
Cymru Heddiw
Y Senedd, Bae Caerdydd
Cartref Senedd Cymru, wedi’i godi o lechi Cymreig, derw a gwydr, ar y glannau a fu unwaith yn allforio glo’r byd.
Llun: Adeilad y Senedd, cartref Senedd Cymru, ar lan y dŵr ym Mae Caerdydd · Wikivoyage user Cardiff, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Saif adeilad y Senedd ar lan y dŵr ym Mae Caerdydd. Dyma gartref Senedd Cymru, lle mae’r Gymraeg a’r Saesneg ill dwy yn ieithoedd swyddogol, ac fe’i hagorwyd gan y Frenhines Elisabeth II ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1 Mawrth 2006.FfynonellauSenedd building ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynlluniwyd gan Richard Rogers Partnership wedi cystadleuaeth ryngwladol; fe’i hagorwyd gan y Frenhines Elizabeth II ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1 Mawrth 2006; defnyddiwyd tua 1,000 tunnell o lechi Cymru, mae’r nenfwd tonnog o gedrwydd coch gorllewinol o Ganada, ac mae desgiau’r aelodau a seddau’r oriel gyhoeddus o dderw Cymreig; mae cwfl uwchben y to’n troi gyda’r gwynt i awyru’r siambr drafod gron, y Siambr; mae dŵr glaw o’r to’n fflysio’r toiledau, mae pibellau 100 metr i lawr yn tynnu ar wres y ddaear, ac mae boeler yn llosgi pren gwastraff; anelodd y penseiri at gynllun tryloyw ac agored, ac mae’r llawr cyntaf a’r ail ar agor i’r cyhoedd; costiodd £69.6 miliwn.Senedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ailenwodd Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020, a gafodd Gydsyniad Brenhinol ar 15 Ionawr 2020, y Cynulliad Cenedlaethol yn Senedd Cymru, the Welsh Parliament, o 6 Mai 2020; mae’n sefydliad dwyieithog, gyda’r Gymraeg a’r Saesneg yn ieithoedd swyddogol ei waith; roedd Deddf Llywodraeth Cymru 2006 wedi rhoi pwerau iddo wneud Mesurau, a refferendwm 2011 bwerau deddfu uniongyrchol; o 2026 mae ganddo 96 aelod, wedi’u hethol drwy gynrychiolaeth gyfrannol rhestr gaeedig mewn 16 etholaeth o chwech aelod yr un, a ddewiswyd gyntaf ar 7 Mai 2026.
| Agorwyd | 1 Mawrth 2006FfynhonnellSenedd building ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynlluniwyd gan Richard Rogers Partnership wedi cystadleuaeth ryngwladol; fe’i hagorwyd gan y Frenhines Elizabeth II ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1 Mawrth 2006; defnyddiwyd tua 1,000 tunnell o lechi Cymru, mae’r nenfwd tonnog o gedrwydd coch gorllewinol o Ganada, ac mae desgiau’r aelodau a seddau’r oriel gyhoeddus o dderw Cymreig; mae cwfl uwchben y to’n troi gyda’r gwynt i awyru’r siambr drafod gron, y Siambr; mae dŵr glaw o’r to’n fflysio’r toiledau, mae pibellau 100 metr i lawr yn tynnu ar wres y ddaear, ac mae boeler yn llosgi pren gwastraff; anelodd y penseiri at gynllun tryloyw ac agored, ac mae’r llawr cyntaf a’r ail ar agor i’r cyhoedd; costiodd £69.6 miliwn. |
|---|---|
| Penseiri | Richard Rogers PartnershipFfynhonnellSenedd building ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynlluniwyd gan Richard Rogers Partnership wedi cystadleuaeth ryngwladol; fe’i hagorwyd gan y Frenhines Elizabeth II ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1 Mawrth 2006; defnyddiwyd tua 1,000 tunnell o lechi Cymru, mae’r nenfwd tonnog o gedrwydd coch gorllewinol o Ganada, ac mae desgiau’r aelodau a seddau’r oriel gyhoeddus o dderw Cymreig; mae cwfl uwchben y to’n troi gyda’r gwynt i awyru’r siambr drafod gron, y Siambr; mae dŵr glaw o’r to’n fflysio’r toiledau, mae pibellau 100 metr i lawr yn tynnu ar wres y ddaear, ac mae boeler yn llosgi pren gwastraff; anelodd y penseiri at gynllun tryloyw ac agored, ac mae’r llawr cyntaf a’r ail ar agor i’r cyhoedd; costiodd £69.6 miliwn. |
| Aelodau | 96, o 2026FfynhonnellSenedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ailenwodd Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020, a gafodd Gydsyniad Brenhinol ar 15 Ionawr 2020, y Cynulliad Cenedlaethol yn Senedd Cymru, the Welsh Parliament, o 6 Mai 2020; mae’n sefydliad dwyieithog, gyda’r Gymraeg a’r Saesneg yn ieithoedd swyddogol ei waith; roedd Deddf Llywodraeth Cymru 2006 wedi rhoi pwerau iddo wneud Mesurau, a refferendwm 2011 bwerau deddfu uniongyrchol; o 2026 mae ganddo 96 aelod, wedi’u hethol drwy gynrychiolaeth gyfrannol rhestr gaeedig mewn 16 etholaeth o chwech aelod yr un, a ddewiswyd gyntaf ar 7 Mai 2026. |
Senedd Owain
Ar 21 Mehefin 1404 cynhaliodd Owain Glyndŵr ei senedd gyntaf ym Machynlleth, a ger y Senedd-dy fe’i coronwyd yn Dywysog Cymru, gydag arweinwyr o’r Alban, Ffrainc a Sbaen yn bresennol.FfynonellauOwain Glyndŵr timeline: 1404 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)Gwanwyn 1404: cymerodd Glyndŵr gestyll Cricieth, Aberystwyth a Harlech; 10 Mai, yn Nolgellau gwnaeth Ruffudd Yonge yn ganghellor a John Hanmer yn llysgennad arbennig; 21 Mehefin 1404, ei senedd gyntaf ym Machynlleth; 14 Gorffennaf 1404, gwnaeth Gruffudd Yonge a John Hanmer gytundeb cynghrair ffurfiol â Siarl VI ym Mharis.Machynlleth ↗Wikipedia (Saesneg)Machynlleth oedd lle senedd Gymreig Owain Glyndŵr yn 1404, a choronwyd Owain yn Dywysog Cymru yn 1404 ger y Senedd-dy, gydag arweinwyr o’r Alban, Ffrainc a Sbaen yn bresennol; mae’r Senedd-dy yn un o dri thŷ canoloesol yn y dref; mae’r dref yn hawlio mai hi yw hen brifddinas Cymru.
Ie dros Gymru
Ar 18 Medi 1997 pleidleisiodd pobl Cymru dros Gynulliad o fwyafrif o 6,721. Daeth Deddf Llywodraeth Cymru yn gyfraith ar 31 Gorffennaf 1998 gan greu Cynulliad Cenedlaethol Cymru, â thrigain aelod.Ffynonellau1997 Welsh devolution referendum ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynhaliwyd ar 18 Medi 1997; dewisai’r pleidleiswyr rhwng “Rwy’n cytuno y dylid cael Cynulliad i Gymru” a’i wrthwyneb; pleidleisiodd 559,419 Ie, 50.30 y cant, a 552,698 Na, 49.70 y cant, mwyafrif o 6,721, gyda 50.22 y cant yn pleidleisio; pleidleisiodd 11 o’r 22 ardal cyngor Ie; Sir Gaerfyrddin, 65.5 y cant Ie, oedd yr ardal y dibynnai popeth arni; Ron Davies a lywiodd bolisi Llafur ar y Cynulliad; arweiniodd y canlyniad at Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998 a’r Cynulliad Cenedlaethol yn 1999.Government of Wales Act 1998 ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth y Ddeddf yn gyfraith ar 31 Gorffennaf 1998; creodd Gynulliad Cenedlaethol Cymru yn gorff corfforaethol, gyda 40 aelod wedi’u hethol dros etholaethau drwy’r cyntaf i’r felin ac 20 o restrau rhanbarthol, 60 i gyd; gallai wneud is-ddeddfwriaeth mewn meysydd datganoledig, fel iechyd, addysg, tai a thrafnidiaeth, gan gymryd pwerau a fu gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru; creodd hefyd Archwilydd Cyffredinol Cymru; daeth pwerau deddfu llawn yn ddiweddarach, drwy Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006.
Llechi, derw a goleuni
Aeth tua mil o dunelli o lechi Cymru i’r adeilad, ac mae desgiau’r aelodau a seddau’r oriel gyhoeddus o dderw Cymru. Mae cwfl uwchben y to yn troi yn y gwynt i awyru’r siambr drafod gron, y Siambr, a nod y penseiri oedd adeilad agored, tryloyw.FfynhonnellSenedd building ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynlluniwyd gan Richard Rogers Partnership wedi cystadleuaeth ryngwladol; fe’i hagorwyd gan y Frenhines Elizabeth II ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1 Mawrth 2006; defnyddiwyd tua 1,000 tunnell o lechi Cymru, mae’r nenfwd tonnog o gedrwydd coch gorllewinol o Ganada, ac mae desgiau’r aelodau a seddau’r oriel gyhoeddus o dderw Cymreig; mae cwfl uwchben y to’n troi gyda’r gwynt i awyru’r siambr drafod gron, y Siambr; mae dŵr glaw o’r to’n fflysio’r toiledau, mae pibellau 100 metr i lawr yn tynnu ar wres y ddaear, ac mae boeler yn llosgi pren gwastraff; anelodd y penseiri at gynllun tryloyw ac agored, ac mae’r llawr cyntaf a’r ail ar agor i’r cyhoedd; costiodd £69.6 miliwn.
Senedd sy’n deddfu
Yn refferendwm 3 Mawrth 2011, pleidleisiodd 63.49 y cant i’r Cynulliad gael deddfu ym mhob un o’i feysydd. O 6 Mai 2020 cymerodd yr enw Senedd Cymru. Yn etholiad 6 Mai 2021 pleidleisiodd pobl ifanc un ar bymtheg a dwy ar bymtheg oed am y tro cyntaf, ac o 2026 etholir ei 96 aelod mewn un ar bymtheg o etholaethau o chwe aelod yr un.Ffynonellau2011 Welsh devolution referendum ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynhaliwyd ar 3 Mawrth 2011 ar y cwestiwn a ddylai’r Cynulliad allu gwneud deddfau ar bob mater yn yr 20 maes pwnc y mae ganddo bwerau drostynt; pleidleisiodd 517,132 Ie, 63.49 y cant, a 297,380 Na; pleidleisiodd 21 o’r 22 ardal cyngor Ie, a Sir Fynwy yn pleidleisio Na o 320 o bleidleisiau, a Gwynedd a roddodd yr Ie uchaf, 76.03 y cant; gallai’r Cynulliad yn awr wneud deddfau yn ei holl 20 maes heb gytundeb Senedd y Deyrnas Unedig; meddai’r Prif Weinidog, Carwyn Jones: “Today an old nation came of age.”Senedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ailenwodd Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020, a gafodd Gydsyniad Brenhinol ar 15 Ionawr 2020, y Cynulliad Cenedlaethol yn Senedd Cymru, the Welsh Parliament, o 6 Mai 2020; mae’n sefydliad dwyieithog, gyda’r Gymraeg a’r Saesneg yn ieithoedd swyddogol ei waith; roedd Deddf Llywodraeth Cymru 2006 wedi rhoi pwerau iddo wneud Mesurau, a refferendwm 2011 bwerau deddfu uniongyrchol; o 2026 mae ganddo 96 aelod, wedi’u hethol drwy gynrychiolaeth gyfrannol rhestr gaeedig mewn 16 etholaeth o chwech aelod yr un, a ddewiswyd gyntaf ar 7 Mai 2026.2021 Senedd election ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynhaliwyd ddydd Iau 6 Mai 2021, yr etholiad cyntaf yng Nghymru y gallai pobl 16 a 17 oed, a dinasyddion tramor sy’n byw’n gyfreithlon yng Nghymru, bleidleisio ynddo, yr estyniad mwyaf ar yr etholfraint yng Nghymru ers 1969; roedd tua 70,000 o bobl 16 a 17 oed yn gymwys; pleidleisiodd 46.6 y cant; enillodd Llafur 30 o’r 60 sedd, y Ceidwadwyr 16, Plaid Cymru 13 a’r Democratiaid Rhyddfrydol 1, ac arhosodd Mark Drakeford yn Brif Weinidog.
Ymweld
Mae llawr cyntaf ac ail lawr y Senedd ar agor i’r cyhoedd, a gall ymwelwyr wylio’r aelodau wrth eu gwaith yn y Siambr.FfynhonnellSenedd building ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynlluniwyd gan Richard Rogers Partnership wedi cystadleuaeth ryngwladol; fe’i hagorwyd gan y Frenhines Elizabeth II ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1 Mawrth 2006; defnyddiwyd tua 1,000 tunnell o lechi Cymru, mae’r nenfwd tonnog o gedrwydd coch gorllewinol o Ganada, ac mae desgiau’r aelodau a seddau’r oriel gyhoeddus o dderw Cymreig; mae cwfl uwchben y to’n troi gyda’r gwynt i awyru’r siambr drafod gron, y Siambr; mae dŵr glaw o’r to’n fflysio’r toiledau, mae pibellau 100 metr i lawr yn tynnu ar wres y ddaear, ac mae boeler yn llosgi pren gwastraff; anelodd y penseiri at gynllun tryloyw ac agored, ac mae’r llawr cyntaf a’r ail ar agor i’r cyhoedd; costiodd £69.6 miliwn.
Ffynonellau a darllen pellach
Beth ddigwyddodd yma
Deddf Llywodraeth Cymru
Mae Senedd San Steffan yn pasio’r Ddeddf sy’n creu Cynulliad Cenedlaethol Cymru.
Deddf Llywodraeth CymruEtholiad cyntaf y Cynulliad
Mae Cymru’n ethol ei chorff cenedlaethol ei hun am y tro cyntaf. Mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn cyfarfod wythnos yn ddiweddarach ym Mae Caerdydd.
Etholiad cyntaf y CynulliadHanner a hanner
Mae etholiad y Cynulliad yn ethol cymaint o fenywod â dynion, y tro cyntaf i unrhyw senedd genedlaethol yn y byd wneud hynny.
Hanner a hannerAgor adeilad y Senedd
Mae siambr drafod Richard Rogers, o lechi a phren, yn agor ar Ddydd Gŵyl Dewi ym Mae Caerdydd.
Agor adeilad y SeneddPleidlais yn un ar bymtheg
Mae pobl ifanc un ar bymtheg ac ail ar bymtheg oed yn pleidleisio mewn etholiad i’r Senedd am y tro cyntaf.
Pleidlais yn un ar bymthegSenedd fwy
Mae Cymru’n ethol 96 o aelodau i’r Senedd, i fyny o 60, gan ddefnyddio system bleidleisio gyfrannol newydd.
Senedd fwyPlaid Cymru yn arwain Cymru
Yn yr etholiad cyntaf i’r Senedd fwy, mae Plaid Cymru yn ennill 43 o’r 96 sedd ac yn dod yn blaid fwyaf am y tro cyntaf. Daw Rhun ap Iorwerth yn Brif Weinidog ar y llywodraeth Gymreig gyntaf dan arweiniad plaid sy’n ceisio annibyniaeth. Dywed cefnogwyr mai dyma’r tro cyntaf ers senedd-dai Owain Glyndŵr ym Machynlleth yn 1404 ac yn Harlech yn 1405 i Gymru gael ei llywodraethu gan fudiad cwbl Gymreig.
Plaid Cymru yn arwain CymruCabinet sy’n cwrdd yn Gymraeg
Mae pob gweinidog yng Nghabinet Rhun ap Iorwerth yn siarad Cymraeg, ac mae’r Cabinet yn cynnal ei gyfarfodydd yn Gymraeg. Mae ymgyrchwyr yn ei groesawu, ac mae llawer yn dweud mai dyma’r tro cyntaf i lywodraeth Cymru gwrdd yn Gymraeg ers senedd Glyndŵr yn 1404.
Cabinet sy’n cwrdd yn Gymraeg
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf











