Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes y Seintiau

Nanhyfer

Eglwys Brynach Sant mewn cwm coediog yn Sir Benfro, gydag un o’r croesau cerfiedig gorau yng Nghymru, meini ag arysgrifau Lladin ac ogam, ac ywen sy’n ‘gwaedu’.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
6th century 52.025° N, 4.795° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Croes fawr Sant Brynach yn Nanhyfer
Croes fawr Sant Brynach yn Nanhyfer · Llun: Wikimedia Commons · Martinvl, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Nanhyfer: nant afon Nyfer

Nanhyfer

  • Nan nant
  • hyfer afon Nyfer

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Gorwedd Nanhyfer yn nyffryn Nyfer islaw’r Preselau. Yma y cododd Brynach Sant ei eglwys yn y chweched ganrif, ac mae ei fynwent yn dal i gadw croes gerfiedig fawr, meini ag ysgrifen Ladin ac Ogam, a rhodfa o ywen.

SantBrynach, 6ed ganrif
Croes fawr10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg
EglwysSant Brynach, rhestredig Gradd II*

Brynach yn dod i Nyfer

Daeth Brynach, a gofir fel Brynach Wyddel, i Gymru wedi pererindod i Rufain a blynyddoedd yn Llydaw. Ymsefydlodd yma ar lan Caman, ar dir a roddwyd gan yr arglwydd Clechre, a Nanhyfer a ddaeth yn enwocaf o’i eglwysi. Efallai mai yma unwaith yr oedd sedd un o saith esgob Dyfed.

Meini sy’n siarad dwy iaith

Yn y fynwent saif Maen Vitalianus o tua 500, a’i enw wedi’i dorri mewn llythrennau Lladin ac eto mewn Ogam. Y tu mewn i’r eglwys, mewn sil ffenestr, mae maen o’r bumed neu’r chweched ganrif i Maglocunus fab Clutorius, hefyd mewn Lladin ac Ogam.

Croes Brynach

Cerfiwyd y groes fawr i’r de o’r eglwys, a elwir yn Groes Brynach, yn y ddegfed ganrif neu ddechrau’r unfed ar ddeg o’r dolerit lleol, mewn dau ddarn wedi’u huno a’u gorchuddio â phatrymau plethedig. Wrth y ffordd i’r castell, mae Croes y Pererinion fechan wedi’i thorri yn y graig.

Castell ar y trwyn

Cododd y Normaniaid gastell ar y trwyn uwchben yr eglwys tua 1108. Dinistriodd y Cymry ef yn 1136, a thua 1189 gyrrodd yr Arglwydd Rhys, Rhys ap Gruffudd, y Normaniaid ohono.

Nanhyfer heddiw

Mae rhodfa o ywen yn y fynwent, ac mae un goeden yn enwog am y sudd coch sy’n gwaedu ohoni. Claddwyd yr hynafiaethydd George Owen o Henllys yma, ac mae Pentre Ifan a Chastell Henllys gerllaw yn yr un plwyf.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf