
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
Y Gymru Ddiwydiannol
Pont y Borth
Pont grog Thomas Telford dros y Fenai, a fu unwaith y hiraf yn y byd. Mae Pont Britannia filltir i ffwrdd.
Llun: Pont grog Telford yn rhychwantu’r Fenai · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Pont y Borth: pont y porth (pont + y + porth): daeth yn lle’r hen fferi
Pont y Borth
- Pont pont
- y y fannod
- Borth porth, glanfao porth (treiglad meddal: p → b)
Mae Pont y Borth, pont grog Telford, yn cario’r ffordd dros y Fenai rhwng Ynys Môn a’r tir mawr. Pan orffennwyd hi yn 1826 hi oedd y bont grog fwyaf yn y byd, a hi o hyd yw’r unig bont dros y Fenai sy’n agored i gerddwyr.FfynonellauMenai Suspension Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Pont Grog y Borth (Pont y Borth), dros y Fenai rhwng Ynys Môn a’r tir mawr; cynlluniwyd gan Thomas Telford a’i chwblhau yn 1826, un o bontydd crog mawr cyntaf y byd; cyn hynny, yr unig ffordd i’r ynys oedd dros y culfor, a wnaed yn beryglus gan lifoedd llanw cryf a throbyllau, a bu’n rhaid i wartheg Môn nofio drosodd i gyrraedd marchnadoedd y tir mawr; wedi’r uno ag Iwerddon yn 1800 tyfodd y traffig rhwng Llundain a Chaergybi, a rhoddodd Deddf Ffyrdd Caergybi 1815 y ffordd i Telford; dewiswyd y safle am ei glannau uchel, digon uchel i longau hwylio fynd oddi tani; dechreuodd y gwaith yn 1819 gyda’r tyrau, o galchfaen Penmon; mae un ar bymtheg o gadwyni yn cario’r rhychwant o 176 metr (577 troedfedd); agorodd ar 30 Ionawr 1826 a thorri 9 awr oddi ar y daith 36 awr o Lundain i Gaergybi; mae ar ddarn punt 2005; mae Llwybr Arfordir Cymru yn croesi’r bont, ac ar ochr Môn mae cofeb i bobl Aberfan.Menai Bridge ↗Grace’s Guide, hanes diwydiannol Prydain (Saesneg)Agorwyd ar 30 Ionawr 1826; pan orffennwyd hi, hi oedd y bont grog fwyaf yn y byd.Pont y Borth ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Pont y Borth, y bont barhaol gyntaf rhwng Ynys Môn a’r tir mawr, yn cario’r A5 a Llwybr yr Arfordir; cyn hynny croesid ar y dŵr, fferi Bangor i Borthaethwy y pennaf; comisiynwyd Telford i adeiladu’r bont ac i wella’r ffordd gyfan o Lundain i Gaergybi, ac adeiladodd bont grog yng Nghonwy hefyd, a’r ddwy bont yn agor yr un flwyddyn; bu’n rhaid gosod y gerbytffordd 100 troedfedd uwchben y dŵr i longau hwylio tal yr oes; gosodwyd y garreg sylfaen ar 10 Awst 1819; codwyd y tyrau o galchfaen lleol o chwareli Penmon dros y pum mlynedd nesaf; rhwng Ebrill a Gorffennaf 1825 codwyd y cadwyni haearn ar draws o Sir Fôn i Sir Gaernarfon; agorwyd y bont i’r cyhoedd ar 30 Ionawr 1826; fe’i rhyddhawyd o’r doll ar 1 Ionawr 1941; dyma’r unig bont dros y Fenai sy’n agored i gerddwyr.
| Agorwyd | 30 Ionawr 1826FfynonellauMenai Suspension Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Pont Grog y Borth (Pont y Borth), dros y Fenai rhwng Ynys Môn a’r tir mawr; cynlluniwyd gan Thomas Telford a’i chwblhau yn 1826, un o bontydd crog mawr cyntaf y byd; cyn hynny, yr unig ffordd i’r ynys oedd dros y culfor, a wnaed yn beryglus gan lifoedd llanw cryf a throbyllau, a bu’n rhaid i wartheg Môn nofio drosodd i gyrraedd marchnadoedd y tir mawr; wedi’r uno ag Iwerddon yn 1800 tyfodd y traffig rhwng Llundain a Chaergybi, a rhoddodd Deddf Ffyrdd Caergybi 1815 y ffordd i Telford; dewiswyd y safle am ei glannau uchel, digon uchel i longau hwylio fynd oddi tani; dechreuodd y gwaith yn 1819 gyda’r tyrau, o galchfaen Penmon; mae un ar bymtheg o gadwyni yn cario’r rhychwant o 176 metr (577 troedfedd); agorodd ar 30 Ionawr 1826 a thorri 9 awr oddi ar y daith 36 awr o Lundain i Gaergybi; mae ar ddarn punt 2005; mae Llwybr Arfordir Cymru yn croesi’r bont, ac ar ochr Môn mae cofeb i bobl Aberfan.Menai Bridge ↗Grace’s Guide, hanes diwydiannol Prydain (Saesneg)Agorwyd ar 30 Ionawr 1826; pan orffennwyd hi, hi oedd y bont grog fwyaf yn y byd. |
|---|---|
| Prif rychwant | 176 m (577 troedfedd)FfynonellauMenai crossings ↗Sefydliad y Peirianwyr Sifil (Saesneg)Mae cadwyni Telford yn cario prif rychwant o 577 troedfedd (176 m); dechreuwyd y gwaith yn 1819.Menai Suspension Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Pont Grog y Borth (Pont y Borth), dros y Fenai rhwng Ynys Môn a’r tir mawr; cynlluniwyd gan Thomas Telford a’i chwblhau yn 1826, un o bontydd crog mawr cyntaf y byd; cyn hynny, yr unig ffordd i’r ynys oedd dros y culfor, a wnaed yn beryglus gan lifoedd llanw cryf a throbyllau, a bu’n rhaid i wartheg Môn nofio drosodd i gyrraedd marchnadoedd y tir mawr; wedi’r uno ag Iwerddon yn 1800 tyfodd y traffig rhwng Llundain a Chaergybi, a rhoddodd Deddf Ffyrdd Caergybi 1815 y ffordd i Telford; dewiswyd y safle am ei glannau uchel, digon uchel i longau hwylio fynd oddi tani; dechreuodd y gwaith yn 1819 gyda’r tyrau, o galchfaen Penmon; mae un ar bymtheg o gadwyni yn cario’r rhychwant o 176 metr (577 troedfedd); agorodd ar 30 Ionawr 1826 a thorri 9 awr oddi ar y daith 36 awr o Lundain i Gaergybi; mae ar ddarn punt 2005; mae Llwybr Arfordir Cymru yn croesi’r bont, ac ar ochr Môn mae cofeb i bobl Aberfan. |
| Peiriannydd | Thomas TelfordFfynhonnellMenai Suspension Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Pont Grog y Borth (Pont y Borth), dros y Fenai rhwng Ynys Môn a’r tir mawr; cynlluniwyd gan Thomas Telford a’i chwblhau yn 1826, un o bontydd crog mawr cyntaf y byd; cyn hynny, yr unig ffordd i’r ynys oedd dros y culfor, a wnaed yn beryglus gan lifoedd llanw cryf a throbyllau, a bu’n rhaid i wartheg Môn nofio drosodd i gyrraedd marchnadoedd y tir mawr; wedi’r uno ag Iwerddon yn 1800 tyfodd y traffig rhwng Llundain a Chaergybi, a rhoddodd Deddf Ffyrdd Caergybi 1815 y ffordd i Telford; dewiswyd y safle am ei glannau uchel, digon uchel i longau hwylio fynd oddi tani; dechreuodd y gwaith yn 1819 gyda’r tyrau, o galchfaen Penmon; mae un ar bymtheg o gadwyni yn cario’r rhychwant o 176 metr (577 troedfedd); agorodd ar 30 Ionawr 1826 a thorri 9 awr oddi ar y daith 36 awr o Lundain i Gaergybi; mae ar ddarn punt 2005; mae Llwybr Arfordir Cymru yn croesi’r bont, ac ar ochr Môn mae cofeb i bobl Aberfan. |
Croesi’r Fenai
Cyn y bont, yr unig ffordd i Fôn oedd dros y dŵr, lle gwnâi’r llanw cryf lifoedd a throbyllau, a’r fferi o Fangor i Borthaethwy oedd y brif groesfan. Bu’n rhaid i wartheg yr ynys nofio’r culfor i gyrraedd marchnadoedd y tir mawr.FfynonellauMenai Suspension Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Pont Grog y Borth (Pont y Borth), dros y Fenai rhwng Ynys Môn a’r tir mawr; cynlluniwyd gan Thomas Telford a’i chwblhau yn 1826, un o bontydd crog mawr cyntaf y byd; cyn hynny, yr unig ffordd i’r ynys oedd dros y culfor, a wnaed yn beryglus gan lifoedd llanw cryf a throbyllau, a bu’n rhaid i wartheg Môn nofio drosodd i gyrraedd marchnadoedd y tir mawr; wedi’r uno ag Iwerddon yn 1800 tyfodd y traffig rhwng Llundain a Chaergybi, a rhoddodd Deddf Ffyrdd Caergybi 1815 y ffordd i Telford; dewiswyd y safle am ei glannau uchel, digon uchel i longau hwylio fynd oddi tani; dechreuodd y gwaith yn 1819 gyda’r tyrau, o galchfaen Penmon; mae un ar bymtheg o gadwyni yn cario’r rhychwant o 176 metr (577 troedfedd); agorodd ar 30 Ionawr 1826 a thorri 9 awr oddi ar y daith 36 awr o Lundain i Gaergybi; mae ar ddarn punt 2005; mae Llwybr Arfordir Cymru yn croesi’r bont, ac ar ochr Môn mae cofeb i bobl Aberfan.Pont y Borth ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Pont y Borth, y bont barhaol gyntaf rhwng Ynys Môn a’r tir mawr, yn cario’r A5 a Llwybr yr Arfordir; cyn hynny croesid ar y dŵr, fferi Bangor i Borthaethwy y pennaf; comisiynwyd Telford i adeiladu’r bont ac i wella’r ffordd gyfan o Lundain i Gaergybi, ac adeiladodd bont grog yng Nghonwy hefyd, a’r ddwy bont yn agor yr un flwyddyn; bu’n rhaid gosod y gerbytffordd 100 troedfedd uwchben y dŵr i longau hwylio tal yr oes; gosodwyd y garreg sylfaen ar 10 Awst 1819; codwyd y tyrau o galchfaen lleol o chwareli Penmon dros y pum mlynedd nesaf; rhwng Ebrill a Gorffennaf 1825 codwyd y cadwyni haearn ar draws o Sir Fôn i Sir Gaernarfon; agorwyd y bont i’r cyhoedd ar 30 Ionawr 1826; fe’i rhyddhawyd o’r doll ar 1 Ionawr 1941; dyma’r unig bont dros y Fenai sy’n agored i gerddwyr.
Ffordd Telford
Wedi’r uno ag Iwerddon yn 1800 âi mwy o deithwyr drwy Gaergybi i Ddulyn, a rhoddodd Deddf Ffyrdd Caergybi 1815 y ffordd i Thomas Telford. Dewiswyd y safle am ei glannau uchel, fel y gallai’r gerbytffordd sefyll 100 troedfedd uwchben y dŵr ac y gallai llongau hwylio’r oes fynd oddi tani.FfynonellauMenai Suspension Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Pont Grog y Borth (Pont y Borth), dros y Fenai rhwng Ynys Môn a’r tir mawr; cynlluniwyd gan Thomas Telford a’i chwblhau yn 1826, un o bontydd crog mawr cyntaf y byd; cyn hynny, yr unig ffordd i’r ynys oedd dros y culfor, a wnaed yn beryglus gan lifoedd llanw cryf a throbyllau, a bu’n rhaid i wartheg Môn nofio drosodd i gyrraedd marchnadoedd y tir mawr; wedi’r uno ag Iwerddon yn 1800 tyfodd y traffig rhwng Llundain a Chaergybi, a rhoddodd Deddf Ffyrdd Caergybi 1815 y ffordd i Telford; dewiswyd y safle am ei glannau uchel, digon uchel i longau hwylio fynd oddi tani; dechreuodd y gwaith yn 1819 gyda’r tyrau, o galchfaen Penmon; mae un ar bymtheg o gadwyni yn cario’r rhychwant o 176 metr (577 troedfedd); agorodd ar 30 Ionawr 1826 a thorri 9 awr oddi ar y daith 36 awr o Lundain i Gaergybi; mae ar ddarn punt 2005; mae Llwybr Arfordir Cymru yn croesi’r bont, ac ar ochr Môn mae cofeb i bobl Aberfan.Menai Suspension Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynlluniwyd gan Thomas Telford ar gyfer y ffordd i Gaergybi dan Ddeddf Ffyrdd Caergybi 1815; dechreuwyd y gwaith yn 1819 ac fe’i hagorwyd ar 30 Ionawr 1826; mae’r prif rychwant yn 176 m (577 troedfedd) a’r bont gyfan yn 417 m o hyd, gyda 31 m (102 troedfedd) o le oddi tani, digon uchel i longau hwyliau fynd odani; mae’n crogi o un ar bymtheg o gadwyni, a newidiwyd am rai dur yn 1938; mae’n adeilad rhestredig Gradd I, ac fe’i dangoswyd ar ddarn punt 2005.Pont y Borth ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Pont y Borth, y bont barhaol gyntaf rhwng Ynys Môn a’r tir mawr, yn cario’r A5 a Llwybr yr Arfordir; cyn hynny croesid ar y dŵr, fferi Bangor i Borthaethwy y pennaf; comisiynwyd Telford i adeiladu’r bont ac i wella’r ffordd gyfan o Lundain i Gaergybi, ac adeiladodd bont grog yng Nghonwy hefyd, a’r ddwy bont yn agor yr un flwyddyn; bu’n rhaid gosod y gerbytffordd 100 troedfedd uwchben y dŵr i longau hwylio tal yr oes; gosodwyd y garreg sylfaen ar 10 Awst 1819; codwyd y tyrau o galchfaen lleol o chwareli Penmon dros y pum mlynedd nesaf; rhwng Ebrill a Gorffennaf 1825 codwyd y cadwyni haearn ar draws o Sir Fôn i Sir Gaernarfon; agorwyd y bont i’r cyhoedd ar 30 Ionawr 1826; fe’i rhyddhawyd o’r doll ar 1 Ionawr 1941; dyma’r unig bont dros y Fenai sy’n agored i gerddwyr.
Codi’r bont
Gosodwyd y garreg sylfaen ar 10 Awst 1819, a chodwyd y tyrau o galchfaen chwareli Penmon. Rhwng Ebrill a Gorffennaf 1825 codwyd y cadwyni haearn ar draws o Sir Fôn i Sir Gaernarfon, un ar bymtheg o gadwyni i gyd i gario’r rhychwant.FfynonellauPont y Borth ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Pont y Borth, y bont barhaol gyntaf rhwng Ynys Môn a’r tir mawr, yn cario’r A5 a Llwybr yr Arfordir; cyn hynny croesid ar y dŵr, fferi Bangor i Borthaethwy y pennaf; comisiynwyd Telford i adeiladu’r bont ac i wella’r ffordd gyfan o Lundain i Gaergybi, ac adeiladodd bont grog yng Nghonwy hefyd, a’r ddwy bont yn agor yr un flwyddyn; bu’n rhaid gosod y gerbytffordd 100 troedfedd uwchben y dŵr i longau hwylio tal yr oes; gosodwyd y garreg sylfaen ar 10 Awst 1819; codwyd y tyrau o galchfaen lleol o chwareli Penmon dros y pum mlynedd nesaf; rhwng Ebrill a Gorffennaf 1825 codwyd y cadwyni haearn ar draws o Sir Fôn i Sir Gaernarfon; agorwyd y bont i’r cyhoedd ar 30 Ionawr 1826; fe’i rhyddhawyd o’r doll ar 1 Ionawr 1941; dyma’r unig bont dros y Fenai sy’n agored i gerddwyr.Menai Suspension Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Pont Grog y Borth (Pont y Borth), dros y Fenai rhwng Ynys Môn a’r tir mawr; cynlluniwyd gan Thomas Telford a’i chwblhau yn 1826, un o bontydd crog mawr cyntaf y byd; cyn hynny, yr unig ffordd i’r ynys oedd dros y culfor, a wnaed yn beryglus gan lifoedd llanw cryf a throbyllau, a bu’n rhaid i wartheg Môn nofio drosodd i gyrraedd marchnadoedd y tir mawr; wedi’r uno ag Iwerddon yn 1800 tyfodd y traffig rhwng Llundain a Chaergybi, a rhoddodd Deddf Ffyrdd Caergybi 1815 y ffordd i Telford; dewiswyd y safle am ei glannau uchel, digon uchel i longau hwylio fynd oddi tani; dechreuodd y gwaith yn 1819 gyda’r tyrau, o galchfaen Penmon; mae un ar bymtheg o gadwyni yn cario’r rhychwant o 176 metr (577 troedfedd); agorodd ar 30 Ionawr 1826 a thorri 9 awr oddi ar y daith 36 awr o Lundain i Gaergybi; mae ar ddarn punt 2005; mae Llwybr Arfordir Cymru yn croesi’r bont, ac ar ochr Môn mae cofeb i bobl Aberfan.
Diwrnod yr agor
Agorodd y bont ar 30 Ionawr 1826, yr un flwyddyn â phont grog Telford yng Nghonwy, a thorrodd naw awr oddi ar y daith 36 awr rhwng Llundain a Chaergybi.FfynonellauMenai Suspension Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Pont Grog y Borth (Pont y Borth), dros y Fenai rhwng Ynys Môn a’r tir mawr; cynlluniwyd gan Thomas Telford a’i chwblhau yn 1826, un o bontydd crog mawr cyntaf y byd; cyn hynny, yr unig ffordd i’r ynys oedd dros y culfor, a wnaed yn beryglus gan lifoedd llanw cryf a throbyllau, a bu’n rhaid i wartheg Môn nofio drosodd i gyrraedd marchnadoedd y tir mawr; wedi’r uno ag Iwerddon yn 1800 tyfodd y traffig rhwng Llundain a Chaergybi, a rhoddodd Deddf Ffyrdd Caergybi 1815 y ffordd i Telford; dewiswyd y safle am ei glannau uchel, digon uchel i longau hwylio fynd oddi tani; dechreuodd y gwaith yn 1819 gyda’r tyrau, o galchfaen Penmon; mae un ar bymtheg o gadwyni yn cario’r rhychwant o 176 metr (577 troedfedd); agorodd ar 30 Ionawr 1826 a thorri 9 awr oddi ar y daith 36 awr o Lundain i Gaergybi; mae ar ddarn punt 2005; mae Llwybr Arfordir Cymru yn croesi’r bont, ac ar ochr Môn mae cofeb i bobl Aberfan.Pont y Borth ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Pont y Borth, y bont barhaol gyntaf rhwng Ynys Môn a’r tir mawr, yn cario’r A5 a Llwybr yr Arfordir; cyn hynny croesid ar y dŵr, fferi Bangor i Borthaethwy y pennaf; comisiynwyd Telford i adeiladu’r bont ac i wella’r ffordd gyfan o Lundain i Gaergybi, ac adeiladodd bont grog yng Nghonwy hefyd, a’r ddwy bont yn agor yr un flwyddyn; bu’n rhaid gosod y gerbytffordd 100 troedfedd uwchben y dŵr i longau hwylio tal yr oes; gosodwyd y garreg sylfaen ar 10 Awst 1819; codwyd y tyrau o galchfaen lleol o chwareli Penmon dros y pum mlynedd nesaf; rhwng Ebrill a Gorffennaf 1825 codwyd y cadwyni haearn ar draws o Sir Fôn i Sir Gaernarfon; agorwyd y bont i’r cyhoedd ar 30 Ionawr 1826; fe’i rhyddhawyd o’r doll ar 1 Ionawr 1941; dyma’r unig bont dros y Fenai sy’n agored i gerddwyr.
Ymweld
Mae Llwybr Arfordir Cymru yn croesi’r bont, ac ar ochr Môn saif cofeb i bobl Aberfan. Mae’r bont yn rhestredig Gradd I, ac fe’i dangoswyd ar ddarn punt 2005.FfynonellauMenai Suspension Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Pont Grog y Borth (Pont y Borth), dros y Fenai rhwng Ynys Môn a’r tir mawr; cynlluniwyd gan Thomas Telford a’i chwblhau yn 1826, un o bontydd crog mawr cyntaf y byd; cyn hynny, yr unig ffordd i’r ynys oedd dros y culfor, a wnaed yn beryglus gan lifoedd llanw cryf a throbyllau, a bu’n rhaid i wartheg Môn nofio drosodd i gyrraedd marchnadoedd y tir mawr; wedi’r uno ag Iwerddon yn 1800 tyfodd y traffig rhwng Llundain a Chaergybi, a rhoddodd Deddf Ffyrdd Caergybi 1815 y ffordd i Telford; dewiswyd y safle am ei glannau uchel, digon uchel i longau hwylio fynd oddi tani; dechreuodd y gwaith yn 1819 gyda’r tyrau, o galchfaen Penmon; mae un ar bymtheg o gadwyni yn cario’r rhychwant o 176 metr (577 troedfedd); agorodd ar 30 Ionawr 1826 a thorri 9 awr oddi ar y daith 36 awr o Lundain i Gaergybi; mae ar ddarn punt 2005; mae Llwybr Arfordir Cymru yn croesi’r bont, ac ar ochr Môn mae cofeb i bobl Aberfan.Menai Suspension Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynlluniwyd gan Thomas Telford ar gyfer y ffordd i Gaergybi dan Ddeddf Ffyrdd Caergybi 1815; dechreuwyd y gwaith yn 1819 ac fe’i hagorwyd ar 30 Ionawr 1826; mae’r prif rychwant yn 176 m (577 troedfedd) a’r bont gyfan yn 417 m o hyd, gyda 31 m (102 troedfedd) o le oddi tani, digon uchel i longau hwyliau fynd odani; mae’n crogi o un ar bymtheg o gadwyni, a newidiwyd am rai dur yn 1938; mae’n adeilad rhestredig Gradd I, ac fe’i dangoswyd ar ddarn punt 2005.
Ddoe a heddiw


Pont Thomas Telford o 1826 oedd y bont grog fawr gyntaf yn y byd. Newidiwyd ei chadwyni haearn am rai dur rhwng 1938 a 1940, ond mae’r tyrau carreg a llinell y ffordd yn union fel y gwnaeth ef hwy.
Ddoe: y bont o lan Môn · Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y bont dros Afon Menai · Stephen McKay, CC BY-SA 2.0, Wikimedia CommonsBeth ddigwyddodd yma
Buddugoliaeth Moel-y-don
Mae byddin Seisnig yn croesi Afon Menai ar bont o gychod. Mae’r Cymry yn ymosod arni, a boddir llawer o’r marchogion yn y llanw.
Buddugoliaeth Moel-y-donPont y Borth
Mae pont grog Thomas Telford yn cysylltu Ynys Môn â’r tir mawr, gan gludo’r ffordd o Lundain i Gaergybi ac Iwerddon.
Pont y BorthPont Britannia
Mae pont diwbiau haearn Robert Stephenson yn cludo’r rheilffordd dros y Fenai.
Pont Britannia
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf






