Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes y Seintiau

Eglwys Gadeiriol Llandaf

Eglwys gadeiriol y saint Dyfrig, Teilo ac Euddogwy ger afon Taf yng Nghaerdydd. Mae ei Llyfr Llandaf yn olrhain yr eglwys yn ôl i’r Brenin Lleurwg.

Llun: Eglwys Gadeiriol Llandaf a’i meindwr, dros y fynwent · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
6th century 51.495° N, 3.218° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Llandaf: yr eglwys ar afon Taf

Llandaf

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • daf afon Tafo Taf (treiglad meddal: t → d)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Eglwys Gadeiriol Llandaf yn Llandaf, sydd bellach yn rhan o Gaerdydd. Hi yw eglwys Dyfrig, Teilo ac Euddogwy, a dywed traddodiad Cymru mai yma y codwyd yr eglwys gyntaf yn Ynys Prydain, gan y Brenin Lleurwg ei hun.

NawddsaintDyfrig, Teilo, Euddogwy, Pedr a Paul
Dechrau’r eglwys gadeiriol1120, gan yr Esgob Urban
Brenin a gladdwydMeurig ap Tewdrig, brenin Gwent

Eglwys gyntaf Prydain

Dywed traddodiad Cymru i Leurwg, brenin y Brythoniaid yn yr ail ganrif a’r Cristion cyntaf ym Mhrydain, ofyn i’r Pab anfon athrawon y ffydd, ac i Ffagan, Dyfan ac Elfan ddod. Dywed y Trioedd i Leurwg wneud yr eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain, a rhoi tiroedd i’r rhai a gofleidiodd y ffydd gyntaf. Ysgrifennodd Iolo Morganwg yn helaeth am y sefydlu cynnar hwn.

Dyfrig a Theilo

Lledodd Dyfrig y ffydd drwy Ergyng a llawer o dde-ddwyrain Cymru, a dilynodd Teilo ef. Pan ddechreuodd yr Esgob Urban yr eglwys gadeiriol newydd yn 1120 dygodd weddillion Dyfrig yma o Ynys Enlli, a gwnaed Dyfrig, Teilo ac Euddogwy yn nawddsaint iddi. Saif cerflun o Deilo ar y ffryntiad gorllewinol o tua 1220.

Bedd brenin

Ymhlith beddau’r eglwys gadeiriol mae bedd Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent, a gladdodd ei dad Tewdrig ym Matharn wedi eu buddugoliaeth dros y Saeson, a rhoi’r tir o’i gwmpas i esgobion Llandaf.

Tŵr Siasbar

Cododd yr Esgob William de Braose, esgob o 1266 hyd 1287, Gapel y Forwyn, ac ychwanegodd Siasbar Tudur, ewythr Harri VII, y tŵr gogledd-orllewinol sy’n dal i ddwyn ei enw. Yn 1899 daeth yr awduron Llydewig Anatole Le Braz a Charles Le Goffic yma, a chanmolodd Le Goffic y ffordd berffaith y mae’r eglwys gadeiriol yn cyfuno’r Romanésg a’r Gothig.

Ei hadfer ddwywaith

Adferodd John Prichard yr eglwys gadeiriol rhwng 1843 a 1869, gyda thriptych gan Rossetti a ffenestri a phaneli gan Ford Madox Brown a Burne-Jones. Trawodd ffrwydryn parasiwt hi yn Ionawr 1941, ond fe’i hadferwyd eto erbyn 1960, a’i nodwedd amlycaf bellach yw ffigur mawr Crist mewn Gogoniant gan Jacob Epstein.

Ddoe a heddiw

Llandaff Cathedral today: the cathedral from the north
Llandaff Cathedral, 1741: the north-west view of the cathedral
1741Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Pan dynnodd y brodyr Buck lun Llandaf yn 1741 roedd ei phen gorllewinol yn adfail heb do. Fe’i hailgodwyd rhwng y 1840au a’r 1860au, pan roddodd John Prichard o Landaf feindwr newydd iddi, a’i thrwsio eto wedi i fom ddisgyn arni yn 1941.

Ddoe: golwg o’r gogledd-orllewin ar yr eglwys gadeiriol · Samuel and Nathaniel Buck, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: yr eglwys gadeiriol o’r gogledd · Peter Broster, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Rhagor o leoedd ddoe a heddiw →

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf