Yn yr ail ganrif ysgrifennodd brenin y Brythoniaid at esgob Rhufain a gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Cadwodd Llyfr y Pabau, llyfr Rhufain ei hun, gofnod o’i lythyr. Lucius oedd enw’r Rhufeiniaid arno; yn Gymraeg Lleurwg yw ef, Lles fab Coel, neu Leufer Mawr.FfynonellauLucius of Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin y Brythoniaid yn yr ail ganrif; dywed y Liber Pontificalis am y Pab Eleutherius iddo dderbyn llythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; dywed Beda i’r Brythoniaid ddilyn eu brenin i’r ffydd; mae’r stori yn yr Historia Brittonum a Llyfr Llandaf; yn Gymraeg Lles map Coel, Lleufer neu Leufer Mawr; dadleuodd Adolf von Harnack mai o law’r Brenin Abgar o Edessa y daeth y llythyr.Ecclesiastical History, book I, chapters 4 and 7 ↗Beda, cyfieithiad A. M. Sellar, 1907 (Saesneg)Pennod 4: yn y flwyddyn 156 anfonodd Lucius, brenin y Brythoniaid, at y Pab Eleutherus yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; cafodd ei gais duwiol yn fuan, a chadwodd y Brythoniaid y ffydd a dderbyniasant yn ddilwgr a chyfan, mewn heddwch a llonyddwch, hyd amser yr Ymerawdwr Diocletian. Pennod 7: “Yr adeg honno dioddefodd Aaron ac Iŵl, dinasyddion Dinas y Llengoedd”.
| Pryd | Tua OC 180; mae Beda yn rhoi’r flwyddyn 156 |
|---|---|
| Pwy | Lucius, Lleurwg, brenin y Brythoniaid, a’r Pab Eleutherius |
| Ei adrodd gan | Y Liber Pontificalis, Llyfr y Pabau (y 500au); Beda; yr Historia Brittonum; Llyfr Llandaf |
| Cofir amdano yn | Llandaf, Sain Ffagan a Merthyr Dyfan |
Y llythyr at Rufain#
Lluniwyd y Liber Pontificalis, Llyfr y Pabau, yn Rhufain yn y chweched ganrif. Yn ei gofnod am y Pab Eleutherius mae’n cofnodi un digwyddiad uwchlaw pob un: ‘Derbyniodd lythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn iddo bennu ffordd y gallai Lucius ddod yn Gristion.’FfynhonnellLucius of Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin y Brythoniaid yn yr ail ganrif; dywed y Liber Pontificalis am y Pab Eleutherius iddo dderbyn llythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; dywed Beda i’r Brythoniaid ddilyn eu brenin i’r ffydd; mae’r stori yn yr Historia Brittonum a Llyfr Llandaf; yn Gymraeg Lles map Coel, Lleufer neu Leufer Mawr; dadleuodd Adolf von Harnack mai o law’r Brenin Abgar o Edessa y daeth y llythyr.
Hic accepit epistolam a Lucio Brittaniorum rege ut Xrianus efficeretur per ejus mandatum.
Llyfr y Pabau, am y Pab Eleutherius
Brythoniaid Beda#
Cododd yr hanesydd Seisnig mawr Beda y stori yn yr wythfed ganrif. Anfonodd Lucius at y pab, meddai, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion, ‘a chafodd ei gais duwiol yn fuan, a chadwodd y Brythoniaid y ffydd a dderbyniasant yn ddilwgr a chyfan, mewn heddwch a llonyddwch, hyd amser yr Ymerawdwr Diocletian.’FfynhonnellEcclesiastical History, book I, chapters 4 and 7 ↗Beda, cyfieithiad A. M. Sellar, 1907 (Saesneg)Pennod 4: yn y flwyddyn 156 anfonodd Lucius, brenin y Brythoniaid, at y Pab Eleutherus yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; cafodd ei gais duwiol yn fuan, a chadwodd y Brythoniaid y ffydd a dderbyniasant yn ddilwgr a chyfan, mewn heddwch a llonyddwch, hyd amser yr Ymerawdwr Diocletian. Pennod 7: “Yr adeg honno dioddefodd Aaron ac Iŵl, dinasyddion Dinas y Llengoedd”.

Ffagan a Dyfan#
Cadwodd Cymru enwau’r athrawon a ddaeth. Mae llyfrau’r ddeuddegfed ganrif, yn eu plith lythyr o Dyddewi at y pab, William o Malmesbury a Sieffre o Fynwy, yn eu henwi’n Faganus a Duvianus, Ffagan a Dyfan, a anfonwyd gan Eleutherius i fedyddio’r brenin. Mae Llyfr Llandaf yn rhoi enwau eraill i negeswyr y brenin, Elfan a Medwy. Gwnaeth llyfrau Cymraeg diweddarach Dyfan yn esgob cyntaf Llandaf, a Ffagan ar ei ôl.FfynonellauFagan (saint) ↗Wikipedia, yn seiliedig ar P. C. Bartrum (Saesneg)Ffagan, Faganus yn Lladin, esgob a sant o’r ail ganrif, a anfonwyd gyda’i gydymaith Deruvian i ateb cais y Brenin Lucius am fedydd; mae’r genhadaeth yn y Catalog Feliciaidd o’r chweched ganrif, a’r enwau o’r ddeuddegfed ganrif, mewn llythyr o Dyddewi at y Pab Honorius II tua’r 1120au, yn William o Malmesbury ac yn Sieffre o Fynwy; mae Llyfr Llandaf yn enwi’r negeswyr yn Elfan a Medwy; mae llawysgrifau Cymraeg diweddarach yn gwneud Dyfan yn esgob cyntaf Llandaf a Ffagan yn olynydd iddo; mae pentref Sain Ffagan ger Caerdydd, cartref amgueddfa hanes y genedl, yn dwyn ei enw.Lucius of Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin y Brythoniaid yn yr ail ganrif; dywed y Liber Pontificalis am y Pab Eleutherius iddo dderbyn llythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; dywed Beda i’r Brythoniaid ddilyn eu brenin i’r ffydd; mae’r stori yn yr Historia Brittonum a Llyfr Llandaf; yn Gymraeg Lles map Coel, Lleufer neu Leufer Mawr; dadleuodd Adolf von Harnack mai o law’r Brenin Abgar o Edessa y daeth y llythyr.
Mae eu henwau ar y map o hyd. Mae Sain Ffagan, ger Caerdydd, cartref amgueddfa hanes genedlaethol Cymru, yn dwyn enw Ffagan.FfynhonnellFagan (saint) ↗Wikipedia, yn seiliedig ar P. C. Bartrum (Saesneg)Ffagan, Faganus yn Lladin, esgob a sant o’r ail ganrif, a anfonwyd gyda’i gydymaith Deruvian i ateb cais y Brenin Lucius am fedydd; mae’r genhadaeth yn y Catalog Feliciaidd o’r chweched ganrif, a’r enwau o’r ddeuddegfed ganrif, mewn llythyr o Dyddewi at y Pab Honorius II tua’r 1120au, yn William o Malmesbury ac yn Sieffre o Fynwy; mae Llyfr Llandaf yn enwi’r negeswyr yn Elfan a Medwy; mae llawysgrifau Cymraeg diweddarach yn gwneud Dyfan yn esgob cyntaf Llandaf a Ffagan yn olynydd iddo; mae pentref Sain Ffagan ger Caerdydd, cartref amgueddfa hanes y genedl, yn dwyn ei enw. Mae Merthyr Dyfan, ger y Barri, yn dwyn enw Dyfan.
Y brenin bendigaid#
Pwy bynnag oedd y brenin Cristnogol cyntaf, roedd y ffydd y gofynnodd amdani gartref ymhlith y Brythoniaid yn fuan: o fewn cenhedlaeth roedd Tertullian yng Ngharthago yn ysgrifennu fod lleoedd y Brythoniaid na allai Rhufain eu cyrraedd wedi’u hennill i Grist.FfynhonnellAn Answer to the Jews, chapter 7 ↗Tertullian, cyfieithiad S. Thelwall, Ante-Nicene Fathers, cyfrol III (Saesneg)Ymhlith y bobloedd a gredodd yng Nghrist: “cenhedloedd amrywiol y Galiaid, a chynefin y Brythoniaid — na ellid eu cyrraedd gan y Rhufeiniaid, ond a ddarostyngwyd i Grist”.
Adnabyddus yn Rhufain#
Mae Lleurwg yn anarferol ymhlith brenhinoedd cynnar y Brythoniaid: daw’r cofnod hynaf amdano nid o Brydain ond o Rufain ei hun, yn Llyfr y Pabau, a ysgrifennwyd yn 532.FfynhonnellLucius of Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin y Brythoniaid yn yr ail ganrif; dywed y Liber Pontificalis am y Pab Eleutherius iddo dderbyn llythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; dywed Beda i’r Brythoniaid ddilyn eu brenin i’r ffydd; mae’r stori yn yr Historia Brittonum a Llyfr Llandaf; yn Gymraeg Lles map Coel, Lleufer neu Leufer Mawr; dadleuodd Adolf von Harnack mai o law’r Brenin Abgar o Edessa y daeth y llythyr. Mae’r archaeolegydd Prydeinig David J. Knight, yn ei lyfr King Lucius of Britain, wedi dadlau dros ei dderbyn yn un o reolwyr y Brythoniaid, fel y deellid ers amser maith.FfynhonnellLucius of Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin y Brythoniaid yn yr ail ganrif; dywed y Liber Pontificalis am y Pab Eleutherius iddo dderbyn llythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; dywed Beda i’r Brythoniaid ddilyn eu brenin i’r ffydd; mae’r stori yn yr Historia Brittonum a Llyfr Llandaf; yn Gymraeg Lles map Coel, Lleufer neu Leufer Mawr; dadleuodd Adolf von Harnack mai o law’r Brenin Abgar o Edessa y daeth y llythyr.
Yr eglwys gyntaf yn Llundain#
Cofiai Llundain hefyd amdano. Mae hen draddodiad mai’r Brenin Lles a sefydlodd eglwys Sant Pedr ar Cornhill, ac yn 1417 cadarnhaodd Maer Llundain mai eglwys Sant Pedr oedd yr eglwys gyntaf a sefydlwyd yn y ddinas. Roedd llechen yn yr eglwys, a gofnodwyd cyn y Tân Mawr, yn dechrau: ‘Lucius the fyrst christen kyng of this lond, then callyd Brytayne, fowndyd the fyrst chyrch in London.’FfynhonnellLucius of Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin y Brythoniaid yn yr ail ganrif; dywed y Liber Pontificalis am y Pab Eleutherius iddo dderbyn llythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; dywed Beda i’r Brythoniaid ddilyn eu brenin i’r ffydd; mae’r stori yn yr Historia Brittonum a Llyfr Llandaf; yn Gymraeg Lles map Coel, Lleufer neu Leufer Mawr; dadleuodd Adolf von Harnack mai o law’r Brenin Abgar o Edessa y daeth y llythyr. Mae plât pres gyda’r un geiriau yn hongian yn ei festri o hyd.FfynhonnellLucius of Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin y Brythoniaid yn yr ail ganrif; dywed y Liber Pontificalis am y Pab Eleutherius iddo dderbyn llythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; dywed Beda i’r Brythoniaid ddilyn eu brenin i’r ffydd; mae’r stori yn yr Historia Brittonum a Llyfr Llandaf; yn Gymraeg Lles map Coel, Lleufer neu Leufer Mawr; dadleuodd Adolf von Harnack mai o law’r Brenin Abgar o Edessa y daeth y llythyr. Ger Caerdydd, credid ers tro fod ffynnon sanctaidd Sant Ffagan, un o’r athrawon a anfonwyd at y brenin, yn gwella’r clefyd digwydd.FfynhonnellFagan (saint) ↗Wikipedia, yn seiliedig ar P. C. Bartrum (Saesneg)Ffagan, Faganus yn Lladin, esgob a sant o’r ail ganrif, a anfonwyd gyda’i gydymaith Deruvian i ateb cais y Brenin Lucius am fedydd; mae’r genhadaeth yn y Catalog Feliciaidd o’r chweched ganrif, a’r enwau o’r ddeuddegfed ganrif, mewn llythyr o Dyddewi at y Pab Honorius II tua’r 1120au, yn William o Malmesbury ac yn Sieffre o Fynwy; mae Llyfr Llandaf yn enwi’r negeswyr yn Elfan a Medwy; mae llawysgrifau Cymraeg diweddarach yn gwneud Dyfan yn esgob cyntaf Llandaf a Ffagan yn olynydd iddo; mae pentref Sain Ffagan ger Caerdydd, cartref amgueddfa hanes y genedl, yn dwyn ei enw.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Wikipedia (Saesneg) ↗






