg Gyhoeddus Bryn Celli Ddu (2015–2020, Cadw a Phrifysgol Fetropolitan Manceinion) o hyd i ragor o greigiau â nodau cwpan ac, yn 2019, garnedd gladdu fawr 50 m i’r de wedi ei dyddio i 1900 CC.Bryn Celli Ddu ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: siambr gladdu yn agos i arfordir deheuol Ynys Môn yw Bryn Celli Ddu, rhwng Llanddaniel Fab a Llanedwen a gerllaw Afon Braint; peth ysbeilio yn 1699 a chloddio archaeolegol yn 1928 a 1929; ymddengys fod cylch cerrig yma yn y cyfnod Neolithig, gydag olion tân ac asgwrn bychan o glust ddynol dan garreg wastad; yn ddiweddarach symudwyd y cerrig ac adeiladwyd siambr gladdu; safai carreg gerfiedig â llinellau yn y siambr ei hun, sydd bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, ac mae’r garreg tu allan i’r siambr heddiw yn gopi; ail-godwyd y domen bridd yn yr 20g, a’r wreiddiol yn llawer mwy mae’n debyg; awgryma Steve Burrow, curadur archaeoleg Neolithig yr Amgueddfa Genedlaethol, fod y siambr wedi ei hadeiladu i gyd-fynd â safle’r haul: ar y diwrnod hwyaf mae’r haul yn tywynnu’n syth i mewn i’r siambr, gan ei chysylltu â Maes Howe a Newgrange, a adeiladwyd i gyd-fynd â’r haul ar y dydd byrraf.
Haul canol haf
Yn 1906 dywedodd Norman Lockyer fod y beddrod yn wynebu codiad haul canol haf. Chwarddodd llawer, ond mae astudio diweddarach, gyda chefnogaeth Steve Burrow o’r Amgueddfa Genedlaethol, wedi dangos bod yr haul am rai wythnosau o gwmpas canol haf yn cyrraedd wal gefn y siambr. Mae hynny’n cysylltu Bryn Celli Ddu â Maes Howe yn Orkney a Newgrange yn Iwerddon, sy’n wynebu haul canol gaeaf.FfynonellauBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Bryn Celli Ddu, ‘y bryn yn y gelli dywyll’, safle cynhanesyddol ar Ynys Môn ger Llanddaniel Fab; cloddiwyd yn 1928–29; gall ymwelwyr fynd drwy dramwyfa garreg i’r siambr gladdu; yng ngofal Cadw; fe’i hystyrir yn gyffredinol yn un o’r beddrodau cyntedd gorau yng Nghymru; mae’r dramwyfa yn 8.4 m o hyd; yn y siambr saif piler llyfn o lechfaen glas tua 2 m o uchder; cafwyd ‘Carreg y Patrwm’, wedi ei cherfio â phatrymau troellog fel seirff ar y ddwy ochr, wedi ei chladdu dan y domen ac mae bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, gyda chopi yn sefyll gerllaw’r man y cafwyd hi; mae cylch o feini cwrb yn dangos maint y domen; mae’r dramwyfa wedi ei hanelu’n fras at godiad haul hirddydd haf, fel bod golau’r haul am rai wythnosau o gwmpas canol haf yn cyrraedd wal gefn y siambr; pum twll pyst wedi eu dyddio i tua 4000 CC; yn gyntaf henge â chlawdd a ffos a chylch cerrig o 17 maen, gydag olion amlosgi wrth fôn rhai ac un asgwrn clust dynol wedi ei gladdu dan lechen wastad; yn ddiweddarach codwyd beddrod cyntedd yn ei le, gyda chwrb 26 m ar draws; esgyrn wedi eu llosgi a heb eu llosgi yn y siambr; caewyd y beddrod â maen ar draws y fynedfa; dadleuodd Norman Lockyer yn 1906 ei fod yn nodi hirddydd haf, a chadarnhaodd ymchwil ddiweddarach hyn, gyda chefnogaeth Steve Burrow o’r Amgueddfa Genedlaethol, gan ei gysylltu â Maes Howe a Newgrange; cloddiodd Wilfrid Hemp y safle yn 1928–29; daeth Prosiect Archaeoleg Gyhoeddus Bryn Celli Ddu (2015–2020, Cadw a Phrifysgol Fetropolitan Manceinion) o hyd i ragor o greigiau â nodau cwpan ac, yn 2019, garnedd gladdu fawr 50 m i’r de wedi ei dyddio i 1900 CC.Bryn Celli Ddu ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: siambr gladdu yn agos i arfordir deheuol Ynys Môn yw Bryn Celli Ddu, rhwng Llanddaniel Fab a Llanedwen a gerllaw Afon Braint; peth ysbeilio yn 1699 a chloddio archaeolegol yn 1928 a 1929; ymddengys fod cylch cerrig yma yn y cyfnod Neolithig, gydag olion tân ac asgwrn bychan o glust ddynol dan garreg wastad; yn ddiweddarach symudwyd y cerrig ac adeiladwyd siambr gladdu; safai carreg gerfiedig â llinellau yn y siambr ei hun, sydd bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, ac mae’r garreg tu allan i’r siambr heddiw yn gopi; ail-godwyd y domen bridd yn yr 20g, a’r wreiddiol yn llawer mwy mae’n debyg; awgryma Steve Burrow, curadur archaeoleg Neolithig yr Amgueddfa Genedlaethol, fod y siambr wedi ei hadeiladu i gyd-fynd â safle’r haul: ar y diwrnod hwyaf mae’r haul yn tywynnu’n syth i mewn i’r siambr, gan ei chysylltu â Maes Howe a Newgrange, a adeiladwyd i gyd-fynd â’r haul ar y dydd byrraf.
Yn dal i ddatgelu ei gyfrinachau
O 2015 i 2020 bu Cadw a Phrifysgol Fetropolitan Manceinion yn gweithio gyda phobl leol i astudio’r tir o’i gwmpas. Cawsant ragor o greigiau wedi eu cerfio â nodau cwpan, ac yn 2019 garnedd gladdu fawr hanner can metr i’r de, wedi ei dyddio i 1900 CC.FfynhonnellBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Bryn Celli Ddu, ‘y bryn yn y gelli dywyll’, safle cynhanesyddol ar Ynys Môn ger Llanddaniel Fab; cloddiwyd yn 1928–29; gall ymwelwyr fynd drwy dramwyfa garreg i’r siambr gladdu; yng ngofal Cadw; fe’i hystyrir yn gyffredinol yn un o’r beddrodau cyntedd gorau yng Nghymru; mae’r dramwyfa yn 8.4 m o hyd; yn y siambr saif piler llyfn o lechfaen glas tua 2 m o uchder; cafwyd ‘Carreg y Patrwm’, wedi ei cherfio â phatrymau troellog fel seirff ar y ddwy ochr, wedi ei chladdu dan y domen ac mae bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, gyda chopi yn sefyll gerllaw’r man y cafwyd hi; mae cylch o feini cwrb yn dangos maint y domen; mae’r dramwyfa wedi ei hanelu’n fras at godiad haul hirddydd haf, fel bod golau’r haul am rai wythnosau o gwmpas canol haf yn cyrraedd wal gefn y siambr; pum twll pyst wedi eu dyddio i tua 4000 CC; yn gyntaf henge â chlawdd a ffos a chylch cerrig o 17 maen, gydag olion amlosgi wrth fôn rhai ac un asgwrn clust dynol wedi ei gladdu dan lechen wastad; yn ddiweddarach codwyd beddrod cyntedd yn ei le, gyda chwrb 26 m ar draws; esgyrn wedi eu llosgi a heb eu llosgi yn y siambr; caewyd y beddrod â maen ar draws y fynedfa; dadleuodd Norman Lockyer yn 1906 ei fod yn nodi hirddydd haf, a chadarnhaodd ymchwil ddiweddarach hyn, gyda chefnogaeth Steve Burrow o’r Amgueddfa Genedlaethol, gan ei gysylltu â Maes Howe a Newgrange; cloddiodd Wilfrid Hemp y safle yn 1928–29; daeth Prosiect Archaeoleg Gyhoeddus Bryn Celli Ddu (2015–2020, Cadw a Phrifysgol Fetropolitan Manceinion) o hyd i ragor o greigiau â nodau cwpan ac, yn 2019, garnedd gladdu fawr 50 m i’r de wedi ei dyddio i 1900 CC.
Ffynonellau a darllen pellach
Y stori lawn
Erthygl · 30 munLlinellau ar draws y tir: llinellau ley a charneddau Cymru
Carneddau ar bennau’r mynyddoedd, meini hirion, bryngaerau, tomenni a hen eglwysi sy’n disgyn mewn llinell syth ar draws y tir. Alfred Watkins a’i hen ffyrdd syth, yr eglwysi a godwyd ar hen leoedd sanctaidd, ac wyth llinell ar draws Cymru, wedi’u mesur ar grid yr Arolwg Ordnans ei hun a’u tynnu ar y mapiau a ddefnyddiodd Watkins, gyda chyfeirnod grid pob safle.
Erthygl · 32 munMeini hirion Cymru: y meini hirion, y cerrig ogam a’r croesau mawr
Pum mil o flynyddoedd o feini a osododd rhywun o fwriad: meini hirion a chylchoedd y ffermwyr cyntaf, y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri, a cherrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac ogam ac o’r diwedd yn Gymraeg. Yr hyn a ddywed pob carreg, ei hystyr, a’r eglwys, yr amgueddfa neu’r llethr lle gallwch sefyll o’i blaen heddiw.
Beth ddigwyddodd yma
Bryn Celli Ddu (archaeoleg)
Codir beddrod cyntedd ar Ynys Môn, wedi’i adeiladu fel bod haul codiad canol haf yn tywynnu ar hyd y cyntedd i’r siambr.
Bryn Celli Ddu
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Cyn hanes
0 / 9Ogofâu, beddrodau, aur a bryngaerau pobl gyntaf Cymru.
1/9Ogof Bontnewydd c. 230,000 BCPC
2/9Ogof Pafiland c. 31,000 BCPI
3/9Pentre Ifan c. 3500 BCBD
4/9Bryn Celli Ddu c. 3000 BCGM
5/9Mwyngloddiau’r Gogarth c. 2000 BCBM
6/9Bryn yr Ellyllon, yr Wyddgrug c. 1900 BCLB
7/9Llyn Cerrig Bach c. 300 BC – AD 60TC
8/9Tre’r Ceiri c. 200 BCCH
9/9Castell Henllys c. 500 BCYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



