
Oes y Seintiau
Eglwys Gadeiriol Llandaf
Eglwys gadeiriol y saint Dyfrig, Teilo ac Euddogwy ger afon Taf yng Nghaerdydd. Mae ei Llyfr Llandaf yn olrhain yr eglwys yn ôl i’r Brenin Lleurwg.
Llun: Eglwys Gadeiriol Llandaf a’i meindwr, dros y fynwent · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llandaf: yr eglwys ar afon Taf
Llandaf
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- daf afon Tafo Taf (treiglad meddal: t → d)
Saif Eglwys Gadeiriol Llandaf yn Llandaf, sydd bellach yn rhan o Gaerdydd. Hi yw eglwys Dyfrig, Teilo ac Euddogwy, a dywed traddodiad Cymru mai yma y codwyd yr eglwys gyntaf yn Ynys Prydain, gan y Brenin Lleurwg ei hun.FfynonellauLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Llandaf, Caerdydd, sedd Esgob Llandaf, wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i dri sant Cymreig, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy; mae’r adeilad presennol o’r 12fed ganrif, ar safle eglwys gynharach; ynddi mae beddau Dyfrig, a ledodd y ffydd drwy Ergyng a llawer o dde-ddwyrain Cymru, Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent, Teilo, a llawer o esgobion, o Euddogwy yn y 7fed ganrif ymlaen; mae traddodiad Cymru yn cysylltu sefydlu’r eglwys â Lleurwg, Lucius, brenin y Brythoniaid yn yr 2il ganrif, y Cristion cyntaf ym Mhrydain, a ofynnodd i’r Pab Eleutherius ei ddwyn i’r ffydd; dywed y Trioedd i Leurwg ‘wneud yr Eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain’, ac enwant Landaf yn gyntaf o dair archesgobaeth Ynys Prydain, ‘o rodd Lleurwg … a roddodd gyntaf diroedd a breintiau i’r rhai a gofleidiodd gyntaf y ffydd yng Nghrist’; enwir Ffagan, Dyfan ac Elfan ymhlith y rhai a gyflawnodd ddymuniad y Pab, a gelwir Ffagan weithiau’n esgob cyntaf; ysgrifennodd Iolo Morganwg yn helaeth am y sefydlu cynnar hwn; daliai’r Normaniaid mai Dyfrig a Theilo oedd y sylfaenwyr, a chydag Euddogwy hwy yw ei nawddsaint; llawer o hen feini ar y safle, yn eu plith croes wrth ffynnon Llys yr Esgob; dechreuodd yr Esgob Urban yr eglwys gadeiriol yn 1120 a dwyn gweddillion Dyfrig o Enlli; gorffennwyd y gwaith dan yr Esgob Nicholas ap Gwrgant, a fu farw yn 1183; mae’r ffryntiad gorllewinol o tua 1220 yn dal cerflun o Deilo; codwyd Capel y Forwyn gan yr Esgob William de Braose (1266–87); ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur ac mae’n dwyn ei enw; adferwyd gan John Prichard rhwng 1843 a 1869 a’i hailagor ar 16 Ebrill 1857; triptych gan Dante Gabriel Rossetti, ffenestr gan Ford Madox Brown a phaneli gan Edward Burne-Jones; difrodwyd yn ddrwg gan ffrwydryn parasiwt yn Ionawr 1941.Llandaff Cathedral ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i Ddyfrig, Teilo ac Euddogwy; Llyfr Llandaf o’r 1100au; dechreuwyd dan yr Esgob Urban yn 1120; ffrwydryn parasiwt 2 Ionawr 1941; Crist mewn Mawrhydi gan Epstein; yn ôl mewn defnydd yn 1958.
| Nawddsaint | Dyfrig, Teilo, Euddogwy, Pedr a PaulFfynonellauLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Llandaf, Caerdydd, sedd Esgob Llandaf, wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i dri sant Cymreig, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy; mae’r adeilad presennol o’r 12fed ganrif, ar safle eglwys gynharach; ynddi mae beddau Dyfrig, a ledodd y ffydd drwy Ergyng a llawer o dde-ddwyrain Cymru, Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent, Teilo, a llawer o esgobion, o Euddogwy yn y 7fed ganrif ymlaen; mae traddodiad Cymru yn cysylltu sefydlu’r eglwys â Lleurwg, Lucius, brenin y Brythoniaid yn yr 2il ganrif, y Cristion cyntaf ym Mhrydain, a ofynnodd i’r Pab Eleutherius ei ddwyn i’r ffydd; dywed y Trioedd i Leurwg ‘wneud yr Eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain’, ac enwant Landaf yn gyntaf o dair archesgobaeth Ynys Prydain, ‘o rodd Lleurwg … a roddodd gyntaf diroedd a breintiau i’r rhai a gofleidiodd gyntaf y ffydd yng Nghrist’; enwir Ffagan, Dyfan ac Elfan ymhlith y rhai a gyflawnodd ddymuniad y Pab, a gelwir Ffagan weithiau’n esgob cyntaf; ysgrifennodd Iolo Morganwg yn helaeth am y sefydlu cynnar hwn; daliai’r Normaniaid mai Dyfrig a Theilo oedd y sylfaenwyr, a chydag Euddogwy hwy yw ei nawddsaint; llawer o hen feini ar y safle, yn eu plith croes wrth ffynnon Llys yr Esgob; dechreuodd yr Esgob Urban yr eglwys gadeiriol yn 1120 a dwyn gweddillion Dyfrig o Enlli; gorffennwyd y gwaith dan yr Esgob Nicholas ap Gwrgant, a fu farw yn 1183; mae’r ffryntiad gorllewinol o tua 1220 yn dal cerflun o Deilo; codwyd Capel y Forwyn gan yr Esgob William de Braose (1266–87); ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur ac mae’n dwyn ei enw; adferwyd gan John Prichard rhwng 1843 a 1869 a’i hailagor ar 16 Ebrill 1857; triptych gan Dante Gabriel Rossetti, ffenestr gan Ford Madox Brown a phaneli gan Edward Burne-Jones; difrodwyd yn ddrwg gan ffrwydryn parasiwt yn Ionawr 1941.Llandaff Cathedral ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i Ddyfrig, Teilo ac Euddogwy; Llyfr Llandaf o’r 1100au; dechreuwyd dan yr Esgob Urban yn 1120; ffrwydryn parasiwt 2 Ionawr 1941; Crist mewn Mawrhydi gan Epstein; yn ôl mewn defnydd yn 1958. |
|---|---|
| Dechrau’r eglwys gadeiriol | 1120, gan yr Esgob UrbanFfynonellauLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Llandaf, Caerdydd, sedd Esgob Llandaf, wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i dri sant Cymreig, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy; mae’r adeilad presennol o’r 12fed ganrif, ar safle eglwys gynharach; ynddi mae beddau Dyfrig, a ledodd y ffydd drwy Ergyng a llawer o dde-ddwyrain Cymru, Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent, Teilo, a llawer o esgobion, o Euddogwy yn y 7fed ganrif ymlaen; mae traddodiad Cymru yn cysylltu sefydlu’r eglwys â Lleurwg, Lucius, brenin y Brythoniaid yn yr 2il ganrif, y Cristion cyntaf ym Mhrydain, a ofynnodd i’r Pab Eleutherius ei ddwyn i’r ffydd; dywed y Trioedd i Leurwg ‘wneud yr Eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain’, ac enwant Landaf yn gyntaf o dair archesgobaeth Ynys Prydain, ‘o rodd Lleurwg … a roddodd gyntaf diroedd a breintiau i’r rhai a gofleidiodd gyntaf y ffydd yng Nghrist’; enwir Ffagan, Dyfan ac Elfan ymhlith y rhai a gyflawnodd ddymuniad y Pab, a gelwir Ffagan weithiau’n esgob cyntaf; ysgrifennodd Iolo Morganwg yn helaeth am y sefydlu cynnar hwn; daliai’r Normaniaid mai Dyfrig a Theilo oedd y sylfaenwyr, a chydag Euddogwy hwy yw ei nawddsaint; llawer o hen feini ar y safle, yn eu plith croes wrth ffynnon Llys yr Esgob; dechreuodd yr Esgob Urban yr eglwys gadeiriol yn 1120 a dwyn gweddillion Dyfrig o Enlli; gorffennwyd y gwaith dan yr Esgob Nicholas ap Gwrgant, a fu farw yn 1183; mae’r ffryntiad gorllewinol o tua 1220 yn dal cerflun o Deilo; codwyd Capel y Forwyn gan yr Esgob William de Braose (1266–87); ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur ac mae’n dwyn ei enw; adferwyd gan John Prichard rhwng 1843 a 1869 a’i hailagor ar 16 Ebrill 1857; triptych gan Dante Gabriel Rossetti, ffenestr gan Ford Madox Brown a phaneli gan Edward Burne-Jones; difrodwyd yn ddrwg gan ffrwydryn parasiwt yn Ionawr 1941.Llandaff Cathedral ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 131): ailadeiladwyd yr eglwys gadeiriol ar raddfa fawr rhwng 1120 a 1133, gydag ychwanegiadau pellach dros y 400 mlynedd nesaf, yn eu plith y Cabidyldy, Capel y Forwyn a’r tŵr gogledd-orllewinol; gwnaeth Storm Fawr 1703 niwed mawr, a syrthiodd y to yn 1723; dechreuodd John Wood eglwys gadeiriol newydd yn 1734, ac o 1841 cafodd penseiri eraill wared ar ei waith ac adfer yr hen adeilad, a ailagorwyd ar gyfer addoli yn 1857; ymwelodd yr awduron Llydewig Anatole Le Braz a Charles Le Goffic yn 1899, a chanmolodd Le Goffic y ffordd y cyfunwyd yr arddulliau Romanésg a Gothig yn berffaith, a’r pentref yn atgoffa’r ddau o’u Llydaw eu hunain; trawyd gan fom Almaenig yn yr Ail Ryfel Byd, ac fe’i hadferwyd yn llawer cyflymach nag yn y canrifoedd blaenorol, a gorffennwyd y gwaith yn 1960; ei nodwedd amlycaf yw ‘Crist mewn Gogoniant’ gan Jacob Epstein. |
| Brenin a gladdwyd | Meurig ap Tewdrig, brenin GwentFfynonellauLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Llandaf, Caerdydd, sedd Esgob Llandaf, wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i dri sant Cymreig, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy; mae’r adeilad presennol o’r 12fed ganrif, ar safle eglwys gynharach; ynddi mae beddau Dyfrig, a ledodd y ffydd drwy Ergyng a llawer o dde-ddwyrain Cymru, Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent, Teilo, a llawer o esgobion, o Euddogwy yn y 7fed ganrif ymlaen; mae traddodiad Cymru yn cysylltu sefydlu’r eglwys â Lleurwg, Lucius, brenin y Brythoniaid yn yr 2il ganrif, y Cristion cyntaf ym Mhrydain, a ofynnodd i’r Pab Eleutherius ei ddwyn i’r ffydd; dywed y Trioedd i Leurwg ‘wneud yr Eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain’, ac enwant Landaf yn gyntaf o dair archesgobaeth Ynys Prydain, ‘o rodd Lleurwg … a roddodd gyntaf diroedd a breintiau i’r rhai a gofleidiodd gyntaf y ffydd yng Nghrist’; enwir Ffagan, Dyfan ac Elfan ymhlith y rhai a gyflawnodd ddymuniad y Pab, a gelwir Ffagan weithiau’n esgob cyntaf; ysgrifennodd Iolo Morganwg yn helaeth am y sefydlu cynnar hwn; daliai’r Normaniaid mai Dyfrig a Theilo oedd y sylfaenwyr, a chydag Euddogwy hwy yw ei nawddsaint; llawer o hen feini ar y safle, yn eu plith croes wrth ffynnon Llys yr Esgob; dechreuodd yr Esgob Urban yr eglwys gadeiriol yn 1120 a dwyn gweddillion Dyfrig o Enlli; gorffennwyd y gwaith dan yr Esgob Nicholas ap Gwrgant, a fu farw yn 1183; mae’r ffryntiad gorllewinol o tua 1220 yn dal cerflun o Deilo; codwyd Capel y Forwyn gan yr Esgob William de Braose (1266–87); ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur ac mae’n dwyn ei enw; adferwyd gan John Prichard rhwng 1843 a 1869 a’i hailagor ar 16 Ebrill 1857; triptych gan Dante Gabriel Rossetti, ffenestr gan Ford Madox Brown a phaneli gan Edward Burne-Jones; difrodwyd yn ddrwg gan ffrwydryn parasiwt yn Ionawr 1941.Meurig ap Tewdrig ↗Wikipedia (Saesneg)Meurig ap Tewdrig (Lladin Mauricius, Saesneg Maurice), mab Tewdrig a brenin Gwent a Glywysing, tua 596 hyd 665 efallai; cymerodd yr orsedd pan ymddeolodd ei dad yn gynnar yn y seithfed ganrif; daeth Tewdrig, meudwy yn Nhyndyrn, i’w helpu a gyrasant y Saeson yn ôl ym Mhont y Saeson; bu farw Tewdrig wedi’r frwydr, a chladdodd Meurig ef ym Matharn, codi capel yno a rhoi’r tir o’i gwmpas, gan gynnwys pentref diweddarach Pwllmeurig, i esgobion Llandaf; adunodd ei deyrnas ag Ergyng drwy briodi Onbrawst, merch y Brenin Gwrgan Fawr; dywedir ei fod yn noddwr mawr i Landaf, lle’i claddwyd; tad Athrwys ap Meurig, a gynigiwyd fel y gwir Frenin Arthur; dywed rhai i Feurig ddefnyddio’r teitl Uthr Bendragon; credir i Athrwys farw o’i flaen, a’i olynydd oedd ei ŵyr Morgan Mwynfawr; mae cymeriadau a seiliwyd ar Feurig a Thewdrig yng nghyfres Warlord Chronicles Bernard Cornwell. |
Eglwys gyntaf Prydain
Dywed traddodiad Cymru i Leurwg, brenin y Brythoniaid yn yr ail ganrif a’r Cristion cyntaf ym Mhrydain, ofyn i’r Pab anfon athrawon y ffydd, ac i Ffagan, Dyfan ac Elfan ddod. Dywed y Trioedd i Leurwg wneud yr eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain, a rhoi tiroedd i’r rhai a gofleidiodd y ffydd gyntaf. Ysgrifennodd Iolo Morganwg yn helaeth am y sefydlu cynnar hwn.FfynhonnellLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Llandaf, Caerdydd, sedd Esgob Llandaf, wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i dri sant Cymreig, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy; mae’r adeilad presennol o’r 12fed ganrif, ar safle eglwys gynharach; ynddi mae beddau Dyfrig, a ledodd y ffydd drwy Ergyng a llawer o dde-ddwyrain Cymru, Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent, Teilo, a llawer o esgobion, o Euddogwy yn y 7fed ganrif ymlaen; mae traddodiad Cymru yn cysylltu sefydlu’r eglwys â Lleurwg, Lucius, brenin y Brythoniaid yn yr 2il ganrif, y Cristion cyntaf ym Mhrydain, a ofynnodd i’r Pab Eleutherius ei ddwyn i’r ffydd; dywed y Trioedd i Leurwg ‘wneud yr Eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain’, ac enwant Landaf yn gyntaf o dair archesgobaeth Ynys Prydain, ‘o rodd Lleurwg … a roddodd gyntaf diroedd a breintiau i’r rhai a gofleidiodd gyntaf y ffydd yng Nghrist’; enwir Ffagan, Dyfan ac Elfan ymhlith y rhai a gyflawnodd ddymuniad y Pab, a gelwir Ffagan weithiau’n esgob cyntaf; ysgrifennodd Iolo Morganwg yn helaeth am y sefydlu cynnar hwn; daliai’r Normaniaid mai Dyfrig a Theilo oedd y sylfaenwyr, a chydag Euddogwy hwy yw ei nawddsaint; llawer o hen feini ar y safle, yn eu plith croes wrth ffynnon Llys yr Esgob; dechreuodd yr Esgob Urban yr eglwys gadeiriol yn 1120 a dwyn gweddillion Dyfrig o Enlli; gorffennwyd y gwaith dan yr Esgob Nicholas ap Gwrgant, a fu farw yn 1183; mae’r ffryntiad gorllewinol o tua 1220 yn dal cerflun o Deilo; codwyd Capel y Forwyn gan yr Esgob William de Braose (1266–87); ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur ac mae’n dwyn ei enw; adferwyd gan John Prichard rhwng 1843 a 1869 a’i hailagor ar 16 Ebrill 1857; triptych gan Dante Gabriel Rossetti, ffenestr gan Ford Madox Brown a phaneli gan Edward Burne-Jones; difrodwyd yn ddrwg gan ffrwydryn parasiwt yn Ionawr 1941.
Dyfrig a Theilo
Lledodd Dyfrig y ffydd drwy Ergyng a llawer o dde-ddwyrain Cymru, a dilynodd Teilo ef. Pan ddechreuodd yr Esgob Urban yr eglwys gadeiriol newydd yn 1120 dygodd weddillion Dyfrig yma o Ynys Enlli, a gwnaed Dyfrig, Teilo ac Euddogwy yn nawddsaint iddi. Saif cerflun o Deilo ar y ffryntiad gorllewinol o tua 1220.FfynonellauLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Llandaf, Caerdydd, sedd Esgob Llandaf, wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i dri sant Cymreig, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy; mae’r adeilad presennol o’r 12fed ganrif, ar safle eglwys gynharach; ynddi mae beddau Dyfrig, a ledodd y ffydd drwy Ergyng a llawer o dde-ddwyrain Cymru, Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent, Teilo, a llawer o esgobion, o Euddogwy yn y 7fed ganrif ymlaen; mae traddodiad Cymru yn cysylltu sefydlu’r eglwys â Lleurwg, Lucius, brenin y Brythoniaid yn yr 2il ganrif, y Cristion cyntaf ym Mhrydain, a ofynnodd i’r Pab Eleutherius ei ddwyn i’r ffydd; dywed y Trioedd i Leurwg ‘wneud yr Eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain’, ac enwant Landaf yn gyntaf o dair archesgobaeth Ynys Prydain, ‘o rodd Lleurwg … a roddodd gyntaf diroedd a breintiau i’r rhai a gofleidiodd gyntaf y ffydd yng Nghrist’; enwir Ffagan, Dyfan ac Elfan ymhlith y rhai a gyflawnodd ddymuniad y Pab, a gelwir Ffagan weithiau’n esgob cyntaf; ysgrifennodd Iolo Morganwg yn helaeth am y sefydlu cynnar hwn; daliai’r Normaniaid mai Dyfrig a Theilo oedd y sylfaenwyr, a chydag Euddogwy hwy yw ei nawddsaint; llawer o hen feini ar y safle, yn eu plith croes wrth ffynnon Llys yr Esgob; dechreuodd yr Esgob Urban yr eglwys gadeiriol yn 1120 a dwyn gweddillion Dyfrig o Enlli; gorffennwyd y gwaith dan yr Esgob Nicholas ap Gwrgant, a fu farw yn 1183; mae’r ffryntiad gorllewinol o tua 1220 yn dal cerflun o Deilo; codwyd Capel y Forwyn gan yr Esgob William de Braose (1266–87); ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur ac mae’n dwyn ei enw; adferwyd gan John Prichard rhwng 1843 a 1869 a’i hailagor ar 16 Ebrill 1857; triptych gan Dante Gabriel Rossetti, ffenestr gan Ford Madox Brown a phaneli gan Edward Burne-Jones; difrodwyd yn ddrwg gan ffrwydryn parasiwt yn Ionawr 1941.Bardsey Island ↗Wikipedia (Saesneg)Ynys Enlli, 1.9 milltir oddi ar benrhyn Llŷn; ystyr yr enw yw ynys yn y cerrynt; 179 hectar, yn codi i 167 m ar Fynydd Enlli; roedd pobl yno yn Oes Newydd y Cerrig, ac mae olion cytiau crwn; lloches i Gristnogion yn y 5ed ganrif; tua 516 gwahoddodd Einion, brenin Llŷn, Gadfan Sant i’r ynys o Dywyn, a chodwyd Abaty’r Santes Fair dan ei arweiniad; am ganrifoedd ‘man claddu sanctaidd dewraf a gorau’r wlad’; galwodd y beirdd hi’n ‘llwybr union i’r nefoedd’ ac yn ‘byrth Paradwys’; roedd tair pererindod i Enlli gyfwerth ag un i Rufain; claddwyd Deiniol, esgob Bangor, yno yn 584, a Dyfrig hefyd, a symudwyd ei weddillion i Landaf yn 1120; yn eiddo i’r canoniaid Awstinaidd erbyn 1212; diddymwyd yn 1537, ac aeth ei gorseddau côr, ei sgriniau a’i glychau i Lanengan; erys tŵr cloch o’r 13eg ganrif; mae goleudy 1821 gan Joseph Nelson yn sgwâr; o 1826 coronid Brenin Enlli gan Arglwydd Newborough, a’r olaf oedd Love Pritchard; mae’r goron ar fenthyg i Storiel ym Mangor; gwylfa adar er 1953, ag adar drycin Manaw a brain coesgoch; prynwyd gan Ymddiriedolaeth Ynys Enlli yn 1977; diwedd Llwybr Pererinion Gogledd Cymru.
Bedd brenin
Ymhlith beddau’r eglwys gadeiriol mae bedd Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent, a gladdodd ei dad Tewdrig ym Matharn wedi eu buddugoliaeth dros y Saeson, a rhoi’r tir o’i gwmpas i esgobion Llandaf.FfynonellauLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Llandaf, Caerdydd, sedd Esgob Llandaf, wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i dri sant Cymreig, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy; mae’r adeilad presennol o’r 12fed ganrif, ar safle eglwys gynharach; ynddi mae beddau Dyfrig, a ledodd y ffydd drwy Ergyng a llawer o dde-ddwyrain Cymru, Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent, Teilo, a llawer o esgobion, o Euddogwy yn y 7fed ganrif ymlaen; mae traddodiad Cymru yn cysylltu sefydlu’r eglwys â Lleurwg, Lucius, brenin y Brythoniaid yn yr 2il ganrif, y Cristion cyntaf ym Mhrydain, a ofynnodd i’r Pab Eleutherius ei ddwyn i’r ffydd; dywed y Trioedd i Leurwg ‘wneud yr Eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain’, ac enwant Landaf yn gyntaf o dair archesgobaeth Ynys Prydain, ‘o rodd Lleurwg … a roddodd gyntaf diroedd a breintiau i’r rhai a gofleidiodd gyntaf y ffydd yng Nghrist’; enwir Ffagan, Dyfan ac Elfan ymhlith y rhai a gyflawnodd ddymuniad y Pab, a gelwir Ffagan weithiau’n esgob cyntaf; ysgrifennodd Iolo Morganwg yn helaeth am y sefydlu cynnar hwn; daliai’r Normaniaid mai Dyfrig a Theilo oedd y sylfaenwyr, a chydag Euddogwy hwy yw ei nawddsaint; llawer o hen feini ar y safle, yn eu plith croes wrth ffynnon Llys yr Esgob; dechreuodd yr Esgob Urban yr eglwys gadeiriol yn 1120 a dwyn gweddillion Dyfrig o Enlli; gorffennwyd y gwaith dan yr Esgob Nicholas ap Gwrgant, a fu farw yn 1183; mae’r ffryntiad gorllewinol o tua 1220 yn dal cerflun o Deilo; codwyd Capel y Forwyn gan yr Esgob William de Braose (1266–87); ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur ac mae’n dwyn ei enw; adferwyd gan John Prichard rhwng 1843 a 1869 a’i hailagor ar 16 Ebrill 1857; triptych gan Dante Gabriel Rossetti, ffenestr gan Ford Madox Brown a phaneli gan Edward Burne-Jones; difrodwyd yn ddrwg gan ffrwydryn parasiwt yn Ionawr 1941.Meurig ap Tewdrig ↗Wikipedia (Saesneg)Meurig ap Tewdrig (Lladin Mauricius, Saesneg Maurice), mab Tewdrig a brenin Gwent a Glywysing, tua 596 hyd 665 efallai; cymerodd yr orsedd pan ymddeolodd ei dad yn gynnar yn y seithfed ganrif; daeth Tewdrig, meudwy yn Nhyndyrn, i’w helpu a gyrasant y Saeson yn ôl ym Mhont y Saeson; bu farw Tewdrig wedi’r frwydr, a chladdodd Meurig ef ym Matharn, codi capel yno a rhoi’r tir o’i gwmpas, gan gynnwys pentref diweddarach Pwllmeurig, i esgobion Llandaf; adunodd ei deyrnas ag Ergyng drwy briodi Onbrawst, merch y Brenin Gwrgan Fawr; dywedir ei fod yn noddwr mawr i Landaf, lle’i claddwyd; tad Athrwys ap Meurig, a gynigiwyd fel y gwir Frenin Arthur; dywed rhai i Feurig ddefnyddio’r teitl Uthr Bendragon; credir i Athrwys farw o’i flaen, a’i olynydd oedd ei ŵyr Morgan Mwynfawr; mae cymeriadau a seiliwyd ar Feurig a Thewdrig yng nghyfres Warlord Chronicles Bernard Cornwell.
Tŵr Siasbar
Cododd yr Esgob William de Braose, esgob o 1266 hyd 1287, Gapel y Forwyn, ac ychwanegodd Siasbar Tudur, ewythr Harri VII, y tŵr gogledd-orllewinol sy’n dal i ddwyn ei enw. Yn 1899 daeth yr awduron Llydewig Anatole Le Braz a Charles Le Goffic yma, a chanmolodd Le Goffic y ffordd berffaith y mae’r eglwys gadeiriol yn cyfuno’r Romanésg a’r Gothig.FfynonellauLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Llandaf, Caerdydd, sedd Esgob Llandaf, wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i dri sant Cymreig, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy; mae’r adeilad presennol o’r 12fed ganrif, ar safle eglwys gynharach; ynddi mae beddau Dyfrig, a ledodd y ffydd drwy Ergyng a llawer o dde-ddwyrain Cymru, Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent, Teilo, a llawer o esgobion, o Euddogwy yn y 7fed ganrif ymlaen; mae traddodiad Cymru yn cysylltu sefydlu’r eglwys â Lleurwg, Lucius, brenin y Brythoniaid yn yr 2il ganrif, y Cristion cyntaf ym Mhrydain, a ofynnodd i’r Pab Eleutherius ei ddwyn i’r ffydd; dywed y Trioedd i Leurwg ‘wneud yr Eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain’, ac enwant Landaf yn gyntaf o dair archesgobaeth Ynys Prydain, ‘o rodd Lleurwg … a roddodd gyntaf diroedd a breintiau i’r rhai a gofleidiodd gyntaf y ffydd yng Nghrist’; enwir Ffagan, Dyfan ac Elfan ymhlith y rhai a gyflawnodd ddymuniad y Pab, a gelwir Ffagan weithiau’n esgob cyntaf; ysgrifennodd Iolo Morganwg yn helaeth am y sefydlu cynnar hwn; daliai’r Normaniaid mai Dyfrig a Theilo oedd y sylfaenwyr, a chydag Euddogwy hwy yw ei nawddsaint; llawer o hen feini ar y safle, yn eu plith croes wrth ffynnon Llys yr Esgob; dechreuodd yr Esgob Urban yr eglwys gadeiriol yn 1120 a dwyn gweddillion Dyfrig o Enlli; gorffennwyd y gwaith dan yr Esgob Nicholas ap Gwrgant, a fu farw yn 1183; mae’r ffryntiad gorllewinol o tua 1220 yn dal cerflun o Deilo; codwyd Capel y Forwyn gan yr Esgob William de Braose (1266–87); ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur ac mae’n dwyn ei enw; adferwyd gan John Prichard rhwng 1843 a 1869 a’i hailagor ar 16 Ebrill 1857; triptych gan Dante Gabriel Rossetti, ffenestr gan Ford Madox Brown a phaneli gan Edward Burne-Jones; difrodwyd yn ddrwg gan ffrwydryn parasiwt yn Ionawr 1941.Llandaff Cathedral ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 131): ailadeiladwyd yr eglwys gadeiriol ar raddfa fawr rhwng 1120 a 1133, gydag ychwanegiadau pellach dros y 400 mlynedd nesaf, yn eu plith y Cabidyldy, Capel y Forwyn a’r tŵr gogledd-orllewinol; gwnaeth Storm Fawr 1703 niwed mawr, a syrthiodd y to yn 1723; dechreuodd John Wood eglwys gadeiriol newydd yn 1734, ac o 1841 cafodd penseiri eraill wared ar ei waith ac adfer yr hen adeilad, a ailagorwyd ar gyfer addoli yn 1857; ymwelodd yr awduron Llydewig Anatole Le Braz a Charles Le Goffic yn 1899, a chanmolodd Le Goffic y ffordd y cyfunwyd yr arddulliau Romanésg a Gothig yn berffaith, a’r pentref yn atgoffa’r ddau o’u Llydaw eu hunain; trawyd gan fom Almaenig yn yr Ail Ryfel Byd, ac fe’i hadferwyd yn llawer cyflymach nag yn y canrifoedd blaenorol, a gorffennwyd y gwaith yn 1960; ei nodwedd amlycaf yw ‘Crist mewn Gogoniant’ gan Jacob Epstein.
Ei hadfer ddwywaith
Adferodd John Prichard yr eglwys gadeiriol rhwng 1843 a 1869, gyda thriptych gan Rossetti a ffenestri a phaneli gan Ford Madox Brown a Burne-Jones. Trawodd ffrwydryn parasiwt hi yn Ionawr 1941, ond fe’i hadferwyd eto erbyn 1960, a’i nodwedd amlycaf bellach yw ffigur mawr Crist mewn Gogoniant gan Jacob Epstein.FfynonellauLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Llandaf, Caerdydd, sedd Esgob Llandaf, wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i dri sant Cymreig, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy; mae’r adeilad presennol o’r 12fed ganrif, ar safle eglwys gynharach; ynddi mae beddau Dyfrig, a ledodd y ffydd drwy Ergyng a llawer o dde-ddwyrain Cymru, Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent, Teilo, a llawer o esgobion, o Euddogwy yn y 7fed ganrif ymlaen; mae traddodiad Cymru yn cysylltu sefydlu’r eglwys â Lleurwg, Lucius, brenin y Brythoniaid yn yr 2il ganrif, y Cristion cyntaf ym Mhrydain, a ofynnodd i’r Pab Eleutherius ei ddwyn i’r ffydd; dywed y Trioedd i Leurwg ‘wneud yr Eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain’, ac enwant Landaf yn gyntaf o dair archesgobaeth Ynys Prydain, ‘o rodd Lleurwg … a roddodd gyntaf diroedd a breintiau i’r rhai a gofleidiodd gyntaf y ffydd yng Nghrist’; enwir Ffagan, Dyfan ac Elfan ymhlith y rhai a gyflawnodd ddymuniad y Pab, a gelwir Ffagan weithiau’n esgob cyntaf; ysgrifennodd Iolo Morganwg yn helaeth am y sefydlu cynnar hwn; daliai’r Normaniaid mai Dyfrig a Theilo oedd y sylfaenwyr, a chydag Euddogwy hwy yw ei nawddsaint; llawer o hen feini ar y safle, yn eu plith croes wrth ffynnon Llys yr Esgob; dechreuodd yr Esgob Urban yr eglwys gadeiriol yn 1120 a dwyn gweddillion Dyfrig o Enlli; gorffennwyd y gwaith dan yr Esgob Nicholas ap Gwrgant, a fu farw yn 1183; mae’r ffryntiad gorllewinol o tua 1220 yn dal cerflun o Deilo; codwyd Capel y Forwyn gan yr Esgob William de Braose (1266–87); ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur ac mae’n dwyn ei enw; adferwyd gan John Prichard rhwng 1843 a 1869 a’i hailagor ar 16 Ebrill 1857; triptych gan Dante Gabriel Rossetti, ffenestr gan Ford Madox Brown a phaneli gan Edward Burne-Jones; difrodwyd yn ddrwg gan ffrwydryn parasiwt yn Ionawr 1941.Llandaff Cathedral ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 131): ailadeiladwyd yr eglwys gadeiriol ar raddfa fawr rhwng 1120 a 1133, gydag ychwanegiadau pellach dros y 400 mlynedd nesaf, yn eu plith y Cabidyldy, Capel y Forwyn a’r tŵr gogledd-orllewinol; gwnaeth Storm Fawr 1703 niwed mawr, a syrthiodd y to yn 1723; dechreuodd John Wood eglwys gadeiriol newydd yn 1734, ac o 1841 cafodd penseiri eraill wared ar ei waith ac adfer yr hen adeilad, a ailagorwyd ar gyfer addoli yn 1857; ymwelodd yr awduron Llydewig Anatole Le Braz a Charles Le Goffic yn 1899, a chanmolodd Le Goffic y ffordd y cyfunwyd yr arddulliau Romanésg a Gothig yn berffaith, a’r pentref yn atgoffa’r ddau o’u Llydaw eu hunain; trawyd gan fom Almaenig yn yr Ail Ryfel Byd, ac fe’i hadferwyd yn llawer cyflymach nag yn y canrifoedd blaenorol, a gorffennwyd y gwaith yn 1960; ei nodwedd amlycaf yw ‘Crist mewn Gogoniant’ gan Jacob Epstein.Llandaff Cathedral ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i Ddyfrig, Teilo ac Euddogwy; Llyfr Llandaf o’r 1100au; dechreuwyd dan yr Esgob Urban yn 1120; ffrwydryn parasiwt 2 Ionawr 1941; Crist mewn Mawrhydi gan Epstein; yn ôl mewn defnydd yn 1958.
Pobl y lle hwn
Ddoe a heddiw


Pan dynnodd y brodyr Buck lun Llandaf yn 1741 roedd ei phen gorllewinol yn adfail heb do. Fe’i hailgodwyd rhwng y 1840au a’r 1860au, pan roddodd John Prichard o Landaf feindwr newydd iddi, a’i thrwsio eto wedi i fom ddisgyn arni yn 1941.
Ddoe: golwg o’r gogledd-orllewin ar yr eglwys gadeiriol · Samuel and Nathaniel Buck, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: yr eglwys gadeiriol o’r gogledd · Peter Broster, CC BY 2.0, Wikimedia CommonsYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


