Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Abaty Talyllychau

Yr abaty a sefydlodd yr Arglwydd Rhys yn yr 1180au rhwng dau lyn i’r gogledd o Landeilo, yr unig dŷ o’r Canoniaid Gwyn yng Nghymru.

Llun: Bwâu tŵr mawr adfeiliedig Abaty Talyllychau · FruitMonkey, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1180s 51.977° N, 3.990° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Talyllychau: tal y llychau

Talyllychau

  • Tal tal, pen
  • y y fannod
  • llychau llynnoedd (llwch)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Abaty Talyllychau ymhlith bryniau tawel uwchben Dyffryn Tywi, i’r gogledd o Landeilo, ger dau lyn. Fe’i sefydlwyd gan yr Arglwydd Rhys yn yr 1180au, a dyma’r unig dŷ i’r Canoniaid Gwynion yng Nghymru; yn rhyfeloedd y 13eg ganrif arhosodd yn driw i achos y Cymry.

Sefydlwyd1180au, gan yr Arglwydd Rhys
UrddPremonstratensaidd, y Canoniaid Gwynion
Eglwys46 metr o hyd

Pen y llynnoedd

Ystyr Tal-y-llychau yw pen y llynnoedd, o’r ddau bwll mawr ger yr eglwys. Cadwai’r canoniaid bysgod yn y llynnoedd i fwydo’u cymuned, a phorai defaid yr abaty ar y tir o’u cwmpas.

Yr Arglwydd Rhys a’r Canoniaid Gwynion

Sefydlodd Rhys ap Gruffudd yr abaty rhwng 1184 a 1189, gan ddewis lle anghysbell a heddychlon yn y bryniau, priodol i urdd a rannai ddelfryd y Sistersiaid o fywyd syml. Roedd yn adnabod rhai o arweinwyr yr urdd, a daeth Talyllychau yn unig dŷ iddynt yng Nghymru.

Yn driw i achos Cymru

Yn ystod rhyfeloedd annibyniaeth y 13eg ganrif safodd yr abaty gyda’r Cymry. Yn 1278 meddiannodd Coron Lloegr ef a cheisio rhoi canoniaid Seisnig yn lle’r rhai Cymreig.

Eglwys uchelgeisiol

Roedd gan yr eglwys fawr, 46 metr o hyd, dri chapel, tŵr a phresbyteri, a rhaid ei bod yn drawiadol yn ei lleoliad gwledig. Heddiw mae’r eglwys a rhan o’r clwysty yn sefyll, gyda rhan o’r tŵr yn codi’n uchel o hyd. Ar y diwedd, yn 1535, roedd wyth canon yn byw yma.

Ymweld

Wedi’r diddymu defnyddiodd y pentrefwyr gerrig yr abaty i godi llawer o Dalyllychau. Mae’r adfeilion yng ngofal Cadw ac am ddim i ymweld â nhw, ger y B4302 tua chwe milltir o Landeilo.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf