
Cymru Glyndŵr
Castell Biwmares
Yr olaf a’r mwyaf perffaith ei gynllun o gestyll Edward I, a godwyd ar ôl gwrthryfel Madog ap Llywelyn ond na orffennwyd erioed.
Llun: Castell Biwmares o’r awyr, gyda’i furiau consentrig a’i ffos yn llawn dŵr · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Biwmares: ‘cors deg’, o’r Ffrangeg Normanaidd beau marais
Saif Castell Biwmares ar fin y dŵr ar Ynys Môn, ar lan afon Menai. Hwn oedd yr olaf o gestyll Edward I yn y gogledd, ac er na chafodd ei orffen, galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur.FfynonellauCastell Biwmares ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95769): dechreuwyd yn 1295, y ddolen olaf yng nghylch cestyll Edward I ar arfordir y gogledd, yn agos at fin y dŵr; cwnstabl y castell oedd maer y fwrdeistref a osodwyd wrth ei ochr; parhaodd y gwaith bron yn ddi-dor am dri deg pump o flynyddoedd ond ni chyflawnwyd y cynllun, ac nid oes lloriau uchaf i’r tyrau a’r pyrth mewnol, gan roi golwg isel iddo; consentrig, â chwrt sgwâr, tyrau crwn ar y corneli, tyrau siâp D ar yr ochrau a phorthdai â dau dŵr i’r gogledd a’r de, o fewn ffos a lenwir gan y llanw; yn 1403 cipiodd gwŷr Owain Glyndŵr Fiwmares a’i ddal am ddwy flynedd; daeth y dref a’r porthladd yn ganolfan ariannol a llongau Môn hyd yr 17eg ganrif; yng ngofal y wladwriaeth o 1925, bron yn gyfan, Safle Treftadaeth y Byd.Beaumaris Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Biwmares, ar Ynys Môn; fe’i cynlluniwyd efallai yn 1284 ger Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon, ond ni ddechreuwyd ef hyd 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd Beau Mareys, ‘cors deg’, yn Lladin de Bello Marisco; symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt; yn yr haf cyntaf roedd cyfartaledd o 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr ar y safle, dan Feistr James o St George, y mae ei lythyr o 1296 wedi goroesi; peidiodd y gwaith erbyn 1300 pan dynnodd rhyfel yn yr Alban yr arian ymaith, ailddechreuodd yn 1306 a daeth i ben tua 1330, wedi gwario £15,000 a’r castell heb ei orffen; cipiodd lluoedd Cymreig ef yn 1403 yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a’i ddal hyd 1405; carcharwyd yr offeiriad Cymreig William Davies yma o fis Mawrth 1592 a’i roi i farwolaeth yma ar 27 Gorffennaf 1593; daeth y Dywysoges Victoria i eisteddfod yma yn 1832 a phaentiodd Turner ef yn 1835; yng ngofal Comisiynwyr y Gweithfeydd o 1925, rhestredig Gradd I yn 1950, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur; mae gan y ward allanol ddeuddeg tŵr a dau borthdy o fewn ffos, a’r ward fewnol ddau borthdy mawr siâp D a chwe thŵr; gellid cyrraedd y porth deheuol ar long.
| Dechreuwyd | 1295FfynonellauCastell Biwmares ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95769): dechreuwyd yn 1295, y ddolen olaf yng nghylch cestyll Edward I ar arfordir y gogledd, yn agos at fin y dŵr; cwnstabl y castell oedd maer y fwrdeistref a osodwyd wrth ei ochr; parhaodd y gwaith bron yn ddi-dor am dri deg pump o flynyddoedd ond ni chyflawnwyd y cynllun, ac nid oes lloriau uchaf i’r tyrau a’r pyrth mewnol, gan roi golwg isel iddo; consentrig, â chwrt sgwâr, tyrau crwn ar y corneli, tyrau siâp D ar yr ochrau a phorthdai â dau dŵr i’r gogledd a’r de, o fewn ffos a lenwir gan y llanw; yn 1403 cipiodd gwŷr Owain Glyndŵr Fiwmares a’i ddal am ddwy flynedd; daeth y dref a’r porthladd yn ganolfan ariannol a llongau Môn hyd yr 17eg ganrif; yng ngofal y wladwriaeth o 1925, bron yn gyfan, Safle Treftadaeth y Byd.Beaumaris Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Biwmares, ar Ynys Môn; fe’i cynlluniwyd efallai yn 1284 ger Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon, ond ni ddechreuwyd ef hyd 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd Beau Mareys, ‘cors deg’, yn Lladin de Bello Marisco; symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt; yn yr haf cyntaf roedd cyfartaledd o 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr ar y safle, dan Feistr James o St George, y mae ei lythyr o 1296 wedi goroesi; peidiodd y gwaith erbyn 1300 pan dynnodd rhyfel yn yr Alban yr arian ymaith, ailddechreuodd yn 1306 a daeth i ben tua 1330, wedi gwario £15,000 a’r castell heb ei orffen; cipiodd lluoedd Cymreig ef yn 1403 yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a’i ddal hyd 1405; carcharwyd yr offeiriad Cymreig William Davies yma o fis Mawrth 1592 a’i roi i farwolaeth yma ar 27 Gorffennaf 1593; daeth y Dywysoges Victoria i eisteddfod yma yn 1832 a phaentiodd Turner ef yn 1835; yng ngofal Comisiynwyr y Gweithfeydd o 1925, rhestredig Gradd I yn 1950, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur; mae gan y ward allanol ddeuddeg tŵr a dau borthdy o fewn ffos, a’r ward fewnol ddau borthdy mawr siâp D a chwe thŵr; gellid cyrraedd y porth deheuol ar long. |
|---|---|
| Yn nwylo gwŷr Glyndŵr | 1403 hyd 1405FfynonellauBeaumaris Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Biwmares, ar Ynys Môn; fe’i cynlluniwyd efallai yn 1284 ger Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon, ond ni ddechreuwyd ef hyd 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd Beau Mareys, ‘cors deg’, yn Lladin de Bello Marisco; symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt; yn yr haf cyntaf roedd cyfartaledd o 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr ar y safle, dan Feistr James o St George, y mae ei lythyr o 1296 wedi goroesi; peidiodd y gwaith erbyn 1300 pan dynnodd rhyfel yn yr Alban yr arian ymaith, ailddechreuodd yn 1306 a daeth i ben tua 1330, wedi gwario £15,000 a’r castell heb ei orffen; cipiodd lluoedd Cymreig ef yn 1403 yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a’i ddal hyd 1405; carcharwyd yr offeiriad Cymreig William Davies yma o fis Mawrth 1592 a’i roi i farwolaeth yma ar 27 Gorffennaf 1593; daeth y Dywysoges Victoria i eisteddfod yma yn 1832 a phaentiodd Turner ef yn 1835; yng ngofal Comisiynwyr y Gweithfeydd o 1925, rhestredig Gradd I yn 1950, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur; mae gan y ward allanol ddeuddeg tŵr a dau borthdy o fewn ffos, a’r ward fewnol ddau borthdy mawr siâp D a chwe thŵr; gellid cyrraedd y porth deheuol ar long.Castell Biwmares ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95769): dechreuwyd yn 1295, y ddolen olaf yng nghylch cestyll Edward I ar arfordir y gogledd, yn agos at fin y dŵr; cwnstabl y castell oedd maer y fwrdeistref a osodwyd wrth ei ochr; parhaodd y gwaith bron yn ddi-dor am dri deg pump o flynyddoedd ond ni chyflawnwyd y cynllun, ac nid oes lloriau uchaf i’r tyrau a’r pyrth mewnol, gan roi golwg isel iddo; consentrig, â chwrt sgwâr, tyrau crwn ar y corneli, tyrau siâp D ar yr ochrau a phorthdai â dau dŵr i’r gogledd a’r de, o fewn ffos a lenwir gan y llanw; yn 1403 cipiodd gwŷr Owain Glyndŵr Fiwmares a’i ddal am ddwy flynedd; daeth y dref a’r porthladd yn ganolfan ariannol a llongau Môn hyd yr 17eg ganrif; yng ngofal y wladwriaeth o 1925, bron yn gyfan, Safle Treftadaeth y Byd. |
| Safle Treftadaeth y Byd | Ers 1986FfynonellauBeaumaris Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Biwmares, ar Ynys Môn; fe’i cynlluniwyd efallai yn 1284 ger Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon, ond ni ddechreuwyd ef hyd 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd Beau Mareys, ‘cors deg’, yn Lladin de Bello Marisco; symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt; yn yr haf cyntaf roedd cyfartaledd o 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr ar y safle, dan Feistr James o St George, y mae ei lythyr o 1296 wedi goroesi; peidiodd y gwaith erbyn 1300 pan dynnodd rhyfel yn yr Alban yr arian ymaith, ailddechreuodd yn 1306 a daeth i ben tua 1330, wedi gwario £15,000 a’r castell heb ei orffen; cipiodd lluoedd Cymreig ef yn 1403 yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a’i ddal hyd 1405; carcharwyd yr offeiriad Cymreig William Davies yma o fis Mawrth 1592 a’i roi i farwolaeth yma ar 27 Gorffennaf 1593; daeth y Dywysoges Victoria i eisteddfod yma yn 1832 a phaentiodd Turner ef yn 1835; yng ngofal Comisiynwyr y Gweithfeydd o 1925, rhestredig Gradd I yn 1950, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur; mae gan y ward allanol ddeuddeg tŵr a dau borthdy o fewn ffos, a’r ward fewnol ddau borthdy mawr siâp D a chwe thŵr; gellid cyrraedd y porth deheuol ar long.Castell Biwmares ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Castell Biwmares, ar gyrion y dref, a gynlluniwyd gan James o St George yn gastell consentrig gyda ffos, a godwyd gan Edward I ar lan afon Menai wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; defnyddiwyd rhai o gerrig mynachlog enwog Llan-faes i’w godi; ni chafodd ei gwblhau; cipiwyd ef gan gefnogwyr Owain Glyndŵr yn ystod ei wrthryfel; ar 27 Gorffennaf 1593 rhoddwyd yr offeiriad Catholig o Gymro William Davies, a gofir am ei ran yng nghyhoeddi Y Drych Cristianogawl, y llyfr cyntaf i’w argraffu yng Nghymru, i farwolaeth yn y castell; cynhaliwyd eisteddfod yng nghwrt y castell yn 1832; yng ngofal Cadw, un o brif atyniadau Môn, ar restr Treftadaeth y Byd UNESCO ers 1986. |
Llan-faes a’r gors deg
Cyn y castell, y lle mawr yma oedd Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon. Wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn, dechreuodd Edward y castell yn 1295 ar safle o’r enw Beau Mareys, y gors deg, a symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt.FfynhonnellBeaumaris Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Biwmares, ar Ynys Môn; fe’i cynlluniwyd efallai yn 1284 ger Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon, ond ni ddechreuwyd ef hyd 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd Beau Mareys, ‘cors deg’, yn Lladin de Bello Marisco; symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt; yn yr haf cyntaf roedd cyfartaledd o 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr ar y safle, dan Feistr James o St George, y mae ei lythyr o 1296 wedi goroesi; peidiodd y gwaith erbyn 1300 pan dynnodd rhyfel yn yr Alban yr arian ymaith, ailddechreuodd yn 1306 a daeth i ben tua 1330, wedi gwario £15,000 a’r castell heb ei orffen; cipiodd lluoedd Cymreig ef yn 1403 yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a’i ddal hyd 1405; carcharwyd yr offeiriad Cymreig William Davies yma o fis Mawrth 1592 a’i roi i farwolaeth yma ar 27 Gorffennaf 1593; daeth y Dywysoges Victoria i eisteddfod yma yn 1832 a phaentiodd Turner ef yn 1835; yng ngofal Comisiynwyr y Gweithfeydd o 1925, rhestredig Gradd I yn 1950, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur; mae gan y ward allanol ddeuddeg tŵr a dau borthdy o fewn ffos, a’r ward fewnol ddau borthdy mawr siâp D a chwe thŵr; gellid cyrraedd y porth deheuol ar long.
Gwaith mawr Meistr James
Yn yr haf cyntaf roedd tua 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr wrth eu gwaith dan Feistr James o St George. Parhaodd y codi, gyda seibiau hir, am ryw dri deg pump o flynyddoedd, ond ni chwblhawyd y cynllun, ac nid oes lloriau uchaf i’r tyrau a’r pyrth mewnol hyd heddiw.FfynonellauBeaumaris Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Biwmares, ar Ynys Môn; fe’i cynlluniwyd efallai yn 1284 ger Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon, ond ni ddechreuwyd ef hyd 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd Beau Mareys, ‘cors deg’, yn Lladin de Bello Marisco; symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt; yn yr haf cyntaf roedd cyfartaledd o 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr ar y safle, dan Feistr James o St George, y mae ei lythyr o 1296 wedi goroesi; peidiodd y gwaith erbyn 1300 pan dynnodd rhyfel yn yr Alban yr arian ymaith, ailddechreuodd yn 1306 a daeth i ben tua 1330, wedi gwario £15,000 a’r castell heb ei orffen; cipiodd lluoedd Cymreig ef yn 1403 yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a’i ddal hyd 1405; carcharwyd yr offeiriad Cymreig William Davies yma o fis Mawrth 1592 a’i roi i farwolaeth yma ar 27 Gorffennaf 1593; daeth y Dywysoges Victoria i eisteddfod yma yn 1832 a phaentiodd Turner ef yn 1835; yng ngofal Comisiynwyr y Gweithfeydd o 1925, rhestredig Gradd I yn 1950, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur; mae gan y ward allanol ddeuddeg tŵr a dau borthdy o fewn ffos, a’r ward fewnol ddau borthdy mawr siâp D a chwe thŵr; gellid cyrraedd y porth deheuol ar long.Castell Biwmares ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95769): dechreuwyd yn 1295, y ddolen olaf yng nghylch cestyll Edward I ar arfordir y gogledd, yn agos at fin y dŵr; cwnstabl y castell oedd maer y fwrdeistref a osodwyd wrth ei ochr; parhaodd y gwaith bron yn ddi-dor am dri deg pump o flynyddoedd ond ni chyflawnwyd y cynllun, ac nid oes lloriau uchaf i’r tyrau a’r pyrth mewnol, gan roi golwg isel iddo; consentrig, â chwrt sgwâr, tyrau crwn ar y corneli, tyrau siâp D ar yr ochrau a phorthdai â dau dŵr i’r gogledd a’r de, o fewn ffos a lenwir gan y llanw; yn 1403 cipiodd gwŷr Owain Glyndŵr Fiwmares a’i ddal am ddwy flynedd; daeth y dref a’r porthladd yn ganolfan ariannol a llongau Môn hyd yr 17eg ganrif; yng ngofal y wladwriaeth o 1925, bron yn gyfan, Safle Treftadaeth y Byd.
Bu arnom angen, a bydd arnom angen o hyd, 400 o seiri maen, yn naddwyr ac yn osodwyr, gyda 2,000 o weithwyr llai medrus, 100 o droliau, 60 o wageni a 30 o gychod yn cludo cerrig a glo môr.
Meistr James o St George, 1296FfynhonnellBeaumaris Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Biwmares, ar Ynys Môn; fe’i cynlluniwyd efallai yn 1284 ger Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon, ond ni ddechreuwyd ef hyd 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd Beau Mareys, ‘cors deg’, yn Lladin de Bello Marisco; symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt; yn yr haf cyntaf roedd cyfartaledd o 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr ar y safle, dan Feistr James o St George, y mae ei lythyr o 1296 wedi goroesi; peidiodd y gwaith erbyn 1300 pan dynnodd rhyfel yn yr Alban yr arian ymaith, ailddechreuodd yn 1306 a daeth i ben tua 1330, wedi gwario £15,000 a’r castell heb ei orffen; cipiodd lluoedd Cymreig ef yn 1403 yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a’i ddal hyd 1405; carcharwyd yr offeiriad Cymreig William Davies yma o fis Mawrth 1592 a’i roi i farwolaeth yma ar 27 Gorffennaf 1593; daeth y Dywysoges Victoria i eisteddfod yma yn 1832 a phaentiodd Turner ef yn 1835; yng ngofal Comisiynwyr y Gweithfeydd o 1925, rhestredig Gradd I yn 1950, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur; mae gan y ward allanol ddeuddeg tŵr a dau borthdy o fewn ffos, a’r ward fewnol ddau borthdy mawr siâp D a chwe thŵr; gellid cyrraedd y porth deheuol ar long.
Muriau o fewn muriau
Mae cwrt mewnol sgwâr â thyrau crwn ar y corneli, tyrau ar yr ochrau a dau borthdy mawr o fewn cylch o ddeuddeg tŵr a dau borth arall, a’r cyfan o fewn ffos a lenwir gan y llanw. Gallai llongau ddod at y porth deheuol.FfynonellauCastell Biwmares ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95769): dechreuwyd yn 1295, y ddolen olaf yng nghylch cestyll Edward I ar arfordir y gogledd, yn agos at fin y dŵr; cwnstabl y castell oedd maer y fwrdeistref a osodwyd wrth ei ochr; parhaodd y gwaith bron yn ddi-dor am dri deg pump o flynyddoedd ond ni chyflawnwyd y cynllun, ac nid oes lloriau uchaf i’r tyrau a’r pyrth mewnol, gan roi golwg isel iddo; consentrig, â chwrt sgwâr, tyrau crwn ar y corneli, tyrau siâp D ar yr ochrau a phorthdai â dau dŵr i’r gogledd a’r de, o fewn ffos a lenwir gan y llanw; yn 1403 cipiodd gwŷr Owain Glyndŵr Fiwmares a’i ddal am ddwy flynedd; daeth y dref a’r porthladd yn ganolfan ariannol a llongau Môn hyd yr 17eg ganrif; yng ngofal y wladwriaeth o 1925, bron yn gyfan, Safle Treftadaeth y Byd.Beaumaris Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Biwmares, ar Ynys Môn; fe’i cynlluniwyd efallai yn 1284 ger Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon, ond ni ddechreuwyd ef hyd 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd Beau Mareys, ‘cors deg’, yn Lladin de Bello Marisco; symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt; yn yr haf cyntaf roedd cyfartaledd o 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr ar y safle, dan Feistr James o St George, y mae ei lythyr o 1296 wedi goroesi; peidiodd y gwaith erbyn 1300 pan dynnodd rhyfel yn yr Alban yr arian ymaith, ailddechreuodd yn 1306 a daeth i ben tua 1330, wedi gwario £15,000 a’r castell heb ei orffen; cipiodd lluoedd Cymreig ef yn 1403 yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a’i ddal hyd 1405; carcharwyd yr offeiriad Cymreig William Davies yma o fis Mawrth 1592 a’i roi i farwolaeth yma ar 27 Gorffennaf 1593; daeth y Dywysoges Victoria i eisteddfod yma yn 1832 a phaentiodd Turner ef yn 1835; yng ngofal Comisiynwyr y Gweithfeydd o 1925, rhestredig Gradd I yn 1950, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur; mae gan y ward allanol ddeuddeg tŵr a dau borthdy o fewn ffos, a’r ward fewnol ddau borthdy mawr siâp D a chwe thŵr; gellid cyrraedd y porth deheuol ar long.
Gwŷr Glyndŵr ar Fôn
Yn 1403, yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr, cipiodd lluoedd Cymreig Fiwmares a’i ddal am ddwy flynedd.FfynonellauCastell Biwmares ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95769): dechreuwyd yn 1295, y ddolen olaf yng nghylch cestyll Edward I ar arfordir y gogledd, yn agos at fin y dŵr; cwnstabl y castell oedd maer y fwrdeistref a osodwyd wrth ei ochr; parhaodd y gwaith bron yn ddi-dor am dri deg pump o flynyddoedd ond ni chyflawnwyd y cynllun, ac nid oes lloriau uchaf i’r tyrau a’r pyrth mewnol, gan roi golwg isel iddo; consentrig, â chwrt sgwâr, tyrau crwn ar y corneli, tyrau siâp D ar yr ochrau a phorthdai â dau dŵr i’r gogledd a’r de, o fewn ffos a lenwir gan y llanw; yn 1403 cipiodd gwŷr Owain Glyndŵr Fiwmares a’i ddal am ddwy flynedd; daeth y dref a’r porthladd yn ganolfan ariannol a llongau Môn hyd yr 17eg ganrif; yng ngofal y wladwriaeth o 1925, bron yn gyfan, Safle Treftadaeth y Byd.Beaumaris Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Biwmares, ar Ynys Môn; fe’i cynlluniwyd efallai yn 1284 ger Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon, ond ni ddechreuwyd ef hyd 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd Beau Mareys, ‘cors deg’, yn Lladin de Bello Marisco; symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt; yn yr haf cyntaf roedd cyfartaledd o 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr ar y safle, dan Feistr James o St George, y mae ei lythyr o 1296 wedi goroesi; peidiodd y gwaith erbyn 1300 pan dynnodd rhyfel yn yr Alban yr arian ymaith, ailddechreuodd yn 1306 a daeth i ben tua 1330, wedi gwario £15,000 a’r castell heb ei orffen; cipiodd lluoedd Cymreig ef yn 1403 yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a’i ddal hyd 1405; carcharwyd yr offeiriad Cymreig William Davies yma o fis Mawrth 1592 a’i roi i farwolaeth yma ar 27 Gorffennaf 1593; daeth y Dywysoges Victoria i eisteddfod yma yn 1832 a phaentiodd Turner ef yn 1835; yng ngofal Comisiynwyr y Gweithfeydd o 1925, rhestredig Gradd I yn 1950, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur; mae gan y ward allanol ddeuddeg tŵr a dau borthdy o fewn ffos, a’r ward fewnol ddau borthdy mawr siâp D a chwe thŵr; gellid cyrraedd y porth deheuol ar long.Castell Biwmares ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Castell Biwmares, ar gyrion y dref, a gynlluniwyd gan James o St George yn gastell consentrig gyda ffos, a godwyd gan Edward I ar lan afon Menai wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; defnyddiwyd rhai o gerrig mynachlog enwog Llan-faes i’w godi; ni chafodd ei gwblhau; cipiwyd ef gan gefnogwyr Owain Glyndŵr yn ystod ei wrthryfel; ar 27 Gorffennaf 1593 rhoddwyd yr offeiriad Catholig o Gymro William Davies, a gofir am ei ran yng nghyhoeddi Y Drych Cristianogawl, y llyfr cyntaf i’w argraffu yng Nghymru, i farwolaeth yn y castell; cynhaliwyd eisteddfod yng nghwrt y castell yn 1832; yng ngofal Cadw, un o brif atyniadau Môn, ar restr Treftadaeth y Byd UNESCO ers 1986.
William Davies a’r eisteddfod
Bu farw’r offeiriad Cymreig William Davies, a gofir am ei ran yn Y Drych Cristianogawl, y llyfr cyntaf i’w argraffu yng Nghymru, dros ei ffydd yn y castell ar 27 Gorffennaf 1593. Yn 1832 cynhaliwyd eisteddfod yng nghwrt y castell, gyda’r Dywysoges Victoria ymhlith yr ymwelwyr, a phaentiodd Turner y castell yn 1835.FfynonellauCastell Biwmares ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Castell Biwmares, ar gyrion y dref, a gynlluniwyd gan James o St George yn gastell consentrig gyda ffos, a godwyd gan Edward I ar lan afon Menai wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; defnyddiwyd rhai o gerrig mynachlog enwog Llan-faes i’w godi; ni chafodd ei gwblhau; cipiwyd ef gan gefnogwyr Owain Glyndŵr yn ystod ei wrthryfel; ar 27 Gorffennaf 1593 rhoddwyd yr offeiriad Catholig o Gymro William Davies, a gofir am ei ran yng nghyhoeddi Y Drych Cristianogawl, y llyfr cyntaf i’w argraffu yng Nghymru, i farwolaeth yn y castell; cynhaliwyd eisteddfod yng nghwrt y castell yn 1832; yng ngofal Cadw, un o brif atyniadau Môn, ar restr Treftadaeth y Byd UNESCO ers 1986.Beaumaris Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Biwmares, ar Ynys Môn; fe’i cynlluniwyd efallai yn 1284 ger Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon, ond ni ddechreuwyd ef hyd 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd Beau Mareys, ‘cors deg’, yn Lladin de Bello Marisco; symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt; yn yr haf cyntaf roedd cyfartaledd o 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr ar y safle, dan Feistr James o St George, y mae ei lythyr o 1296 wedi goroesi; peidiodd y gwaith erbyn 1300 pan dynnodd rhyfel yn yr Alban yr arian ymaith, ailddechreuodd yn 1306 a daeth i ben tua 1330, wedi gwario £15,000 a’r castell heb ei orffen; cipiodd lluoedd Cymreig ef yn 1403 yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a’i ddal hyd 1405; carcharwyd yr offeiriad Cymreig William Davies yma o fis Mawrth 1592 a’i roi i farwolaeth yma ar 27 Gorffennaf 1593; daeth y Dywysoges Victoria i eisteddfod yma yn 1832 a phaentiodd Turner ef yn 1835; yng ngofal Comisiynwyr y Gweithfeydd o 1925, rhestredig Gradd I yn 1950, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur; mae gan y ward allanol ddeuddeg tŵr a dau borthdy o fewn ffos, a’r ward fewnol ddau borthdy mawr siâp D a chwe thŵr; gellid cyrraedd y porth deheuol ar long.
Ymweld
Daeth y castell i ofal y wladwriaeth yn 1925, pan gloddiwyd y ffos eto, ac mae bellach yng ngofal Cadw. Mae’n rhestredig Gradd I ac yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd cestyll Edward yng Ngwynedd.FfynonellauBeaumaris Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Biwmares, ar Ynys Môn; fe’i cynlluniwyd efallai yn 1284 ger Llan-faes, y fwrdeistref gyfoethocaf yng Nghymru a’r fwyaf ei phoblogaeth, porthladd masnach ar y ffordd i Iwerddon, ond ni ddechreuwyd ef hyd 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd Beau Mareys, ‘cors deg’, yn Lladin de Bello Marisco; symudwyd Cymry Llan-faes tua 12 milltir i’r de-orllewin, lle gwnaed Niwbwrch iddynt; yn yr haf cyntaf roedd cyfartaledd o 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr ar y safle, dan Feistr James o St George, y mae ei lythyr o 1296 wedi goroesi; peidiodd y gwaith erbyn 1300 pan dynnodd rhyfel yn yr Alban yr arian ymaith, ailddechreuodd yn 1306 a daeth i ben tua 1330, wedi gwario £15,000 a’r castell heb ei orffen; cipiodd lluoedd Cymreig ef yn 1403 yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a’i ddal hyd 1405; carcharwyd yr offeiriad Cymreig William Davies yma o fis Mawrth 1592 a’i roi i farwolaeth yma ar 27 Gorffennaf 1593; daeth y Dywysoges Victoria i eisteddfod yma yn 1832 a phaentiodd Turner ef yn 1835; yng ngofal Comisiynwyr y Gweithfeydd o 1925, rhestredig Gradd I yn 1950, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; galwodd Arnold Taylor ef yn enghraifft fwyaf perffaith Prydain o gynllunio consentrig cymesur; mae gan y ward allanol ddeuddeg tŵr a dau borthdy o fewn ffos, a’r ward fewnol ddau borthdy mawr siâp D a chwe thŵr; gellid cyrraedd y porth deheuol ar long.Castell Biwmares ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Castell Biwmares, ar gyrion y dref, a gynlluniwyd gan James o St George yn gastell consentrig gyda ffos, a godwyd gan Edward I ar lan afon Menai wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn; defnyddiwyd rhai o gerrig mynachlog enwog Llan-faes i’w godi; ni chafodd ei gwblhau; cipiwyd ef gan gefnogwyr Owain Glyndŵr yn ystod ei wrthryfel; ar 27 Gorffennaf 1593 rhoddwyd yr offeiriad Catholig o Gymro William Davies, a gofir am ei ran yng nghyhoeddi Y Drych Cristianogawl, y llyfr cyntaf i’w argraffu yng Nghymru, i farwolaeth yn y castell; cynhaliwyd eisteddfod yng nghwrt y castell yn 1832; yng ngofal Cadw, un o brif atyniadau Môn, ar restr Treftadaeth y Byd UNESCO ers 1986.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Ddoe a heddiw


Dechreuwyd Biwmares yn 1295 ac ni chafodd ei orffen erioed: ni chyrhaeddodd ei dyrau eu huchder llawn. Heddiw mae’r ffos yn llawn dŵr a’r muriau allanol isel yn codi’n syth ohoni.
Ddoe: y castell o’r tir, gyda’r Fenai y tu ôl · Benjamin Ralph, engraved by John Ryland, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: y muriau allanol dros y ffos · Christine Matthews, CC BY-SA 2.0, Wikimedia CommonsBeth ddigwyddodd yma
Gwrthryfel Madog ap Llywelyn
Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.
Gwrthryfel Madog ap Llywelyn
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf












