Hanes Cymru / Oes y Cerrig

Oes y Cerrig

Bryn Celli Ddu

Beddrod cyntedd Neolithig ar Ynys Môn y mae ei gyntedd yn cyd-fynd â chodiad haul ar ddiwrnod hiraf y flwyddyn.

Llun: Cyntedd beddrod Bryn Celli Ddu yn ei dwmpath glaswelltog ar Ynys Môn · Jensketch, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 3000 BC 53.208° N, 4.236° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Cyntedd beddrod Bryn Celli Ddu yn ei dwmpath glaswelltog ar Ynys Môn
Cyntedd beddrod Bryn Celli Ddu yn ei dwmpath glaswelltog ar Ynys Môn · Llun: Jensketch, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Bryn Celli Ddu: y bryn yn y gelli dywyll

Bryn Celli Ddu

  • Bryn bryn
  • Celli llwyn
  • Ddu duo du (treiglad meddal: d → dd)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Bryn Celli Ddu, y bryn yn y gelli dywyll, ar Ynys Môn rhwng Llanddaniel Fab a Llanedwen, ger Afon Braint. Mae’n un o’r beddrodau cyntedd gorau yng Nghymru, ac ar ddiwrnod hiraf y flwyddyn mae’r haul sy’n codi yn tywynnu i lawr ei dramwyfa i mewn i’r siambr.

BleGer Llanddaniel Fab, Ynys Môn
Tramwyfa8.4 metr, ar agor i gerdded drwyddi
Cloddio1928–29, gan Wilfrid Hemp

Cylch o gerrig

Yr olion hynaf yma yw pum twll pyst o tua 4000 CC. Yn ddiweddarach daeth y lle yn henge, clawdd a ffos crwn â chylch o ddau faen ar bymtheg y tu mewn. Gosodwyd esgyrn wedi eu llosgi wrth fôn rhai o’r meini, ac mewn pwll claddwyd un asgwrn bach o glust ddynol dan lechen wastad.

Y beddrod

Ymhen amser tynnwyd y meini i lawr a chodwyd beddrod cyntedd yn y fan, ei domen wedi ei dal gan gylch o feini cwrb chwe metr ar hugain ar draws. Gosodwyd esgyrn, rhai wedi eu llosgi a rhai heb, yn y siambr, a phan ddaeth ei ddyddiau i ben, gosodwyd maen mawr ar draws y fynedfa i’w chau.

Y piler a Charreg y Patrwm

Yn y siambr saif piler crwn llyfn o garreg las, tua dau fetr o uchder. Wedi ei chladdu dan y domen roedd Carreg y Patrwm, wedi ei cherfio ar y ddwy ochr â llinellau troellog fel seirff. Mae’r garreg go iawn yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, a saif copi ger y man y cafwyd hi.

Haul canol haf

Yn 1906 dywedodd Norman Lockyer fod y beddrod yn wynebu codiad haul canol haf. Chwarddodd llawer, ond mae astudio diweddarach, gyda chefnogaeth Steve Burrow o’r Amgueddfa Genedlaethol, wedi dangos bod yr haul am rai wythnosau o gwmpas canol haf yn cyrraedd wal gefn y siambr. Mae hynny’n cysylltu Bryn Celli Ddu â Maes Howe yn Orkney a Newgrange yn Iwerddon, sy’n wynebu haul canol gaeaf.

Yn dal i ddatgelu ei gyfrinachau

O 2015 i 2020 bu Cadw a Phrifysgol Fetropolitan Manceinion yn gweithio gyda phobl leol i astudio’r tir o’i gwmpas. Cawsant ragor o greigiau wedi eu cerfio â nodau cwpan, ac yn 2019 garnedd gladdu fawr hanner can metr i’r de, wedi ei dyddio i 1900 CC.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Beth ddigwyddodd yma

  1. Bryn Celli Ddu (archaeoleg)

    Codir beddrod cyntedd ar Ynys Môn, wedi’i adeiladu fel bod haul codiad canol haf yn tywynnu ar hyd y cyntedd i’r siambr.

    Bryn Celli Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf