
Oes y Seintiau
Priordy Penmon a Ffynnon Seiriol
Sefydlodd Seiriol Sant fynachlog yma ym mhen dwyreiniol Ynys Môn yn y 500au. Mae ei ffynnon sanctaidd, croes gerfiedig o’r 900au ac eglwys o’r 1100au yn dal i sefyll.
Llun: Adeiladau adfeiliedig y priordy ac eglwys Sant Seiriol ym Mhenmon, Ynys Môn · The National Churches Trust, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Penmon: pen Môn, ar ei phen dwyreiniol
Penmon
- Pen pen
- mon Môn
Penmon, pen Môn, yw’r lle y sefydlodd Seiriol Sant ei fynachlog yn y chweched ganrif, ym mhen dwyreiniol Ynys Môn yn edrych allan at yr ynys sy’n dwyn ei enw. Mae ei ffynnon sanctaidd, ei eglwys a chroesau cerfiedig ei fynaich yn dal i sefyll gyda’i gilydd wrth y lan.FfynonellauPenmon Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Penmon, penrhyn a phlwyf ym mhen dwyreiniol Ynys Môn, tua 3 milltir i’r dwyrain o Fiwmares; daw’r enw o pen a Môn; yn ôl traddodiad tyfodd y gymuned o gwmpas mynachlog (clas) a sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif gan Seiriol Sant ar dir a roddwyd gan ei frawd Einion, brenin Llŷn; ciliodd Seiriol yn ddiweddarach i feudwyfa ar Ynys Seiriol, lle saif tŵr eglwys o’r 12fed ganrif o hyd ac y claddwyd Seiriol, ac efallai Maelgwn Gwynedd, yn ôl traddodiad; ffynnodd y fynachlog, a safai dwy groes o’r 10fed ganrif wrth ei phorth; dinistriodd y Llychlynwyr ran helaeth o Benmon yn 971, ac mae’r croesau a’r bedyddfaen addurnedig yn aros o’r cyfnod hwnnw; ailgodwyd yr eglwys mewn carreg yn y 12fed ganrif dan Ruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd, a’i rhannau hynaf yn dyddio o tua 1140; dan Lywelyn ab Iorwerth daeth yn briordy Awstinaidd yn y 13eg ganrif, a rhoddodd Llywelyn a’i olynwyr dir iddo; diddymwyd yn 1536–38; efallai fod y muriau ger Ffynnon Seiriol yn rhan o eglwys Seiriol o’r 6ed ganrif, a fyddai’n eu gwneud yr adeilad Cristnogol hynaf sy’n sefyll yng Nghymru; mae’r ffynnon a’r gell yn rhestredig Gradd I; mae’r priordy a’r ffreutur yn rhestredig Gradd I a’r priordy yn heneb gofrestredig; mae’r ddwy groes bellach yn yr eglwys, a’r fwyaf wedi sefyll allan mewn parc ceirw hyd 1977; mae’r colomendy cromennog, â 1,000 o nythod o gwmpas piler canol, yn Radd II*; adeiladwyd y ddwy bont dros y Fenai â cherrig o chwareli Penmon.Penmon Priory, Cross and St Seiriol’s Well ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: mynachlog a sefydlwyd gan Seiriol yn y 500au; ei ffynnon sanctaidd; adfeilion priordy o’r 1200au; Croes Penmon o’r 900au; colomendy o’r 1400au.
| Sefydlwyd | Gan Seiriol, yn y 6ed ganrifFfynonellauPenmon Priory, Cross and St Seiriol’s Well ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: mynachlog a sefydlwyd gan Seiriol yn y 500au; ei ffynnon sanctaidd; adfeilion priordy o’r 1200au; Croes Penmon o’r 900au; colomendy o’r 1400au.Penmon Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Penmon, penrhyn a phlwyf ym mhen dwyreiniol Ynys Môn, tua 3 milltir i’r dwyrain o Fiwmares; daw’r enw o pen a Môn; yn ôl traddodiad tyfodd y gymuned o gwmpas mynachlog (clas) a sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif gan Seiriol Sant ar dir a roddwyd gan ei frawd Einion, brenin Llŷn; ciliodd Seiriol yn ddiweddarach i feudwyfa ar Ynys Seiriol, lle saif tŵr eglwys o’r 12fed ganrif o hyd ac y claddwyd Seiriol, ac efallai Maelgwn Gwynedd, yn ôl traddodiad; ffynnodd y fynachlog, a safai dwy groes o’r 10fed ganrif wrth ei phorth; dinistriodd y Llychlynwyr ran helaeth o Benmon yn 971, ac mae’r croesau a’r bedyddfaen addurnedig yn aros o’r cyfnod hwnnw; ailgodwyd yr eglwys mewn carreg yn y 12fed ganrif dan Ruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd, a’i rhannau hynaf yn dyddio o tua 1140; dan Lywelyn ab Iorwerth daeth yn briordy Awstinaidd yn y 13eg ganrif, a rhoddodd Llywelyn a’i olynwyr dir iddo; diddymwyd yn 1536–38; efallai fod y muriau ger Ffynnon Seiriol yn rhan o eglwys Seiriol o’r 6ed ganrif, a fyddai’n eu gwneud yr adeilad Cristnogol hynaf sy’n sefyll yng Nghymru; mae’r ffynnon a’r gell yn rhestredig Gradd I; mae’r priordy a’r ffreutur yn rhestredig Gradd I a’r priordy yn heneb gofrestredig; mae’r ddwy groes bellach yn yr eglwys, a’r fwyaf wedi sefyll allan mewn parc ceirw hyd 1977; mae’r colomendy cromennog, â 1,000 o nythod o gwmpas piler canol, yn Radd II*; adeiladwyd y ddwy bont dros y Fenai â cherrig o chwareli Penmon. |
|---|---|
| Eglwys | Ailgodwyd dan Ruffudd ap Cynan ac Owain GwyneddFfynhonnellPenmon Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Penmon, penrhyn a phlwyf ym mhen dwyreiniol Ynys Môn, tua 3 milltir i’r dwyrain o Fiwmares; daw’r enw o pen a Môn; yn ôl traddodiad tyfodd y gymuned o gwmpas mynachlog (clas) a sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif gan Seiriol Sant ar dir a roddwyd gan ei frawd Einion, brenin Llŷn; ciliodd Seiriol yn ddiweddarach i feudwyfa ar Ynys Seiriol, lle saif tŵr eglwys o’r 12fed ganrif o hyd ac y claddwyd Seiriol, ac efallai Maelgwn Gwynedd, yn ôl traddodiad; ffynnodd y fynachlog, a safai dwy groes o’r 10fed ganrif wrth ei phorth; dinistriodd y Llychlynwyr ran helaeth o Benmon yn 971, ac mae’r croesau a’r bedyddfaen addurnedig yn aros o’r cyfnod hwnnw; ailgodwyd yr eglwys mewn carreg yn y 12fed ganrif dan Ruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd, a’i rhannau hynaf yn dyddio o tua 1140; dan Lywelyn ab Iorwerth daeth yn briordy Awstinaidd yn y 13eg ganrif, a rhoddodd Llywelyn a’i olynwyr dir iddo; diddymwyd yn 1536–38; efallai fod y muriau ger Ffynnon Seiriol yn rhan o eglwys Seiriol o’r 6ed ganrif, a fyddai’n eu gwneud yr adeilad Cristnogol hynaf sy’n sefyll yng Nghymru; mae’r ffynnon a’r gell yn rhestredig Gradd I; mae’r priordy a’r ffreutur yn rhestredig Gradd I a’r priordy yn heneb gofrestredig; mae’r ddwy groes bellach yn yr eglwys, a’r fwyaf wedi sefyll allan mewn parc ceirw hyd 1977; mae’r colomendy cromennog, â 1,000 o nythod o gwmpas piler canol, yn Radd II*; adeiladwyd y ddwy bont dros y Fenai â cherrig o chwareli Penmon. |
| Croesau | Dwy, o’r 10fed ganrifFfynonellauPenmon Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Penmon, penrhyn a phlwyf ym mhen dwyreiniol Ynys Môn, tua 3 milltir i’r dwyrain o Fiwmares; daw’r enw o pen a Môn; yn ôl traddodiad tyfodd y gymuned o gwmpas mynachlog (clas) a sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif gan Seiriol Sant ar dir a roddwyd gan ei frawd Einion, brenin Llŷn; ciliodd Seiriol yn ddiweddarach i feudwyfa ar Ynys Seiriol, lle saif tŵr eglwys o’r 12fed ganrif o hyd ac y claddwyd Seiriol, ac efallai Maelgwn Gwynedd, yn ôl traddodiad; ffynnodd y fynachlog, a safai dwy groes o’r 10fed ganrif wrth ei phorth; dinistriodd y Llychlynwyr ran helaeth o Benmon yn 971, ac mae’r croesau a’r bedyddfaen addurnedig yn aros o’r cyfnod hwnnw; ailgodwyd yr eglwys mewn carreg yn y 12fed ganrif dan Ruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd, a’i rhannau hynaf yn dyddio o tua 1140; dan Lywelyn ab Iorwerth daeth yn briordy Awstinaidd yn y 13eg ganrif, a rhoddodd Llywelyn a’i olynwyr dir iddo; diddymwyd yn 1536–38; efallai fod y muriau ger Ffynnon Seiriol yn rhan o eglwys Seiriol o’r 6ed ganrif, a fyddai’n eu gwneud yr adeilad Cristnogol hynaf sy’n sefyll yng Nghymru; mae’r ffynnon a’r gell yn rhestredig Gradd I; mae’r priordy a’r ffreutur yn rhestredig Gradd I a’r priordy yn heneb gofrestredig; mae’r ddwy groes bellach yn yr eglwys, a’r fwyaf wedi sefyll allan mewn parc ceirw hyd 1977; mae’r colomendy cromennog, â 1,000 o nythod o gwmpas piler canol, yn Radd II*; adeiladwyd y ddwy bont dros y Fenai â cherrig o chwareli Penmon.Penmon ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: gorwedd Penmon (pen, terfyn, a Môn) ar gongl de-ddwyreiniol Ynys Môn, i’r gogledd o Fiwmares, a’i arfordir ar y Fenai; yn yr Oesoedd Canol roedd yng nghwmwd Dindaethwy; yn yr ardal mae Priordy Penmon a Chastell Aberlleiniog; Trwyn Du yw’r penrhyn ar ei flaen, gyda goleudy, a gyferbyn mae Ynys Seiriol, gynt yn eiddo i’r priordy; mynachdy o’r 6ed ganrif a ailadeiladwyd yn y 12fed; mae dwy groes o tua’r 10fed ganrif, a safai gynt y tu allan, bellach yn yr eglwys; mae colomendy ger y priordy yn dal bron i fil o nythod. |
Seiriol a’r Brenin Einion
Cododd Seiriol ei fynachlog ar dir a roddwyd gan ei frawd Einion, brenin Llŷn, yr un brenin a ddaeth â Chadfan i Enlli. Ymhen amser aeth Seiriol allan i gell meudwy ar Ynys Seiriol, hanner milltir o’r lan, lle saif tŵr eglwys o’r ddeuddegfed ganrif o hyd, ac y claddwyd Seiriol, yn ôl traddodiad Cymru.FfynonellauPenmon Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Penmon, penrhyn a phlwyf ym mhen dwyreiniol Ynys Môn, tua 3 milltir i’r dwyrain o Fiwmares; daw’r enw o pen a Môn; yn ôl traddodiad tyfodd y gymuned o gwmpas mynachlog (clas) a sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif gan Seiriol Sant ar dir a roddwyd gan ei frawd Einion, brenin Llŷn; ciliodd Seiriol yn ddiweddarach i feudwyfa ar Ynys Seiriol, lle saif tŵr eglwys o’r 12fed ganrif o hyd ac y claddwyd Seiriol, ac efallai Maelgwn Gwynedd, yn ôl traddodiad; ffynnodd y fynachlog, a safai dwy groes o’r 10fed ganrif wrth ei phorth; dinistriodd y Llychlynwyr ran helaeth o Benmon yn 971, ac mae’r croesau a’r bedyddfaen addurnedig yn aros o’r cyfnod hwnnw; ailgodwyd yr eglwys mewn carreg yn y 12fed ganrif dan Ruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd, a’i rhannau hynaf yn dyddio o tua 1140; dan Lywelyn ab Iorwerth daeth yn briordy Awstinaidd yn y 13eg ganrif, a rhoddodd Llywelyn a’i olynwyr dir iddo; diddymwyd yn 1536–38; efallai fod y muriau ger Ffynnon Seiriol yn rhan o eglwys Seiriol o’r 6ed ganrif, a fyddai’n eu gwneud yr adeilad Cristnogol hynaf sy’n sefyll yng Nghymru; mae’r ffynnon a’r gell yn rhestredig Gradd I; mae’r priordy a’r ffreutur yn rhestredig Gradd I a’r priordy yn heneb gofrestredig; mae’r ddwy groes bellach yn yr eglwys, a’r fwyaf wedi sefyll allan mewn parc ceirw hyd 1977; mae’r colomendy cromennog, â 1,000 o nythod o gwmpas piler canol, yn Radd II*; adeiladwyd y ddwy bont dros y Fenai â cherrig o chwareli Penmon.Bardsey Island ↗Wikipedia (Saesneg)Ynys Enlli, 1.9 milltir oddi ar benrhyn Llŷn; ystyr yr enw yw ynys yn y cerrynt; 179 hectar, yn codi i 167 m ar Fynydd Enlli; roedd pobl yno yn Oes Newydd y Cerrig, ac mae olion cytiau crwn; lloches i Gristnogion yn y 5ed ganrif; tua 516 gwahoddodd Einion, brenin Llŷn, Gadfan Sant i’r ynys o Dywyn, a chodwyd Abaty’r Santes Fair dan ei arweiniad; am ganrifoedd ‘man claddu sanctaidd dewraf a gorau’r wlad’; galwodd y beirdd hi’n ‘llwybr union i’r nefoedd’ ac yn ‘byrth Paradwys’; roedd tair pererindod i Enlli gyfwerth ag un i Rufain; claddwyd Deiniol, esgob Bangor, yno yn 584, a Dyfrig hefyd, a symudwyd ei weddillion i Landaf yn 1120; yn eiddo i’r canoniaid Awstinaidd erbyn 1212; diddymwyd yn 1537, ac aeth ei gorseddau côr, ei sgriniau a’i glychau i Lanengan; erys tŵr cloch o’r 13eg ganrif; mae goleudy 1821 gan Joseph Nelson yn sgwâr; o 1826 coronid Brenin Enlli gan Arglwydd Newborough, a’r olaf oedd Love Pritchard; mae’r goron ar fenthyg i Storiel ym Mangor; gwylfa adar er 1953, ag adar drycin Manaw a brain coesgoch; prynwyd gan Ymddiriedolaeth Ynys Enlli yn 1977; diwedd Llwybr Pererinion Gogledd Cymru.
Ffynnon Seiriol
Wrth ymyl yr eglwys mae Ffynnon Seiriol, y credid ers tro fod ei dyfroedd yn iacháu. Efallai fod y muriau cerrig isel gerllaw yn rhan o eglwys Seiriol ei hun o’r chweched ganrif, ac os felly hwy yw’r adeilad Cristnogol hynaf sy’n sefyll yng Nghymru.FfynonellauPenmon Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Penmon, penrhyn a phlwyf ym mhen dwyreiniol Ynys Môn, tua 3 milltir i’r dwyrain o Fiwmares; daw’r enw o pen a Môn; yn ôl traddodiad tyfodd y gymuned o gwmpas mynachlog (clas) a sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif gan Seiriol Sant ar dir a roddwyd gan ei frawd Einion, brenin Llŷn; ciliodd Seiriol yn ddiweddarach i feudwyfa ar Ynys Seiriol, lle saif tŵr eglwys o’r 12fed ganrif o hyd ac y claddwyd Seiriol, ac efallai Maelgwn Gwynedd, yn ôl traddodiad; ffynnodd y fynachlog, a safai dwy groes o’r 10fed ganrif wrth ei phorth; dinistriodd y Llychlynwyr ran helaeth o Benmon yn 971, ac mae’r croesau a’r bedyddfaen addurnedig yn aros o’r cyfnod hwnnw; ailgodwyd yr eglwys mewn carreg yn y 12fed ganrif dan Ruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd, a’i rhannau hynaf yn dyddio o tua 1140; dan Lywelyn ab Iorwerth daeth yn briordy Awstinaidd yn y 13eg ganrif, a rhoddodd Llywelyn a’i olynwyr dir iddo; diddymwyd yn 1536–38; efallai fod y muriau ger Ffynnon Seiriol yn rhan o eglwys Seiriol o’r 6ed ganrif, a fyddai’n eu gwneud yr adeilad Cristnogol hynaf sy’n sefyll yng Nghymru; mae’r ffynnon a’r gell yn rhestredig Gradd I; mae’r priordy a’r ffreutur yn rhestredig Gradd I a’r priordy yn heneb gofrestredig; mae’r ddwy groes bellach yn yr eglwys, a’r fwyaf wedi sefyll allan mewn parc ceirw hyd 1977; mae’r colomendy cromennog, â 1,000 o nythod o gwmpas piler canol, yn Radd II*; adeiladwyd y ddwy bont dros y Fenai â cherrig o chwareli Penmon.Penmon Priory, Cross and St Seiriol’s Well ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: mynachlog a sefydlwyd gan Seiriol yn y 500au; ei ffynnon sanctaidd; adfeilion priordy o’r 1200au; Croes Penmon o’r 900au; colomendy o’r 1400au.
Croesau ac eglwys y tywysogion
Safai dwy groes wrth borth y fynachlog yn y ddegfed ganrif, a goroesodd y rheini a’r bedyddfaen cerfiedig pan ymosododd y Llychlynwyr ar Benmon yn 971. Ailgodwyd yr eglwys mewn carreg dan Ruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd, ac mae ei rhannau hynaf yn dyddio o tua 1140. Heddiw saif y ddwy groes y tu mewn iddi.FfynonellauPenmon Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Penmon, penrhyn a phlwyf ym mhen dwyreiniol Ynys Môn, tua 3 milltir i’r dwyrain o Fiwmares; daw’r enw o pen a Môn; yn ôl traddodiad tyfodd y gymuned o gwmpas mynachlog (clas) a sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif gan Seiriol Sant ar dir a roddwyd gan ei frawd Einion, brenin Llŷn; ciliodd Seiriol yn ddiweddarach i feudwyfa ar Ynys Seiriol, lle saif tŵr eglwys o’r 12fed ganrif o hyd ac y claddwyd Seiriol, ac efallai Maelgwn Gwynedd, yn ôl traddodiad; ffynnodd y fynachlog, a safai dwy groes o’r 10fed ganrif wrth ei phorth; dinistriodd y Llychlynwyr ran helaeth o Benmon yn 971, ac mae’r croesau a’r bedyddfaen addurnedig yn aros o’r cyfnod hwnnw; ailgodwyd yr eglwys mewn carreg yn y 12fed ganrif dan Ruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd, a’i rhannau hynaf yn dyddio o tua 1140; dan Lywelyn ab Iorwerth daeth yn briordy Awstinaidd yn y 13eg ganrif, a rhoddodd Llywelyn a’i olynwyr dir iddo; diddymwyd yn 1536–38; efallai fod y muriau ger Ffynnon Seiriol yn rhan o eglwys Seiriol o’r 6ed ganrif, a fyddai’n eu gwneud yr adeilad Cristnogol hynaf sy’n sefyll yng Nghymru; mae’r ffynnon a’r gell yn rhestredig Gradd I; mae’r priordy a’r ffreutur yn rhestredig Gradd I a’r priordy yn heneb gofrestredig; mae’r ddwy groes bellach yn yr eglwys, a’r fwyaf wedi sefyll allan mewn parc ceirw hyd 1977; mae’r colomendy cromennog, â 1,000 o nythod o gwmpas piler canol, yn Radd II*; adeiladwyd y ddwy bont dros y Fenai â cherrig o chwareli Penmon.Penmon ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: gorwedd Penmon (pen, terfyn, a Môn) ar gongl de-ddwyreiniol Ynys Môn, i’r gogledd o Fiwmares, a’i arfordir ar y Fenai; yn yr Oesoedd Canol roedd yng nghwmwd Dindaethwy; yn yr ardal mae Priordy Penmon a Chastell Aberlleiniog; Trwyn Du yw’r penrhyn ar ei flaen, gyda goleudy, a gyferbyn mae Ynys Seiriol, gynt yn eiddo i’r priordy; mynachdy o’r 6ed ganrif a ailadeiladwyd yn y 12fed; mae dwy groes o tua’r 10fed ganrif, a safai gynt y tu allan, bellach yn yr eglwys; mae colomendy ger y priordy yn dal bron i fil o nythod.Penmon Priory, Cross and St Seiriol’s Well ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: mynachlog a sefydlwyd gan Seiriol yn y 500au; ei ffynnon sanctaidd; adfeilion priordy o’r 1200au; Croes Penmon o’r 900au; colomendy o’r 1400au.
Priordy Llywelyn
Yn y drydedd ganrif ar ddeg, dan Lywelyn Fawr, daeth Penmon yn briordy i ganoniaid Awstinaidd, a rhoddodd Llywelyn a’r tywysogion ar ei ôl dir iddo. Mae eglwys y priordy yn dal i wasanaethu’r plwyf, a saif adfeilion neuadd fwyta’r canoniaid wrth ei hochr.FfynonellauPenmon Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Penmon, penrhyn a phlwyf ym mhen dwyreiniol Ynys Môn, tua 3 milltir i’r dwyrain o Fiwmares; daw’r enw o pen a Môn; yn ôl traddodiad tyfodd y gymuned o gwmpas mynachlog (clas) a sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif gan Seiriol Sant ar dir a roddwyd gan ei frawd Einion, brenin Llŷn; ciliodd Seiriol yn ddiweddarach i feudwyfa ar Ynys Seiriol, lle saif tŵr eglwys o’r 12fed ganrif o hyd ac y claddwyd Seiriol, ac efallai Maelgwn Gwynedd, yn ôl traddodiad; ffynnodd y fynachlog, a safai dwy groes o’r 10fed ganrif wrth ei phorth; dinistriodd y Llychlynwyr ran helaeth o Benmon yn 971, ac mae’r croesau a’r bedyddfaen addurnedig yn aros o’r cyfnod hwnnw; ailgodwyd yr eglwys mewn carreg yn y 12fed ganrif dan Ruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd, a’i rhannau hynaf yn dyddio o tua 1140; dan Lywelyn ab Iorwerth daeth yn briordy Awstinaidd yn y 13eg ganrif, a rhoddodd Llywelyn a’i olynwyr dir iddo; diddymwyd yn 1536–38; efallai fod y muriau ger Ffynnon Seiriol yn rhan o eglwys Seiriol o’r 6ed ganrif, a fyddai’n eu gwneud yr adeilad Cristnogol hynaf sy’n sefyll yng Nghymru; mae’r ffynnon a’r gell yn rhestredig Gradd I; mae’r priordy a’r ffreutur yn rhestredig Gradd I a’r priordy yn heneb gofrestredig; mae’r ddwy groes bellach yn yr eglwys, a’r fwyaf wedi sefyll allan mewn parc ceirw hyd 1977; mae’r colomendy cromennog, â 1,000 o nythod o gwmpas piler canol, yn Radd II*; adeiladwyd y ddwy bont dros y Fenai â cherrig o chwareli Penmon.Penmon Priory, Cross and St Seiriol’s Well ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: mynachlog a sefydlwyd gan Seiriol yn y 500au; ei ffynnon sanctaidd; adfeilion priordy o’r 1200au; Croes Penmon o’r 900au; colomendy o’r 1400au.
Penmon heddiw
Mae’r priordy a’i ffynnon yn rhestredig Gradd I ac am ddim i ymweld â hwy, gyda cholomendy cromennog mawr o bron i fil o nythod gerllaw. Adeiladwyd y ddwy bont dros y Fenai â cherrig o chwareli Penmon, ac o Drwyn Du, y penrhyn y tu hwnt, gorwedd Ynys Seiriol ychydig o’r lan, gyda golygfeydd braf o Eryri i’r de.FfynonellauPenmon Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Penmon, penrhyn a phlwyf ym mhen dwyreiniol Ynys Môn, tua 3 milltir i’r dwyrain o Fiwmares; daw’r enw o pen a Môn; yn ôl traddodiad tyfodd y gymuned o gwmpas mynachlog (clas) a sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif gan Seiriol Sant ar dir a roddwyd gan ei frawd Einion, brenin Llŷn; ciliodd Seiriol yn ddiweddarach i feudwyfa ar Ynys Seiriol, lle saif tŵr eglwys o’r 12fed ganrif o hyd ac y claddwyd Seiriol, ac efallai Maelgwn Gwynedd, yn ôl traddodiad; ffynnodd y fynachlog, a safai dwy groes o’r 10fed ganrif wrth ei phorth; dinistriodd y Llychlynwyr ran helaeth o Benmon yn 971, ac mae’r croesau a’r bedyddfaen addurnedig yn aros o’r cyfnod hwnnw; ailgodwyd yr eglwys mewn carreg yn y 12fed ganrif dan Ruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd, a’i rhannau hynaf yn dyddio o tua 1140; dan Lywelyn ab Iorwerth daeth yn briordy Awstinaidd yn y 13eg ganrif, a rhoddodd Llywelyn a’i olynwyr dir iddo; diddymwyd yn 1536–38; efallai fod y muriau ger Ffynnon Seiriol yn rhan o eglwys Seiriol o’r 6ed ganrif, a fyddai’n eu gwneud yr adeilad Cristnogol hynaf sy’n sefyll yng Nghymru; mae’r ffynnon a’r gell yn rhestredig Gradd I; mae’r priordy a’r ffreutur yn rhestredig Gradd I a’r priordy yn heneb gofrestredig; mae’r ddwy groes bellach yn yr eglwys, a’r fwyaf wedi sefyll allan mewn parc ceirw hyd 1977; mae’r colomendy cromennog, â 1,000 o nythod o gwmpas piler canol, yn Radd II*; adeiladwyd y ddwy bont dros y Fenai â cherrig o chwareli Penmon.Penmon ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: gorwedd Penmon (pen, terfyn, a Môn) ar gongl de-ddwyreiniol Ynys Môn, i’r gogledd o Fiwmares, a’i arfordir ar y Fenai; yn yr Oesoedd Canol roedd yng nghwmwd Dindaethwy; yn yr ardal mae Priordy Penmon a Chastell Aberlleiniog; Trwyn Du yw’r penrhyn ar ei flaen, gyda goleudy, a gyferbyn mae Ynys Seiriol, gynt yn eiddo i’r priordy; mynachdy o’r 6ed ganrif a ailadeiladwyd yn y 12fed; mae dwy groes o tua’r 10fed ganrif, a safai gynt y tu allan, bellach yn yr eglwys; mae colomendy ger y priordy yn dal bron i fil o nythod.Penmon Priory, Cross and St Seiriol’s Well ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: mynachlog a sefydlwyd gan Seiriol yn y 500au; ei ffynnon sanctaidd; adfeilion priordy o’r 1200au; Croes Penmon o’r 900au; colomendy o’r 1400au.
Pobl y lle hwn
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


