Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

Y Gymru Ddiwydiannol

Pont y Borth

Pont grog Thomas Telford dros y Fenai, a fu unwaith y hiraf yn y byd. Mae Pont Britannia filltir i ffwrdd.

Llun: Pont grog Telford yn rhychwantu’r Fenai · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1826 53.220° N, 4.163° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Pont grog Telford yn rhychwantu’r Fenai
Pont grog Telford yn rhychwantu’r Fenai · Llun: Nilfanion, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Pont y Borth: pont y porth (pont + y + porth): daeth yn lle’r hen fferi

Pont y Borth

  • Pont pont
  • y y fannod
  • Borth porth, glanfao porth (treiglad meddal: p → b)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Mae Pont y Borth, pont grog Telford, yn cario’r ffordd dros y Fenai rhwng Ynys Môn a’r tir mawr. Pan orffennwyd hi yn 1826 hi oedd y bont grog fwyaf yn y byd, a hi o hyd yw’r unig bont dros y Fenai sy’n agored i gerddwyr.

Agorwyd30 Ionawr 1826
Prif rychwant176 m (577 troedfedd)
PeiriannyddThomas Telford

Croesi’r Fenai

Cyn y bont, yr unig ffordd i Fôn oedd dros y dŵr, lle gwnâi’r llanw cryf lifoedd a throbyllau, a’r fferi o Fangor i Borthaethwy oedd y brif groesfan. Bu’n rhaid i wartheg yr ynys nofio’r culfor i gyrraedd marchnadoedd y tir mawr.

Ffordd Telford

Wedi’r uno ag Iwerddon yn 1800 âi mwy o deithwyr drwy Gaergybi i Ddulyn, a rhoddodd Deddf Ffyrdd Caergybi 1815 y ffordd i Thomas Telford. Dewiswyd y safle am ei glannau uchel, fel y gallai’r gerbytffordd sefyll 100 troedfedd uwchben y dŵr ac y gallai llongau hwylio’r oes fynd oddi tani.

Codi’r bont

Gosodwyd y garreg sylfaen ar 10 Awst 1819, a chodwyd y tyrau o galchfaen chwareli Penmon. Rhwng Ebrill a Gorffennaf 1825 codwyd y cadwyni haearn ar draws o Sir Fôn i Sir Gaernarfon, un ar bymtheg o gadwyni i gyd i gario’r rhychwant.

Diwrnod yr agor

Agorodd y bont ar 30 Ionawr 1826, yr un flwyddyn â phont grog Telford yng Nghonwy, a thorrodd naw awr oddi ar y daith 36 awr rhwng Llundain a Chaergybi.

Ymweld

Mae Llwybr Arfordir Cymru yn croesi’r bont, ac ar ochr Môn saif cofeb i bobl Aberfan. Mae’r bont yn rhestredig Gradd I, ac fe’i dangoswyd ar ddarn punt 2005.

Ddoe a heddiw

Menai Suspension Bridge today: the bridge over the Menai Strait
Menai Suspension Bridge, About 1890: the bridge from the Anglesey shore
Tua 1890Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Pont Thomas Telford o 1826 oedd y bont grog fawr gyntaf yn y byd. Newidiwyd ei chadwyni haearn am rai dur rhwng 1938 a 1940, ond mae’r tyrau carreg a llinell y ffordd yn union fel y gwnaeth ef hwy.

Ddoe: y bont o lan Môn · Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y bont dros Afon Menai · Stephen McKay, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Rhagor o leoedd ddoe a heddiw →

Beth ddigwyddodd yma

  1. Buddugoliaeth Moel-y-don

    Mae byddin Seisnig yn croesi Afon Menai ar bont o gychod. Mae’r Cymry yn ymosod arni, a boddir llawer o’r marchogion yn y llanw.

    Buddugoliaeth Moel-y-don
  2. Pont y Borth

    Mae pont grog Thomas Telford yn cysylltu Ynys Môn â’r tir mawr, gan gludo’r ffordd o Lundain i Gaergybi ac Iwerddon.

    Pont y Borth
  3. Pont Britannia

    Mae pont diwbiau haearn Robert Stephenson yn cludo’r rheilffordd dros y Fenai.

    Pont Britannia

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf