
Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
Sain Ffagan
Safle brwydr yn y Rhyfel Cartref yn 1648 ac erbyn hyn Amgueddfa Werin Cymru, lle ailgodwyd adeiladau o bob rhan o Gymru.
Llun: Ffermdy Cilewent, un o’r adeiladau hanesyddol a ailgodwyd yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan · Dave Snowden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Sain Ffagan: wedi’i henwi ar ôl y sant cynnar Ffagan
Sain Ffagan
- Sain sant (o flaen enw sant, o’r Ffrangeg Normanaidd)
- Ffagan Ffagan Sant
Sain Ffagan, ar gyrion Caerdydd, yw cartref Amgueddfa Werin Cymru, lle mae dros ddeugain o adeiladau o bob rhan o Gymru wedi’u tynnu i lawr garreg wrth garreg a’u codi eto. Mae’r pentref yn dwyn enw Ffagan, un o’r athrawon a anfonwyd at y brenin Lles.FfynonellauSt Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig.Amgueddfa Werin Cymru ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: amgueddfa awyr agored sy’n cofnodi hanes pensaernïaeth, diwylliant a ffordd o fyw y Cymry, rhan o Amgueddfa Cymru, yn nhiroedd castell Sain Ffagan ar gyrion Caerdydd; nodedig am ei chasgliad o adeiladau traddodiadol a symudwyd yno o bob rhan o Gymru, garreg wrth garreg, cofnod gwerthfawr o hanes y genedl o’r 15fed ganrif ymlaen, gan gynnwys crefftau, offer amaethyddol, llên gwerin a dillad; syniad y bardd a’r arbenigwr llên gwerin Iorwerth C. Peate, ei churadur cyntaf, a ddilynwyd gan Trefor M. Owen; agorodd yn swyddogol yn 1948; enillodd y prif adeilad, a gynlluniwyd gan Dale Owen o Bartneriaeth Percy Thomas ac a godwyd rhwng 1968 a 1974, y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn Eisteddfod Genedlaethol 1978.Fagan (saint) ↗Wikipedia, yn seiliedig ar P. C. Bartrum (Saesneg)Ffagan, Faganus yn Lladin, esgob a sant o’r ail ganrif, a anfonwyd gyda’i gydymaith Deruvian i ateb cais y Brenin Lucius am fedydd; mae’r genhadaeth yn y Catalog Feliciaidd o’r chweched ganrif, a’r enwau o’r ddeuddegfed ganrif, mewn llythyr o Dyddewi at y Pab Honorius II tua’r 1120au, yn William o Malmesbury ac yn Sieffre o Fynwy; mae Llyfr Llandaf yn enwi’r negeswyr yn Elfan a Medwy; mae llawysgrifau Cymraeg diweddarach yn gwneud Dyfan yn esgob cyntaf Llandaf a Ffagan yn olynydd iddo; mae pentref Sain Ffagan ger Caerdydd, cartref amgueddfa hanes y genedl, yn dwyn ei enw.
| Agorodd | 1 Gorffennaf 1948FfynhonnellSt Fagans Museum; Welsh Folk Museum; Museum of Welsh Life ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 31920): mewn 100 erw o barcdir yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty o ddiwedd yr 16eg ganrif; mae ei gwreiddiau yn yr ‘Hen Bethau’ a gasglwyd gan T. H. Thomas (Arlunydd Penygarn) ac eraill, a ddangoswyd yn Neuadd y Ddinas Caerdydd yn 1913 ac yn yr Amgueddfa Genedlaethol o 1926; ym mis Chwefror 1946 cynigiodd Iarll Plymouth y castell a’i erddi, tua deunaw erw; agorodd y gerddi ar 1 Gorffennaf 1947 a’r amgueddfa union flwyddyn yn ddiweddarach, ar 1 Gorffennaf 1948, yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain; tynnwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau i lawr ar eu safleoedd cyntaf a’u hailgodi’n ofalus, tra ailgodwyd y pentref Oes Haearn a Llys Llywelyn o dystiolaeth archaeolegol; ymhlith y cyntaf i ddod roedd ysgubor Stryd Lydan o Benley (1951), ffermdy Abernodwydd o Langadfan (1951), melin wlân Esgair Moel o Lanwrtyd (1952) a ffermdy Kennixton o Langynydd (1955). |
|---|---|
| Adeiladau | Dros ddeugain, o bob rhan o GymruFfynonellauSt Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig.St Fagans Museum; Welsh Folk Museum; Museum of Welsh Life ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 31920): mewn 100 erw o barcdir yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty o ddiwedd yr 16eg ganrif; mae ei gwreiddiau yn yr ‘Hen Bethau’ a gasglwyd gan T. H. Thomas (Arlunydd Penygarn) ac eraill, a ddangoswyd yn Neuadd y Ddinas Caerdydd yn 1913 ac yn yr Amgueddfa Genedlaethol o 1926; ym mis Chwefror 1946 cynigiodd Iarll Plymouth y castell a’i erddi, tua deunaw erw; agorodd y gerddi ar 1 Gorffennaf 1947 a’r amgueddfa union flwyddyn yn ddiweddarach, ar 1 Gorffennaf 1948, yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain; tynnwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau i lawr ar eu safleoedd cyntaf a’u hailgodi’n ofalus, tra ailgodwyd y pentref Oes Haearn a Llys Llywelyn o dystiolaeth archaeolegol; ymhlith y cyntaf i ddod roedd ysgubor Stryd Lydan o Benley (1951), ffermdy Abernodwydd o Langadfan (1951), melin wlân Esgair Moel o Lanwrtyd (1952) a ffermdy Kennixton o Langynydd (1955). |
| Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund | 2019FfynhonnellSt Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig. |
Syniad Iorwerth Peate
Syniad y bardd a’r arbenigwr llên gwerin Iorwerth C. Peate, ei churadur cyntaf, oedd yr amgueddfa. Dilynodd Skansen yn Stockholm, ond roedd yn fwy beiddgar, gan fod y rhan fwyaf o hen adeiladau Cymru o gerrig, nid pren. Mae ei gwreiddiau yn yr ‘Hen Bethau’ a gasglwyd gan T. H. Thomas, Arlunydd Penygarn, ac a ddangoswyd yng Nghaerdydd yn 1913.FfynonellauAmgueddfa Werin Cymru ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: amgueddfa awyr agored sy’n cofnodi hanes pensaernïaeth, diwylliant a ffordd o fyw y Cymry, rhan o Amgueddfa Cymru, yn nhiroedd castell Sain Ffagan ar gyrion Caerdydd; nodedig am ei chasgliad o adeiladau traddodiadol a symudwyd yno o bob rhan o Gymru, garreg wrth garreg, cofnod gwerthfawr o hanes y genedl o’r 15fed ganrif ymlaen, gan gynnwys crefftau, offer amaethyddol, llên gwerin a dillad; syniad y bardd a’r arbenigwr llên gwerin Iorwerth C. Peate, ei churadur cyntaf, a ddilynwyd gan Trefor M. Owen; agorodd yn swyddogol yn 1948; enillodd y prif adeilad, a gynlluniwyd gan Dale Owen o Bartneriaeth Percy Thomas ac a godwyd rhwng 1968 a 1974, y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn Eisteddfod Genedlaethol 1978.St Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig.St Fagans Museum; Welsh Folk Museum; Museum of Welsh Life ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 31920): mewn 100 erw o barcdir yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty o ddiwedd yr 16eg ganrif; mae ei gwreiddiau yn yr ‘Hen Bethau’ a gasglwyd gan T. H. Thomas (Arlunydd Penygarn) ac eraill, a ddangoswyd yn Neuadd y Ddinas Caerdydd yn 1913 ac yn yr Amgueddfa Genedlaethol o 1926; ym mis Chwefror 1946 cynigiodd Iarll Plymouth y castell a’i erddi, tua deunaw erw; agorodd y gerddi ar 1 Gorffennaf 1947 a’r amgueddfa union flwyddyn yn ddiweddarach, ar 1 Gorffennaf 1948, yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain; tynnwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau i lawr ar eu safleoedd cyntaf a’u hailgodi’n ofalus, tra ailgodwyd y pentref Oes Haearn a Llys Llywelyn o dystiolaeth archaeolegol; ymhlith y cyntaf i ddod roedd ysgubor Stryd Lydan o Benley (1951), ffermdy Abernodwydd o Langadfan (1951), melin wlân Esgair Moel o Lanwrtyd (1952) a ffermdy Kennixton o Langynydd (1955).
Y gyntaf o’i bath
Yn 1946 rhoddodd Iarll Plymouth Gastell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd, a’i diroedd, ac ar 1 Gorffennaf 1948 agorodd Amgueddfa Werin Cymru, yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain. Nid yw ei henw Cymraeg erioed wedi newid.FfynonellauSt Fagans Museum; Welsh Folk Museum; Museum of Welsh Life ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 31920): mewn 100 erw o barcdir yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty o ddiwedd yr 16eg ganrif; mae ei gwreiddiau yn yr ‘Hen Bethau’ a gasglwyd gan T. H. Thomas (Arlunydd Penygarn) ac eraill, a ddangoswyd yn Neuadd y Ddinas Caerdydd yn 1913 ac yn yr Amgueddfa Genedlaethol o 1926; ym mis Chwefror 1946 cynigiodd Iarll Plymouth y castell a’i erddi, tua deunaw erw; agorodd y gerddi ar 1 Gorffennaf 1947 a’r amgueddfa union flwyddyn yn ddiweddarach, ar 1 Gorffennaf 1948, yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain; tynnwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau i lawr ar eu safleoedd cyntaf a’u hailgodi’n ofalus, tra ailgodwyd y pentref Oes Haearn a Llys Llywelyn o dystiolaeth archaeolegol; ymhlith y cyntaf i ddod roedd ysgubor Stryd Lydan o Benley (1951), ffermdy Abernodwydd o Langadfan (1951), melin wlân Esgair Moel o Lanwrtyd (1952) a ffermdy Kennixton o Langynydd (1955).St Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig.
Cymru wedi’i hailgodi
Ymhlith yr adeiladau cyntaf i ddod roedd ysgubor Stryd Lydan o Benley, ffermdy Abernodwydd o Langadfan, melin wlân Esgair Moel o Lanwrtyd a ffermdy Kennixton o Langynydd. Yn ddiweddarach daeth eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd, a bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car ym Merthyr.FfynonellauSt Fagans Museum; Welsh Folk Museum; Museum of Welsh Life ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 31920): mewn 100 erw o barcdir yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty o ddiwedd yr 16eg ganrif; mae ei gwreiddiau yn yr ‘Hen Bethau’ a gasglwyd gan T. H. Thomas (Arlunydd Penygarn) ac eraill, a ddangoswyd yn Neuadd y Ddinas Caerdydd yn 1913 ac yn yr Amgueddfa Genedlaethol o 1926; ym mis Chwefror 1946 cynigiodd Iarll Plymouth y castell a’i erddi, tua deunaw erw; agorodd y gerddi ar 1 Gorffennaf 1947 a’r amgueddfa union flwyddyn yn ddiweddarach, ar 1 Gorffennaf 1948, yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain; tynnwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau i lawr ar eu safleoedd cyntaf a’u hailgodi’n ofalus, tra ailgodwyd y pentref Oes Haearn a Llys Llywelyn o dystiolaeth archaeolegol; ymhlith y cyntaf i ddod roedd ysgubor Stryd Lydan o Benley (1951), ffermdy Abernodwydd o Langadfan (1951), melin wlân Esgair Moel o Lanwrtyd (1952) a ffermdy Kennixton o Langynydd (1955).St Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig.
Llys Llywelyn
Ym mis Hydref 2018 agorodd Llys Llywelyn, llys tywysogion Gwynedd wedi’i ailgodi o gloddiadau Llys Rhosyr, ger fferm Oes yr Haearn Bryn Eryr, a ailgodwyd hefyd o dystiolaeth archaeolegol.FfynonellauSt Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig.St Fagans Museum; Welsh Folk Museum; Museum of Welsh Life ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 31920): mewn 100 erw o barcdir yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty o ddiwedd yr 16eg ganrif; mae ei gwreiddiau yn yr ‘Hen Bethau’ a gasglwyd gan T. H. Thomas (Arlunydd Penygarn) ac eraill, a ddangoswyd yn Neuadd y Ddinas Caerdydd yn 1913 ac yn yr Amgueddfa Genedlaethol o 1926; ym mis Chwefror 1946 cynigiodd Iarll Plymouth y castell a’i erddi, tua deunaw erw; agorodd y gerddi ar 1 Gorffennaf 1947 a’r amgueddfa union flwyddyn yn ddiweddarach, ar 1 Gorffennaf 1948, yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain; tynnwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau i lawr ar eu safleoedd cyntaf a’u hailgodi’n ofalus, tra ailgodwyd y pentref Oes Haearn a Llys Llywelyn o dystiolaeth archaeolegol; ymhlith y cyntaf i ddod roedd ysgubor Stryd Lydan o Benley (1951), ffermdy Abernodwydd o Langadfan (1951), melin wlân Esgair Moel o Lanwrtyd (1952) a ffermdy Kennixton o Langynydd (1955).
Amgueddfa fyw
Mae gofaint, crochenwyr, gwehyddion, melinwyr a chlocswyr wrth eu gwaith yma, gyda dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru. Enillodd y prif adeilad, gan Dale Owen, y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn Eisteddfod Genedlaethol 1978.FfynonellauSt Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig.Amgueddfa Werin Cymru ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: amgueddfa awyr agored sy’n cofnodi hanes pensaernïaeth, diwylliant a ffordd o fyw y Cymry, rhan o Amgueddfa Cymru, yn nhiroedd castell Sain Ffagan ar gyrion Caerdydd; nodedig am ei chasgliad o adeiladau traddodiadol a symudwyd yno o bob rhan o Gymru, garreg wrth garreg, cofnod gwerthfawr o hanes y genedl o’r 15fed ganrif ymlaen, gan gynnwys crefftau, offer amaethyddol, llên gwerin a dillad; syniad y bardd a’r arbenigwr llên gwerin Iorwerth C. Peate, ei churadur cyntaf, a ddilynwyd gan Trefor M. Owen; agorodd yn swyddogol yn 1948; enillodd y prif adeilad, a gynlluniwyd gan Dale Owen o Bartneriaeth Percy Thomas ac a godwyd rhwng 1968 a 1974, y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn Eisteddfod Genedlaethol 1978.
Ymweld
Saif yr amgueddfa mewn 100 erw o barcdir ac mae’n rhan o Amgueddfa Cymru. Yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig. Rhoddodd y pentref ei enw hefyd i frwydr Sain Ffagan, a ymladdwyd ar 8 Mai 1648.FfynonellauSt Fagans Museum; Welsh Folk Museum; Museum of Welsh Life ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 31920): mewn 100 erw o barcdir yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty o ddiwedd yr 16eg ganrif; mae ei gwreiddiau yn yr ‘Hen Bethau’ a gasglwyd gan T. H. Thomas (Arlunydd Penygarn) ac eraill, a ddangoswyd yn Neuadd y Ddinas Caerdydd yn 1913 ac yn yr Amgueddfa Genedlaethol o 1926; ym mis Chwefror 1946 cynigiodd Iarll Plymouth y castell a’i erddi, tua deunaw erw; agorodd y gerddi ar 1 Gorffennaf 1947 a’r amgueddfa union flwyddyn yn ddiweddarach, ar 1 Gorffennaf 1948, yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain; tynnwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau i lawr ar eu safleoedd cyntaf a’u hailgodi’n ofalus, tra ailgodwyd y pentref Oes Haearn a Llys Llywelyn o dystiolaeth archaeolegol; ymhlith y cyntaf i ddod roedd ysgubor Stryd Lydan o Benley (1951), ffermdy Abernodwydd o Langadfan (1951), melin wlân Esgair Moel o Lanwrtyd (1952) a ffermdy Kennixton o Langynydd (1955).St Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig.Battle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 8 Mai 1648, yn yr Ail Ryfel Cartref; dechreuodd y gwrthryfel yn Sir Benfro ymhlith milwyr na chawsent eu talu ers misoedd ac a ofnai gael eu chwalu heb eu cyflog, dan arweiniad Rowland Laugharne, John Poyer a Rice Powell, cadlywyddion a drodd yn erbyn y Senedd; roedd gan ochr y brenin tua 7,500 o wŷr traed a 500 o wŷr meirch, yn erbyn 900 o wŷr meirch, 800 o ddragwniaid a 1,000 o wŷr traed y Cyrnol Thomas Horton; collodd ochr y brenin dros 200 yn farw a mwy na 3,000 yn garcharorion; ciliodd Laugharne i Benfro, gwarchaeodd Horton ar Ddinbych-y-pysgod, a gwarchaeodd Cromwell ei hun ar Benfro cyn gorymdeithio ymlaen i Preston.
Ffynonellau a darllen pellach
Beth ddigwyddodd yma
Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)
Mae Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Les ap Coel yn Gymraeg, yn ysgrifennu at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Llyfr y Pabau yn Rhufain yn cofnodi’r llythyr, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei athrawon Ffagan a Dyfan.
Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



