Hanes Cymru / Cymru Rufeinig

Cymru Rufeinig

Mwyngloddiau Aur Dolaucothi

Mwyngloddiau aur yn Sir Gâr a weithiwyd gyntaf gan y Rhufeiniaid ac a weithiwyd ddiwethaf yn 1938.

Llun: Gweithfeydd o oes y Rhufeiniaid wedi’u torri i’r graig ym mwyngloddiau aur Dolaucothi · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. AD 75 52.044° N, 3.951° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Gweithfeydd o oes y Rhufeiniaid wedi’u torri i’r graig ym mwyngloddiau aur Dolaucothi
Gweithfeydd o oes y Rhufeiniaid wedi’u torri i’r graig ym mwyngloddiau aur Dolaucothi · Llun: Nilfanion, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Dolaucothi: dolydd ar afon Cothi (dolau + Cothi)

Dolaucothi

  • Dolau dolydd
  • cothi afon Cothi

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Yn y bryniau uwchben afon Cothi ger Pumsaint mae’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain. Am ganrifoedd enillwyd aur Cymru yma â pheirianneg ddatblygedig Rhufain, ac mae’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn cadw’r mwynfeydd ar agor i bawb eu harchwilio heddiw.

Caer RufeinigLuentinum, ym Mhumsaint, tua OC 78–125
Cloddio etoO 1853, yn olaf yn 1938–39
Yng ngofalYr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, ers 1941

Aur cyn Rhufain

Efallai i aur gael ei gymryd yma gyntaf yn Oes yr Efydd, drwy olchi graean yr afon. Dolaucothi yw’r unig le yng Nghymru y tu allan i wregys aur Dolgellau lle cloddiwyd am aur Cymru.

Dŵr yn erbyn y bryn

Cododd y Rhufeiniaid gaer ym Mhumsaint, a alwent yn Luentinum, ac aethant ati ar lethr y bryn. Daethant â dŵr ar hyd traphontydd a ffrydiau, y hiraf yn rhedeg rhyw saith milltir o geunant ar afon Cothi, a’i storio mewn tanciau mawr. O’i ollwng yn sydyn, sgubai’r dŵr y pridd ymaith i ddangos y graig aur oddi tano. Yna dilynwyd y gwythiennau i lawr mewn pyllau agored a thwneli.

Carreg y pum sant

Wrth ochr y ffordd saif Carreg Pumsaint, talp o garreg yn llawn pantiau. Fe’u gwnaed gan forthwyl a yrrid gan ddŵr i falu’r mwyn, ac maent ymhlith yr arwyddion cynharaf yn unman o’r Rhufeiniaid yn defnyddio pŵer dŵr fel hyn. Dengys crochenwaith a gafwyd mewn cronfa o’r enw Melin-y-Milwyr fod y mwynfeydd yn dal i gael eu gweithio’n hwyr yn y drydedd ganrif.

Aur yn yr Amgueddfa Brydeinig

Mae addurniadau aur a gafwyd yma yn y 1700au, yn eu plith tlws olwyn a breichledau ar ffurf nadroedd, bellach yn yr Amgueddfa Brydeinig.

Y mwynwyr olaf

Ailddechreuodd y cloddio ar raddfa fach tua 1853, gyda blynyddoedd prysur o 1888 hyd 1912 a chwilio olaf am haenau newydd yn y 1930au, pan gafwyd darn o olwyn ddŵr Rufeinig yn y gweithfeydd dwfn. Caeodd y mwynglawdd yn 1938–39, ac yn 1941 aeth i ddwylo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Beth ddigwyddodd yma

  1. Aur Rhufeinig Dolaucothi (archaeoleg)

    Mae peirianwyr Rhufeinig yn cloddio am aur yn nyffryn Cothi, gan ddefnyddio dyfrffosydd i olchi’r llethrau. Dyma’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain.

    Aur Rhufeinig Dolaucothi

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf