Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 180 OC

Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain

Mae Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Les ap Coel yn Gymraeg, yn ysgrifennu at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Llyfr y Pabau yn Rhufain yn cofnodi’r llythyr, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei athrawon Ffagan a Dyfan.

Llun: Eglwys Gadeiriol Llandaf a’i meindwr, dros y fynwent · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

c. 180 OCCymru RufeinigSain FfaganAr y llinell amser (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

Yn yr ail ganrif ysgrifennodd brenin y Brythoniaid at esgob Rhufain a gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Cadwodd Llyfr y Pabau, llyfr Rhufain ei hun, gofnod o’i lythyr. Lucius oedd enw’r Rhufeiniaid arno; yn Gymraeg Lleurwg yw ef, Lles fab Coel, neu Leufer Mawr.

PrydTua OC 180; mae Beda yn rhoi’r flwyddyn 156
PwyLucius, Lleurwg, brenin y Brythoniaid, a’r Pab Eleutherius
Ei adrodd ganY Liber Pontificalis, Llyfr y Pabau (y 500au); Beda; yr Historia Brittonum; Llyfr Llandaf
Cofir amdano ynLlandaf, Sain Ffagan a Merthyr Dyfan

Y llythyr at Rufain#

Lluniwyd y Liber Pontificalis, Llyfr y Pabau, yn Rhufain yn y chweched ganrif. Yn ei gofnod am y Pab Eleutherius mae’n cofnodi un digwyddiad uwchlaw pob un: ‘Derbyniodd lythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn iddo bennu ffordd y gallai Lucius ddod yn Gristion.’

Hic accepit epistolam a Lucio Brittaniorum rege ut Xrianus efficeretur per ejus mandatum.

Llyfr y Pabau, am y Pab Eleutherius

Brythoniaid Beda#

Cododd yr hanesydd Seisnig mawr Beda y stori yn yr wythfed ganrif. Anfonodd Lucius at y pab, meddai, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion, ‘a chafodd ei gais duwiol yn fuan, a chadwodd y Brythoniaid y ffydd a dderbyniasant yn ddilwgr a chyfan, mewn heddwch a llonyddwch, hyd amser yr Ymerawdwr Diocletian.’

Y Brenin Lucius, Lleurwg, yn neuadd wledda Castell Coch, y castell a ailgododd William Burges i Ardalydd Bute uwchben Tongwynlais.
Y Brenin Lucius, Lleurwg, yn neuadd wledda Castell Coch, y castell a ailgododd William Burges i Ardalydd Bute uwchben Tongwynlais. · Llun: Jason.nlw, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ffagan a Dyfan#

Cadwodd Cymru enwau’r athrawon a ddaeth. Mae llyfrau’r ddeuddegfed ganrif, yn eu plith lythyr o Dyddewi at y pab, William o Malmesbury a Sieffre o Fynwy, yn eu henwi’n Faganus a Duvianus, Ffagan a Dyfan, a anfonwyd gan Eleutherius i fedyddio’r brenin. Mae Llyfr Llandaf yn rhoi enwau eraill i negeswyr y brenin, Elfan a Medwy. Gwnaeth llyfrau Cymraeg diweddarach Dyfan yn esgob cyntaf Llandaf, a Ffagan ar ei ôl.

Mae eu henwau ar y map o hyd. Mae Sain Ffagan, ger Caerdydd, cartref amgueddfa hanes genedlaethol Cymru, yn dwyn enw Ffagan. Mae Merthyr Dyfan, ger y Barri, yn dwyn enw Dyfan.

Y brenin bendigaid#

Pwy bynnag oedd y brenin Cristnogol cyntaf, roedd y ffydd y gofynnodd amdani gartref ymhlith y Brythoniaid yn fuan: o fewn cenhedlaeth roedd Tertullian yng Ngharthago yn ysgrifennu fod lleoedd y Brythoniaid na allai Rhufain eu cyrraedd wedi’u hennill i Grist.

Adnabyddus yn Rhufain#

Mae Lleurwg yn anarferol ymhlith brenhinoedd cynnar y Brythoniaid: daw’r cofnod hynaf amdano nid o Brydain ond o Rufain ei hun, yn Llyfr y Pabau, a ysgrifennwyd yn 532. Mae’r archaeolegydd Prydeinig David J. Knight, yn ei lyfr King Lucius of Britain, wedi dadlau dros ei dderbyn yn un o reolwyr y Brythoniaid, fel y deellid ers amser maith.

Yr eglwys gyntaf yn Llundain#

Cofiai Llundain hefyd amdano. Mae hen draddodiad mai’r Brenin Lles a sefydlodd eglwys Sant Pedr ar Cornhill, ac yn 1417 cadarnhaodd Maer Llundain mai eglwys Sant Pedr oedd yr eglwys gyntaf a sefydlwyd yn y ddinas. Roedd llechen yn yr eglwys, a gofnodwyd cyn y Tân Mawr, yn dechrau: ‘Lucius the fyrst christen kyng of this lond, then callyd Brytayne, fowndyd the fyrst chyrch in London.’ Mae plât pres gyda’r un geiriau yn hongian yn ei festri o hyd. Ger Caerdydd, credid ers tro fod ffynnon sanctaidd Sant Ffagan, un o’r athrawon a anfonwyd at y brenin, yn gwella’r clefyd digwydd.

Cyn ac wedyn

  1. Sarn Helen (archaeoleg)

    Mae ffordd Rufeinig yn rhedeg ar hyd Cymru o arfordir y gogledd i’r de. Mae traddodiad Cymru yn ei henwi ar ôl Elen, gwraig Macsen.

    Sarn Helen
  2. Caer-went, tref y Silwriaid (archaeoleg)

    Mae Venta Silurum yn tyfu’n dref farchnad â fforwm, baddondai a theml, wedi’i rhedeg gan y Silwriaid eu hunain.

    Caer-went, tref y Silwriaid
  3. Tertullian: Brythoniaid yn ddarostyngedig i Grist (wedi’i gofnodi)

    Mae Tertullian o Garthago yn ysgrifennu bod hyd yn oed cynefin y Brythoniaid y tu hwnt i afael Rhufain wedi ei ennill i Grist.

    Tertullian: Brythoniaid yn ddarostyngedig i Grist
  4. Cyngor y Silwriaid (wedi’i gofnodi)

    Mae carreg yng Nghaer-went yn anrhydeddu cadlywydd Rhufeinig ‘trwy ddyfarniad cyngor gwladwriaeth y Silwriaid’: prawf eu bod yn llywodraethu eu tref eu hunain.

    Cyngor y Silwriaid

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf