
Oes y Cerrig
Pentre Ifan
Siambr gladdu y mae ei maen capan 16 tunnell yn dal i gydbwyso ar dair carreg, gan edrych dros y Preseli lle chwarelwyd cerrig gleision Côr y Cewri.
Llun: Cromlech Pentre Ifan, ei chapfaen ar dair carreg unionsyth, a’r Preseli y tu ôl · LinguisticDemographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Pentre Ifan: pentref Ifan
Pentre Ifan
- Pentre pentref
- Ifan Ifan, enw dyn
Pentre Ifan, ger Nanhyfer yn Sir Benfro, yw’r gromlech fwyaf a’r orau ei chyflwr yng Nghymru. Ers dros bum mil o flynyddoedd mae ei maen capan mawr wedi gorffwys ar flaenau tri maen, fel petai’n arnofio uwchben llethr y bryn.FfynonellauPentre Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Pentre Ifan, cromlech ym mhlwyf Nanhyfer, Sir Benfro, 3 milltir i’r dwyrain o Drefdraeth; y gromlech Neolithig fwyaf a’r orau ei chyflwr yng Nghymru; un o dair heneb yng Nghymru a warchodwyd dan Ddeddf Diogelu Henebion 1882; yng ngofal Cadw, mynediad am ddim; saith prif faen; y maen capan tua 5 m o hyd, 2.4 m o led a 0.9 m o drwch, tua 16 tunnell, yn gorffwys ar flaenau tri maen tua 2.5 m oddi ar y ddaear; dau faen porth yn ffurfio mynedfa; yn dyddio o tua 3500 CC, yn draddodiadol claddfa gymunedol dan domen hir, gyda meini cwrb a ffasâd mynediad o waliau sych; ni chafwyd esgyrn; dadleua Cummings a Richards (2014) na fwriadwyd erioed gladdu’r meini, a bod y maen capan enfawr wedi ei wneud i ymddangos fel petai’n arnofio, efallai i ddangos medr yr adeiladwyr; mae’n debyg mai maen dyfod rhewlifol oedd y maen capan, a oedd yno eisoes, a gloddiwyd o’i gwmpas, a holltwyd i roi gwaelod gwastad a’i godi â throsolion; ysgrifennodd George Owen amdano yn 1603 a pheintiodd Richard Tongue ef yn 1835; ymwelodd Augustus Pitt Rivers ar 8 Mehefin 1884; cloddiwyd gan William Grimes yn 1936–37 a 1958–59, gan ganfod rhesi o byllau defodol hŷn na’r domen, naddion callestr a pheth crochenwaith.Pentre Ifan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Pentre Ifan yw cromlech fwyaf Cymru, yng nghymuned Nanhyfer, Sir Benfro; yng ngofal Cadw, mae’n dyddio o tua 3500 CC; mae’r maen capan yn pwyso tua 16 tunnell; mae’r amlinell yn dangos pen blaen ar ffurf cilgant gyda phorth uchel, siâp anghyffredin yng Nghymru, er bod siambrau tebyg yn ne-orllewin yr Alban; mae ar echel gogledd–de; efallai fod olion tyllau rheolaidd a rhesi o gerrig bychain o arwyddocâd defodol fel rhan o gwlt y meirw; yn 2023 agorodd Urdd Gobaith Cymru wersyll newydd ger y gromlech, Gwersyll yr Urdd Pentre Ifan, a enwyd ar ei hôl.Pentre Ifan Burial Chamber ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: siambr Neolithig dros 5,000 oed; maen capan tua 5m o hyd ar dri maen unionsyth; unwaith dan dwmpath pridd.
| Codwyd | Tua 3500 CCFfynonellauPentre Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Pentre Ifan, cromlech ym mhlwyf Nanhyfer, Sir Benfro, 3 milltir i’r dwyrain o Drefdraeth; y gromlech Neolithig fwyaf a’r orau ei chyflwr yng Nghymru; un o dair heneb yng Nghymru a warchodwyd dan Ddeddf Diogelu Henebion 1882; yng ngofal Cadw, mynediad am ddim; saith prif faen; y maen capan tua 5 m o hyd, 2.4 m o led a 0.9 m o drwch, tua 16 tunnell, yn gorffwys ar flaenau tri maen tua 2.5 m oddi ar y ddaear; dau faen porth yn ffurfio mynedfa; yn dyddio o tua 3500 CC, yn draddodiadol claddfa gymunedol dan domen hir, gyda meini cwrb a ffasâd mynediad o waliau sych; ni chafwyd esgyrn; dadleua Cummings a Richards (2014) na fwriadwyd erioed gladdu’r meini, a bod y maen capan enfawr wedi ei wneud i ymddangos fel petai’n arnofio, efallai i ddangos medr yr adeiladwyr; mae’n debyg mai maen dyfod rhewlifol oedd y maen capan, a oedd yno eisoes, a gloddiwyd o’i gwmpas, a holltwyd i roi gwaelod gwastad a’i godi â throsolion; ysgrifennodd George Owen amdano yn 1603 a pheintiodd Richard Tongue ef yn 1835; ymwelodd Augustus Pitt Rivers ar 8 Mehefin 1884; cloddiwyd gan William Grimes yn 1936–37 a 1958–59, gan ganfod rhesi o byllau defodol hŷn na’r domen, naddion callestr a pheth crochenwaith.Pentre Ifan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Pentre Ifan yw cromlech fwyaf Cymru, yng nghymuned Nanhyfer, Sir Benfro; yng ngofal Cadw, mae’n dyddio o tua 3500 CC; mae’r maen capan yn pwyso tua 16 tunnell; mae’r amlinell yn dangos pen blaen ar ffurf cilgant gyda phorth uchel, siâp anghyffredin yng Nghymru, er bod siambrau tebyg yn ne-orllewin yr Alban; mae ar echel gogledd–de; efallai fod olion tyllau rheolaidd a rhesi o gerrig bychain o arwyddocâd defodol fel rhan o gwlt y meirw; yn 2023 agorodd Urdd Gobaith Cymru wersyll newydd ger y gromlech, Gwersyll yr Urdd Pentre Ifan, a enwyd ar ei hôl. |
|---|---|
| Maen capan | Tua phum metr o hyd ac un dunnell ar bymthegFfynonellauPentre Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Pentre Ifan, cromlech ym mhlwyf Nanhyfer, Sir Benfro, 3 milltir i’r dwyrain o Drefdraeth; y gromlech Neolithig fwyaf a’r orau ei chyflwr yng Nghymru; un o dair heneb yng Nghymru a warchodwyd dan Ddeddf Diogelu Henebion 1882; yng ngofal Cadw, mynediad am ddim; saith prif faen; y maen capan tua 5 m o hyd, 2.4 m o led a 0.9 m o drwch, tua 16 tunnell, yn gorffwys ar flaenau tri maen tua 2.5 m oddi ar y ddaear; dau faen porth yn ffurfio mynedfa; yn dyddio o tua 3500 CC, yn draddodiadol claddfa gymunedol dan domen hir, gyda meini cwrb a ffasâd mynediad o waliau sych; ni chafwyd esgyrn; dadleua Cummings a Richards (2014) na fwriadwyd erioed gladdu’r meini, a bod y maen capan enfawr wedi ei wneud i ymddangos fel petai’n arnofio, efallai i ddangos medr yr adeiladwyr; mae’n debyg mai maen dyfod rhewlifol oedd y maen capan, a oedd yno eisoes, a gloddiwyd o’i gwmpas, a holltwyd i roi gwaelod gwastad a’i godi â throsolion; ysgrifennodd George Owen amdano yn 1603 a pheintiodd Richard Tongue ef yn 1835; ymwelodd Augustus Pitt Rivers ar 8 Mehefin 1884; cloddiwyd gan William Grimes yn 1936–37 a 1958–59, gan ganfod rhesi o byllau defodol hŷn na’r domen, naddion callestr a pheth crochenwaith.Pentre Ifan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Pentre Ifan yw cromlech fwyaf Cymru, yng nghymuned Nanhyfer, Sir Benfro; yng ngofal Cadw, mae’n dyddio o tua 3500 CC; mae’r maen capan yn pwyso tua 16 tunnell; mae’r amlinell yn dangos pen blaen ar ffurf cilgant gyda phorth uchel, siâp anghyffredin yng Nghymru, er bod siambrau tebyg yn ne-orllewin yr Alban; mae ar echel gogledd–de; efallai fod olion tyllau rheolaidd a rhesi o gerrig bychain o arwyddocâd defodol fel rhan o gwlt y meirw; yn 2023 agorodd Urdd Gobaith Cymru wersyll newydd ger y gromlech, Gwersyll yr Urdd Pentre Ifan, a enwyd ar ei hôl. |
| Gwarchod | 1882, un o’r tair heneb gyntaf yng NghymruFfynhonnellPentre Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Pentre Ifan, cromlech ym mhlwyf Nanhyfer, Sir Benfro, 3 milltir i’r dwyrain o Drefdraeth; y gromlech Neolithig fwyaf a’r orau ei chyflwr yng Nghymru; un o dair heneb yng Nghymru a warchodwyd dan Ddeddf Diogelu Henebion 1882; yng ngofal Cadw, mynediad am ddim; saith prif faen; y maen capan tua 5 m o hyd, 2.4 m o led a 0.9 m o drwch, tua 16 tunnell, yn gorffwys ar flaenau tri maen tua 2.5 m oddi ar y ddaear; dau faen porth yn ffurfio mynedfa; yn dyddio o tua 3500 CC, yn draddodiadol claddfa gymunedol dan domen hir, gyda meini cwrb a ffasâd mynediad o waliau sych; ni chafwyd esgyrn; dadleua Cummings a Richards (2014) na fwriadwyd erioed gladdu’r meini, a bod y maen capan enfawr wedi ei wneud i ymddangos fel petai’n arnofio, efallai i ddangos medr yr adeiladwyr; mae’n debyg mai maen dyfod rhewlifol oedd y maen capan, a oedd yno eisoes, a gloddiwyd o’i gwmpas, a holltwyd i roi gwaelod gwastad a’i godi â throsolion; ysgrifennodd George Owen amdano yn 1603 a pheintiodd Richard Tongue ef yn 1835; ymwelodd Augustus Pitt Rivers ar 8 Mehefin 1884; cloddiwyd gan William Grimes yn 1936–37 a 1958–59, gan ganfod rhesi o byllau defodol hŷn na’r domen, naddion callestr a pheth crochenwaith. |
Pentref Ifan
Ystyr yr enw yw pentref Ifan. Saif y meini ym mhlwyf Nanhyfer, dair milltir i’r dwyrain o Drefdraeth.FfynhonnellPentre Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Pentre Ifan, cromlech ym mhlwyf Nanhyfer, Sir Benfro, 3 milltir i’r dwyrain o Drefdraeth; y gromlech Neolithig fwyaf a’r orau ei chyflwr yng Nghymru; un o dair heneb yng Nghymru a warchodwyd dan Ddeddf Diogelu Henebion 1882; yng ngofal Cadw, mynediad am ddim; saith prif faen; y maen capan tua 5 m o hyd, 2.4 m o led a 0.9 m o drwch, tua 16 tunnell, yn gorffwys ar flaenau tri maen tua 2.5 m oddi ar y ddaear; dau faen porth yn ffurfio mynedfa; yn dyddio o tua 3500 CC, yn draddodiadol claddfa gymunedol dan domen hir, gyda meini cwrb a ffasâd mynediad o waliau sych; ni chafwyd esgyrn; dadleua Cummings a Richards (2014) na fwriadwyd erioed gladdu’r meini, a bod y maen capan enfawr wedi ei wneud i ymddangos fel petai’n arnofio, efallai i ddangos medr yr adeiladwyr; mae’n debyg mai maen dyfod rhewlifol oedd y maen capan, a oedd yno eisoes, a gloddiwyd o’i gwmpas, a holltwyd i roi gwaelod gwastad a’i godi â throsolion; ysgrifennodd George Owen amdano yn 1603 a pheintiodd Richard Tongue ef yn 1835; ymwelodd Augustus Pitt Rivers ar 8 Mehefin 1884; cloddiwyd gan William Grimes yn 1936–37 a 1958–59, gan ganfod rhesi o byllau defodol hŷn na’r domen, naddion callestr a pheth crochenwaith.
Y maen sy’n arnofio
Mae saith maen mawr ar ôl. Mae’r maen capan, tua phum metr o hyd a bron fetr o drwch, yn gorffwys tua dau fetr a hanner uwchben y ddaear ar flaenau tri maen unionsyth, a dau faen porth yn fframio mynedfa. Unwaith roedd ei blaen yn crymu fel cilgant o gwmpas drws uchel, siâp prin yng Nghymru ond adnabyddus yn ne-orllewin yr Alban.FfynonellauPentre Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Pentre Ifan, cromlech ym mhlwyf Nanhyfer, Sir Benfro, 3 milltir i’r dwyrain o Drefdraeth; y gromlech Neolithig fwyaf a’r orau ei chyflwr yng Nghymru; un o dair heneb yng Nghymru a warchodwyd dan Ddeddf Diogelu Henebion 1882; yng ngofal Cadw, mynediad am ddim; saith prif faen; y maen capan tua 5 m o hyd, 2.4 m o led a 0.9 m o drwch, tua 16 tunnell, yn gorffwys ar flaenau tri maen tua 2.5 m oddi ar y ddaear; dau faen porth yn ffurfio mynedfa; yn dyddio o tua 3500 CC, yn draddodiadol claddfa gymunedol dan domen hir, gyda meini cwrb a ffasâd mynediad o waliau sych; ni chafwyd esgyrn; dadleua Cummings a Richards (2014) na fwriadwyd erioed gladdu’r meini, a bod y maen capan enfawr wedi ei wneud i ymddangos fel petai’n arnofio, efallai i ddangos medr yr adeiladwyr; mae’n debyg mai maen dyfod rhewlifol oedd y maen capan, a oedd yno eisoes, a gloddiwyd o’i gwmpas, a holltwyd i roi gwaelod gwastad a’i godi â throsolion; ysgrifennodd George Owen amdano yn 1603 a pheintiodd Richard Tongue ef yn 1835; ymwelodd Augustus Pitt Rivers ar 8 Mehefin 1884; cloddiwyd gan William Grimes yn 1936–37 a 1958–59, gan ganfod rhesi o byllau defodol hŷn na’r domen, naddion callestr a pheth crochenwaith.Pentre Ifan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Pentre Ifan yw cromlech fwyaf Cymru, yng nghymuned Nanhyfer, Sir Benfro; yng ngofal Cadw, mae’n dyddio o tua 3500 CC; mae’r maen capan yn pwyso tua 16 tunnell; mae’r amlinell yn dangos pen blaen ar ffurf cilgant gyda phorth uchel, siâp anghyffredin yng Nghymru, er bod siambrau tebyg yn ne-orllewin yr Alban; mae ar echel gogledd–de; efallai fod olion tyllau rheolaidd a rhesi o gerrig bychain o arwyddocâd defodol fel rhan o gwlt y meirw; yn 2023 agorodd Urdd Gobaith Cymru wersyll newydd ger y gromlech, Gwersyll yr Urdd Pentre Ifan, a enwyd ar ei hôl.
Sut y codwyd ef?
Mae’n debyg mai clogfaen a adawyd gan yr iâ oedd y maen capan, yn gorwedd yma eisoes. Ymddengys i’r adeiladwyr gloddio pwll o’i gwmpas, ei hollti i roi gwaelod gwastad iddo, a’i godi fesul tipyn â pholion, rhaffau a llawer o ddwylo, nes y gellid gosod y meini unionsyth oddi tano.FfynhonnellPentre Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Pentre Ifan, cromlech ym mhlwyf Nanhyfer, Sir Benfro, 3 milltir i’r dwyrain o Drefdraeth; y gromlech Neolithig fwyaf a’r orau ei chyflwr yng Nghymru; un o dair heneb yng Nghymru a warchodwyd dan Ddeddf Diogelu Henebion 1882; yng ngofal Cadw, mynediad am ddim; saith prif faen; y maen capan tua 5 m o hyd, 2.4 m o led a 0.9 m o drwch, tua 16 tunnell, yn gorffwys ar flaenau tri maen tua 2.5 m oddi ar y ddaear; dau faen porth yn ffurfio mynedfa; yn dyddio o tua 3500 CC, yn draddodiadol claddfa gymunedol dan domen hir, gyda meini cwrb a ffasâd mynediad o waliau sych; ni chafwyd esgyrn; dadleua Cummings a Richards (2014) na fwriadwyd erioed gladdu’r meini, a bod y maen capan enfawr wedi ei wneud i ymddangos fel petai’n arnofio, efallai i ddangos medr yr adeiladwyr; mae’n debyg mai maen dyfod rhewlifol oedd y maen capan, a oedd yno eisoes, a gloddiwyd o’i gwmpas, a holltwyd i roi gwaelod gwastad a’i godi â throsolion; ysgrifennodd George Owen amdano yn 1603 a pheintiodd Richard Tongue ef yn 1835; ymwelodd Augustus Pitt Rivers ar 8 Mehefin 1884; cloddiwyd gan William Grimes yn 1936–37 a 1958–59, gan ganfod rhesi o byllau defodol hŷn na’r domen, naddion callestr a pheth crochenwaith.
Beddrod, neu ryfeddod?
Ers tro fe’i gwelwyd fel beddrod i lawer o gladdedigaethau dan domen hir. Eto ni chafwyd esgyrn erioed, ac yn 2014 dadleuodd dau archaeolegydd fod y meini i fod i’w gweld fel y maent heddiw erioed, y maen enfawr fel petai’n arnofio, i ddangos medr y bobl a’i cododd.FfynhonnellPentre Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Pentre Ifan, cromlech ym mhlwyf Nanhyfer, Sir Benfro, 3 milltir i’r dwyrain o Drefdraeth; y gromlech Neolithig fwyaf a’r orau ei chyflwr yng Nghymru; un o dair heneb yng Nghymru a warchodwyd dan Ddeddf Diogelu Henebion 1882; yng ngofal Cadw, mynediad am ddim; saith prif faen; y maen capan tua 5 m o hyd, 2.4 m o led a 0.9 m o drwch, tua 16 tunnell, yn gorffwys ar flaenau tri maen tua 2.5 m oddi ar y ddaear; dau faen porth yn ffurfio mynedfa; yn dyddio o tua 3500 CC, yn draddodiadol claddfa gymunedol dan domen hir, gyda meini cwrb a ffasâd mynediad o waliau sych; ni chafwyd esgyrn; dadleua Cummings a Richards (2014) na fwriadwyd erioed gladdu’r meini, a bod y maen capan enfawr wedi ei wneud i ymddangos fel petai’n arnofio, efallai i ddangos medr yr adeiladwyr; mae’n debyg mai maen dyfod rhewlifol oedd y maen capan, a oedd yno eisoes, a gloddiwyd o’i gwmpas, a holltwyd i roi gwaelod gwastad a’i godi â throsolion; ysgrifennodd George Owen amdano yn 1603 a pheintiodd Richard Tongue ef yn 1835; ymwelodd Augustus Pitt Rivers ar 8 Mehefin 1884; cloddiwyd gan William Grimes yn 1936–37 a 1958–59, gan ganfod rhesi o byllau defodol hŷn na’r domen, naddion callestr a pheth crochenwaith.
Ei beintio a’i warchod
Ysgrifennodd George Owen amdano yn 1603 a pheintiodd Richard Tongue ef yn 1835. Pan basiwyd y gyfraith gyntaf i warchod henebion yn 1882, roedd Pentre Ifan yn un o ddim ond tri lle yng Nghymru ar y rhestr. Bu William Grimes yn cloddio yma yn y 1930au a’r 1950au a chafodd resi o byllau hŷn na’r domen.FfynhonnellPentre Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Pentre Ifan, cromlech ym mhlwyf Nanhyfer, Sir Benfro, 3 milltir i’r dwyrain o Drefdraeth; y gromlech Neolithig fwyaf a’r orau ei chyflwr yng Nghymru; un o dair heneb yng Nghymru a warchodwyd dan Ddeddf Diogelu Henebion 1882; yng ngofal Cadw, mynediad am ddim; saith prif faen; y maen capan tua 5 m o hyd, 2.4 m o led a 0.9 m o drwch, tua 16 tunnell, yn gorffwys ar flaenau tri maen tua 2.5 m oddi ar y ddaear; dau faen porth yn ffurfio mynedfa; yn dyddio o tua 3500 CC, yn draddodiadol claddfa gymunedol dan domen hir, gyda meini cwrb a ffasâd mynediad o waliau sych; ni chafwyd esgyrn; dadleua Cummings a Richards (2014) na fwriadwyd erioed gladdu’r meini, a bod y maen capan enfawr wedi ei wneud i ymddangos fel petai’n arnofio, efallai i ddangos medr yr adeiladwyr; mae’n debyg mai maen dyfod rhewlifol oedd y maen capan, a oedd yno eisoes, a gloddiwyd o’i gwmpas, a holltwyd i roi gwaelod gwastad a’i godi â throsolion; ysgrifennodd George Owen amdano yn 1603 a pheintiodd Richard Tongue ef yn 1835; ymwelodd Augustus Pitt Rivers ar 8 Mehefin 1884; cloddiwyd gan William Grimes yn 1936–37 a 1958–59, gan ganfod rhesi o byllau defodol hŷn na’r domen, naddion callestr a pheth crochenwaith.
Gwersyll yr Urdd
Yn 2023 agorodd Urdd Gobaith Cymru wersyll newydd gerllaw i bobl ifanc, a’i enwi’n Wersyll yr Urdd Pentre Ifan ar ôl y gromlech.FfynhonnellPentre Ifan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Pentre Ifan yw cromlech fwyaf Cymru, yng nghymuned Nanhyfer, Sir Benfro; yng ngofal Cadw, mae’n dyddio o tua 3500 CC; mae’r maen capan yn pwyso tua 16 tunnell; mae’r amlinell yn dangos pen blaen ar ffurf cilgant gyda phorth uchel, siâp anghyffredin yng Nghymru, er bod siambrau tebyg yn ne-orllewin yr Alban; mae ar echel gogledd–de; efallai fod olion tyllau rheolaidd a rhesi o gerrig bychain o arwyddocâd defodol fel rhan o gwlt y meirw; yn 2023 agorodd Urdd Gobaith Cymru wersyll newydd ger y gromlech, Gwersyll yr Urdd Pentre Ifan, a enwyd ar ei hôl.
Ffynonellau a darllen pellach
Y stori lawn
Erthygl · 30 munLlinellau ar draws y tir: llinellau ley a charneddau Cymru
Carneddau ar bennau’r mynyddoedd, meini hirion, bryngaerau, tomenni a hen eglwysi sy’n disgyn mewn llinell syth ar draws y tir. Alfred Watkins a’i hen ffyrdd syth, yr eglwysi a godwyd ar hen leoedd sanctaidd, ac wyth llinell ar draws Cymru, wedi’u mesur ar grid yr Arolwg Ordnans ei hun a’u tynnu ar y mapiau a ddefnyddiodd Watkins, gyda chyfeirnod grid pob safle.
Erthygl · 32 munMeini hirion Cymru: y meini hirion, y cerrig ogam a’r croesau mawr
Pum mil o flynyddoedd o feini a osododd rhywun o fwriad: meini hirion a chylchoedd y ffermwyr cyntaf, y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri, a cherrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac ogam ac o’r diwedd yn Gymraeg. Yr hyn a ddywed pob carreg, ei hystyr, a’r eglwys, yr amgueddfa neu’r llethr lle gallwch sefyll o’i blaen heddiw.
Beth ddigwyddodd yma
Codwyr y cromlechi (archaeoleg)
Mae cymunedau amaethyddol yn codi beddrodau cerrig fel Pentre Ifan. Yn ddiweddarach, cludir cerrig gleision o’r Preseli i Gôr y Cewri.
Codwyr y cromlechi
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Cyn hanes
0 / 9Ogofâu, beddrodau, aur a bryngaerau pobl gyntaf Cymru.
1/9Ogof Bontnewydd c. 230,000 BCPC
2/9Ogof Pafiland c. 31,000 BCPI
3/9Pentre Ifan c. 3500 BCBD
4/9Bryn Celli Ddu c. 3000 BCGM
5/9Mwyngloddiau’r Gogarth c. 2000 BCBM
6/9Bryn yr Ellyllon, yr Wyddgrug c. 1900 BCLB
7/9Llyn Cerrig Bach c. 300 BC – AD 60TC
8/9Tre’r Ceiri c. 200 BCCH
9/9Castell Henllys c. 500 BCYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



