
Oes yr Adfywiad
Trefeca
Cartref Howell Harris ger Talgarth, lle casglodd yn 1752 ‘deulu’ Cristnogol o ryw 120 o bobl a weithiai ar hyd at drigain o grefftau ac a redai wasg argraffu.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Saif Trefeca ger afon Llynfi, rhwng Talgarth a Llyn Syfaddan. Yma y ganed ac y bu byw Howel Harris, y pregethwr Methodistaidd cyntaf yn yr awyr agored, ac yma yn 1752 y casglodd Deulu Trefeca, cymuned Gristnogol o ffermwyr, crefftwyr ac argraffwyr.FfynonellauTrefeca ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Trefeca, weithiau Trefecca, pentref yng nghymuned Talgarth, Powys, ger glan ddwyreiniol afon Llynfi, i’r de-orllewin o Dalgarth ac i’r gogledd o Landyfaelog Tre’r-graig a Llyn Syfaddan; daeth yn adnabyddus pan sefydlodd Howell Harris, un o brif arweinwyr y Diwygiad Methodistaidd, y gymuned Gristnogol ‘Teulu Trefeca’ yno yn 1752, a dyfodd i tua chant o bobl; sefydlodd Selina Hastings, Iarlles Huntingdon, goleg diwinyddol yno yn 1768; daeth yr adeilad yn ddiweddarach yn goleg diwinyddol Eglwys Bresbyteraidd Cymru, a symudodd i Aberystwyth yn 1906, ac fel Coleg Trefeca mae bellach yn cynnal cyrsiau preswyl.Coleg Trefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1752 sefydlodd Howell Harris gymuned Gristnogol yn Nhrefeca, Teulu Trefeca, ar batrwm cymuned y Morafiaid yn Herrnhut; helaethwyd y tŷ mewn arddull neo-Gothig, a orffennwyd erbyn 1772, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru; bu coleg Iarlles Huntingdon yno o 1768 hyd 1792; agorwyd coleg yn hen gartref Harris yn 1842 ac ychwanegwyd capel coffa yn 1872; heddiw mae’n ganolfan hyfforddi i Eglwys Bresbyteraidd Cymru, gydag Amgueddfa Howell Harris.Howell Harris ↗Wikipedia (Saesneg)Efengylydd Methodistaidd Calfinaidd (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773), un o brif arweinwyr y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru gyda Daniel Rowland, William Williams Pantycelyn a George Whitefield; y pregethwr awyr agored Methodistaidd cyntaf; ganed yn Nhrefeca ger Talgarth, yr ieuengaf o bump o blant Howell Powel neu Harris, saer, a Susannah; cododd ei frawd Joseph i swydd yn y Bathdy Brenhinol, a daeth ei frawd Thomas yn Uchel Siryf Brycheiniog; priododd Anne Williams ar 18 Mai 1744, a fu’n aml yn rhannu yn ei genhadaeth ac yn teithio gydag ef; wedi ei droi yn 1735 gan bregeth Sul y Blodau Pryce Davies, cafodd lawenydd mawr yn y Cymun ar y Sulgwyn a dechreuodd ar unwaith gynnal cyfarfodydd yn ei gartref; ffurfiodd gymdeithasau elusennol i gynorthwyo’r tlodion a esgeuluswyd; cefnogwyd ef o 1738 gan Marmaduke Gwynne; cyfarfu â George Whitefield ym Mawrth 1739, ac roedd Whitefield wedi ysgrifennu ato yn Rhagfyr 1738, ‘Rwy’n dy garu, a dymunaf iti fod yn dad ysbrydol i filoedd’; cyfarfu â John Wesley ym Mryste yn 1739; yn Ebrill 1743 pregethodd ef a Whitefield yn yr awyr agored ym Mhont-y-pŵl, y Fenni, Caerllion, Casnewydd a mannau eraill i filoedd, Whitefield yn Saesneg a Harris yn Gymraeg; ymosodwyd arno ef a’i gymdeithion yn aml gan dyrfaoedd; yn ystod y Rhyfel Saith Mlynedd bu’n gapten ym Milisia Brycheiniog.
| Howel Harris | 1714–1773FfynonellauHowell Harris ↗Wikipedia (Saesneg)Efengylydd Methodistaidd Calfinaidd (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773), un o brif arweinwyr y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru gyda Daniel Rowland, William Williams Pantycelyn a George Whitefield; y pregethwr awyr agored Methodistaidd cyntaf; ganed yn Nhrefeca ger Talgarth, yr ieuengaf o bump o blant Howell Powel neu Harris, saer, a Susannah; cododd ei frawd Joseph i swydd yn y Bathdy Brenhinol, a daeth ei frawd Thomas yn Uchel Siryf Brycheiniog; priododd Anne Williams ar 18 Mai 1744, a fu’n aml yn rhannu yn ei genhadaeth ac yn teithio gydag ef; wedi ei droi yn 1735 gan bregeth Sul y Blodau Pryce Davies, cafodd lawenydd mawr yn y Cymun ar y Sulgwyn a dechreuodd ar unwaith gynnal cyfarfodydd yn ei gartref; ffurfiodd gymdeithasau elusennol i gynorthwyo’r tlodion a esgeuluswyd; cefnogwyd ef o 1738 gan Marmaduke Gwynne; cyfarfu â George Whitefield ym Mawrth 1739, ac roedd Whitefield wedi ysgrifennu ato yn Rhagfyr 1738, ‘Rwy’n dy garu, a dymunaf iti fod yn dad ysbrydol i filoedd’; cyfarfu â John Wesley ym Mryste yn 1739; yn Ebrill 1743 pregethodd ef a Whitefield yn yr awyr agored ym Mhont-y-pŵl, y Fenni, Caerllion, Casnewydd a mannau eraill i filoedd, Whitefield yn Saesneg a Harris yn Gymraeg; ymosodwyd arno ef a’i gymdeithion yn aml gan dyrfaoedd; yn ystod y Rhyfel Saith Mlynedd bu’n gapten ym Milisia Brycheiniog.Howel Harris ↗Wicipedia CymraegUn o arloeswyr y Diwygiad Methodistaidd (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773), brodor o Drefeca ym Mrycheiniog; yn Academi Llwyn-llwyd nes oedd yn 17 oed, yna’n ysgolfeistr yn Llan-gors, Llangasti a Thalgarth; cafodd droedigaeth rhwng Sul y Blodau 1735, pan glywodd Ficer Talgarth yn pregethu, a’r Sulgwyn; ef fu’n gyfrifol am gychwyn y seiat, mor bwysig i’r Methodistiaid, lle deuai’r rhai dan ei ddylanwad ynghyd i astudio’r Beibl a thrafod y ffordd Gristnogol o fyw; yn 1737 cyfarfu gyntaf â Daniel Rowland, Llangeitho; ei freuddwyd oedd Teulu Trefeca: gwahoddodd lawer i fyw yn Nhrefeca, rhai yn gweithio ar y tir ac eraill wrth grefftau megis gwneud basgedi, gwaith lledr, turnio, rhwymo llyfrau, argraffu a nyddu, a deuai pawb ynghyd dair gwaith y dydd i gydaddoli; sefydlwyd Coleg Trefeca ar safle ei gartref a daeth yn ganolfan bwysig i Fethodistiaeth Cymru ac i Eglwys Bresbyteraidd Cymru; mae wedi ei gladdu wrth yr allor yn eglwys Talgarth; ysgrifennodd Cynan ddrama amdano, Hywel Harris (1931). |
|---|---|
| Teulu Trefeca | 1752FfynonellauColeg Trefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1752 sefydlodd Howell Harris gymuned Gristnogol yn Nhrefeca, Teulu Trefeca, ar batrwm cymuned y Morafiaid yn Herrnhut; helaethwyd y tŷ mewn arddull neo-Gothig, a orffennwyd erbyn 1772, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru; bu coleg Iarlles Huntingdon yno o 1768 hyd 1792; agorwyd coleg yn hen gartref Harris yn 1842 ac ychwanegwyd capel coffa yn 1872; heddiw mae’n ganolfan hyfforddi i Eglwys Bresbyteraidd Cymru, gydag Amgueddfa Howell Harris.Trefeca ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Trefeca, weithiau Trefecca, pentref yng nghymuned Talgarth, Powys, ger glan ddwyreiniol afon Llynfi, i’r de-orllewin o Dalgarth ac i’r gogledd o Landyfaelog Tre’r-graig a Llyn Syfaddan; daeth yn adnabyddus pan sefydlodd Howell Harris, un o brif arweinwyr y Diwygiad Methodistaidd, y gymuned Gristnogol ‘Teulu Trefeca’ yno yn 1752, a dyfodd i tua chant o bobl; sefydlodd Selina Hastings, Iarlles Huntingdon, goleg diwinyddol yno yn 1768; daeth yr adeilad yn ddiweddarach yn goleg diwinyddol Eglwys Bresbyteraidd Cymru, a symudodd i Aberystwyth yn 1906, ac fel Coleg Trefeca mae bellach yn cynnal cyrsiau preswyl. |
| Coleg Trefeca | Gradd II*FfynhonnellColeg Trefeca, listed building 6637 ↗Cadw, adroddiad llawn ar adeiladau rhestredig (Saesneg)Gradd II*; rhodd £900 Madam Sidney Griffith; capel, clafdy, tŷ ymolchi, colomendy a phwll pysgod yn null y ‘Modern Gothick’, 1752 i 1759; y gymdeithas amaethyddol gyntaf yng Nghymru 1754; ysgol wlân ag wyth gwŷdd 1756; gwasg argraffu 1758 i 1806; tua 120 o bobl a hyd at 60 o grefftau. |
Howel Harris o Drefeca
Ganed Howel Harris yn Nhrefeca ar 23 Ionawr 1714, mab ieuengaf saer coed. Yn 1735 trodd pregeth gan Pryce Davies, ficer Talgarth, ei fywyd, a dechreuodd ar unwaith gynnal cyfarfodydd yn ei gartref. O’r rhain y tyfodd y seiat, calon Methodistiaeth Cymru.FfynonellauHowell Harris ↗Wikipedia (Saesneg)Efengylydd Methodistaidd Calfinaidd (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773), un o brif arweinwyr y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru gyda Daniel Rowland, William Williams Pantycelyn a George Whitefield; y pregethwr awyr agored Methodistaidd cyntaf; ganed yn Nhrefeca ger Talgarth, yr ieuengaf o bump o blant Howell Powel neu Harris, saer, a Susannah; cododd ei frawd Joseph i swydd yn y Bathdy Brenhinol, a daeth ei frawd Thomas yn Uchel Siryf Brycheiniog; priododd Anne Williams ar 18 Mai 1744, a fu’n aml yn rhannu yn ei genhadaeth ac yn teithio gydag ef; wedi ei droi yn 1735 gan bregeth Sul y Blodau Pryce Davies, cafodd lawenydd mawr yn y Cymun ar y Sulgwyn a dechreuodd ar unwaith gynnal cyfarfodydd yn ei gartref; ffurfiodd gymdeithasau elusennol i gynorthwyo’r tlodion a esgeuluswyd; cefnogwyd ef o 1738 gan Marmaduke Gwynne; cyfarfu â George Whitefield ym Mawrth 1739, ac roedd Whitefield wedi ysgrifennu ato yn Rhagfyr 1738, ‘Rwy’n dy garu, a dymunaf iti fod yn dad ysbrydol i filoedd’; cyfarfu â John Wesley ym Mryste yn 1739; yn Ebrill 1743 pregethodd ef a Whitefield yn yr awyr agored ym Mhont-y-pŵl, y Fenni, Caerllion, Casnewydd a mannau eraill i filoedd, Whitefield yn Saesneg a Harris yn Gymraeg; ymosodwyd arno ef a’i gymdeithion yn aml gan dyrfaoedd; yn ystod y Rhyfel Saith Mlynedd bu’n gapten ym Milisia Brycheiniog.Harris, Howell (1714 – 1773), religious reformer ↗Gomer Morgan Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruDaeth ei dad o Langadog i Dalgarth tua 1700 a phriodi Susanna Powell o Drefeca-fach yn 1702; ganed Hywel, y mab ieuengaf, ar 23 Ionawr 1714 a’i addysgu yn Llwyn-llwyd; o 1732 hyd 1735 bu’n ysgolfeistr yn Llan-gors a Llangasti; yn 1735 gweithiodd pregethu Pryce Davies, ficer Talgarth, yn rhyfeddol arno a dechreuodd efengylu yng nghyffiniau ei gartref; yn 1737 daeth i gysylltiad â Daniel Rowland a dechreuodd y ddau gydweithio, ac ymhlith eu dychweledigion cyntaf roedd Howel Davies a William Williams Pantycelyn; yn 1742 ffurfiwyd hwy a’u seiadau yn Gymdeithasfa; ar 18 Mai 1744 priododd Anne, merch John Williams o Ysgrîn, Sir Faesyfed; yn 1752 ymsefydlodd yn Nhrefeca a sefydlu ‘Teulu’ yno, gydag adeiladau helaeth a llawer o grefftau i’w gynnal; roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Amaethyddol Brycheiniog (1755), y gyntaf o’i bath yng Nghymru; pan ofnid ymosodiad o Ffrainc ffurfiodd gwmni o filwyr o blith y Teulu a’i hun yn gapten; yn 1762 ailymunodd â’i hen gyfeillion a phregethu eto; cefnogodd Iarlles Huntingdon, a agorodd goleg yn Nhrefeca-isaf yn 1768 i hyfforddi pregethwyr; bu farw ar 21 Gorffennaf 1773 a’i gladdu ger canllawiau’r allor yn eglwys Talgarth; ysgrifennodd emynau a gadawodd lu o ddyddiaduron; deffrôdd ei bregethu werin Cymru a datguddio iddynt eu doniau ysbrydol; roedd yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern, y grym ysbrydol mwyaf yn ei genhedlaeth, a chred llawer mai ef oedd Cymro mwyaf ei oes.Howel Harris ↗Wicipedia CymraegUn o arloeswyr y Diwygiad Methodistaidd (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773), brodor o Drefeca ym Mrycheiniog; yn Academi Llwyn-llwyd nes oedd yn 17 oed, yna’n ysgolfeistr yn Llan-gors, Llangasti a Thalgarth; cafodd droedigaeth rhwng Sul y Blodau 1735, pan glywodd Ficer Talgarth yn pregethu, a’r Sulgwyn; ef fu’n gyfrifol am gychwyn y seiat, mor bwysig i’r Methodistiaid, lle deuai’r rhai dan ei ddylanwad ynghyd i astudio’r Beibl a thrafod y ffordd Gristnogol o fyw; yn 1737 cyfarfu gyntaf â Daniel Rowland, Llangeitho; ei freuddwyd oedd Teulu Trefeca: gwahoddodd lawer i fyw yn Nhrefeca, rhai yn gweithio ar y tir ac eraill wrth grefftau megis gwneud basgedi, gwaith lledr, turnio, rhwymo llyfrau, argraffu a nyddu, a deuai pawb ynghyd dair gwaith y dydd i gydaddoli; sefydlwyd Coleg Trefeca ar safle ei gartref a daeth yn ganolfan bwysig i Fethodistiaeth Cymru ac i Eglwys Bresbyteraidd Cymru; mae wedi ei gladdu wrth yr allor yn eglwys Talgarth; ysgrifennodd Cynan ddrama amdano, Hywel Harris (1931).
Harris a Rowland
Yn 1737 cyfarfu â Daniel Rowland o Langeitho, a dechreuodd y ddau gydweithio. Ymhlith eu dychweledigion cyntaf roedd Howel Davies a William Williams Pantycelyn, ac yn 1742 unwyd eu seiadau yn Gymdeithasfa.FfynhonnellHarris, Howell (1714 – 1773), religious reformer ↗Gomer Morgan Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruDaeth ei dad o Langadog i Dalgarth tua 1700 a phriodi Susanna Powell o Drefeca-fach yn 1702; ganed Hywel, y mab ieuengaf, ar 23 Ionawr 1714 a’i addysgu yn Llwyn-llwyd; o 1732 hyd 1735 bu’n ysgolfeistr yn Llan-gors a Llangasti; yn 1735 gweithiodd pregethu Pryce Davies, ficer Talgarth, yn rhyfeddol arno a dechreuodd efengylu yng nghyffiniau ei gartref; yn 1737 daeth i gysylltiad â Daniel Rowland a dechreuodd y ddau gydweithio, ac ymhlith eu dychweledigion cyntaf roedd Howel Davies a William Williams Pantycelyn; yn 1742 ffurfiwyd hwy a’u seiadau yn Gymdeithasfa; ar 18 Mai 1744 priododd Anne, merch John Williams o Ysgrîn, Sir Faesyfed; yn 1752 ymsefydlodd yn Nhrefeca a sefydlu ‘Teulu’ yno, gydag adeiladau helaeth a llawer o grefftau i’w gynnal; roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Amaethyddol Brycheiniog (1755), y gyntaf o’i bath yng Nghymru; pan ofnid ymosodiad o Ffrainc ffurfiodd gwmni o filwyr o blith y Teulu a’i hun yn gapten; yn 1762 ailymunodd â’i hen gyfeillion a phregethu eto; cefnogodd Iarlles Huntingdon, a agorodd goleg yn Nhrefeca-isaf yn 1768 i hyfforddi pregethwyr; bu farw ar 21 Gorffennaf 1773 a’i gladdu ger canllawiau’r allor yn eglwys Talgarth; ysgrifennodd emynau a gadawodd lu o ddyddiaduron; deffrôdd ei bregethu werin Cymru a datguddio iddynt eu doniau ysbrydol; roedd yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern, y grym ysbrydol mwyaf yn ei genhedlaeth, a chred llawer mai ef oedd Cymro mwyaf ei oes.
Teulu Trefeca
Yn 1752 ymsefydlodd Harris yn Nhrefeca a chasglu’r Teulu, ar batrwm cymuned y Morafiaid yn Herrnhut. Roedd yr aelodau’n trin y tir ac yn gweithio wrth grefftau fel gwneud basgedi, gwaith lledr, turnio, rhwymo llyfrau, argraffu a nyddu, a chyfarfyddai pawb dair gwaith y dydd i addoli.FfynonellauColeg Trefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1752 sefydlodd Howell Harris gymuned Gristnogol yn Nhrefeca, Teulu Trefeca, ar batrwm cymuned y Morafiaid yn Herrnhut; helaethwyd y tŷ mewn arddull neo-Gothig, a orffennwyd erbyn 1772, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru; bu coleg Iarlles Huntingdon yno o 1768 hyd 1792; agorwyd coleg yn hen gartref Harris yn 1842 ac ychwanegwyd capel coffa yn 1872; heddiw mae’n ganolfan hyfforddi i Eglwys Bresbyteraidd Cymru, gydag Amgueddfa Howell Harris.Howel Harris ↗Wicipedia CymraegUn o arloeswyr y Diwygiad Methodistaidd (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773), brodor o Drefeca ym Mrycheiniog; yn Academi Llwyn-llwyd nes oedd yn 17 oed, yna’n ysgolfeistr yn Llan-gors, Llangasti a Thalgarth; cafodd droedigaeth rhwng Sul y Blodau 1735, pan glywodd Ficer Talgarth yn pregethu, a’r Sulgwyn; ef fu’n gyfrifol am gychwyn y seiat, mor bwysig i’r Methodistiaid, lle deuai’r rhai dan ei ddylanwad ynghyd i astudio’r Beibl a thrafod y ffordd Gristnogol o fyw; yn 1737 cyfarfu gyntaf â Daniel Rowland, Llangeitho; ei freuddwyd oedd Teulu Trefeca: gwahoddodd lawer i fyw yn Nhrefeca, rhai yn gweithio ar y tir ac eraill wrth grefftau megis gwneud basgedi, gwaith lledr, turnio, rhwymo llyfrau, argraffu a nyddu, a deuai pawb ynghyd dair gwaith y dydd i gydaddoli; sefydlwyd Coleg Trefeca ar safle ei gartref a daeth yn ganolfan bwysig i Fethodistiaeth Cymru ac i Eglwys Bresbyteraidd Cymru; mae wedi ei gladdu wrth yr allor yn eglwys Talgarth; ysgrifennodd Cynan ddrama amdano, Hywel Harris (1931).Coleg Trefeca, listed building 6637 ↗Cadw, adroddiad llawn ar adeiladau rhestredig (Saesneg)Gradd II*; rhodd £900 Madam Sidney Griffith; capel, clafdy, tŷ ymolchi, colomendy a phwll pysgod yn null y ‘Modern Gothick’, 1752 i 1759; y gymdeithas amaethyddol gyntaf yng Nghymru 1754; ysgol wlân ag wyth gwŷdd 1756; gwasg argraffu 1758 i 1806; tua 120 o bobl a hyd at 60 o grefftau.
Gwyddiau, caeau a gwasg argraffu
Talodd rhodd o £900 gan Madam Sidney Griffith am gapel, clafdy, baddondy, colomendy a phwll pysgod mewn arddull Gothig newydd, ymhlith y cyntaf yng Nghymru. Helpodd Harris i sefydlu Cymdeithas Amaethyddol Brycheiniog, y gyntaf o’i bath yng Nghymru, sefydlodd ysgol wlân ag wyth gwŷdd, ac o 1758 argraffai gwasg Trefeca lyfrau, yn eu plith Gardd o Gerddi Twm o’r Nant yn 1790.FfynonellauColeg Trefeca, listed building 6637 ↗Cadw, adroddiad llawn ar adeiladau rhestredig (Saesneg)Gradd II*; rhodd £900 Madam Sidney Griffith; capel, clafdy, tŷ ymolchi, colomendy a phwll pysgod yn null y ‘Modern Gothick’, 1752 i 1759; y gymdeithas amaethyddol gyntaf yng Nghymru 1754; ysgol wlân ag wyth gwŷdd 1756; gwasg argraffu 1758 i 1806; tua 120 o bobl a hyd at 60 o grefftau.Coleg Trefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1752 sefydlodd Howell Harris gymuned Gristnogol yn Nhrefeca, Teulu Trefeca, ar batrwm cymuned y Morafiaid yn Herrnhut; helaethwyd y tŷ mewn arddull neo-Gothig, a orffennwyd erbyn 1772, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru; bu coleg Iarlles Huntingdon yno o 1768 hyd 1792; agorwyd coleg yn hen gartref Harris yn 1842 ac ychwanegwyd capel coffa yn 1872; heddiw mae’n ganolfan hyfforddi i Eglwys Bresbyteraidd Cymru, gydag Amgueddfa Howell Harris.Harris, Howell (1714 – 1773), religious reformer ↗Gomer Morgan Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruDaeth ei dad o Langadog i Dalgarth tua 1700 a phriodi Susanna Powell o Drefeca-fach yn 1702; ganed Hywel, y mab ieuengaf, ar 23 Ionawr 1714 a’i addysgu yn Llwyn-llwyd; o 1732 hyd 1735 bu’n ysgolfeistr yn Llan-gors a Llangasti; yn 1735 gweithiodd pregethu Pryce Davies, ficer Talgarth, yn rhyfeddol arno a dechreuodd efengylu yng nghyffiniau ei gartref; yn 1737 daeth i gysylltiad â Daniel Rowland a dechreuodd y ddau gydweithio, ac ymhlith eu dychweledigion cyntaf roedd Howel Davies a William Williams Pantycelyn; yn 1742 ffurfiwyd hwy a’u seiadau yn Gymdeithasfa; ar 18 Mai 1744 priododd Anne, merch John Williams o Ysgrîn, Sir Faesyfed; yn 1752 ymsefydlodd yn Nhrefeca a sefydlu ‘Teulu’ yno, gydag adeiladau helaeth a llawer o grefftau i’w gynnal; roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Amaethyddol Brycheiniog (1755), y gyntaf o’i bath yng Nghymru; pan ofnid ymosodiad o Ffrainc ffurfiodd gwmni o filwyr o blith y Teulu a’i hun yn gapten; yn 1762 ailymunodd â’i hen gyfeillion a phregethu eto; cefnogodd Iarlles Huntingdon, a agorodd goleg yn Nhrefeca-isaf yn 1768 i hyfforddi pregethwyr; bu farw ar 21 Gorffennaf 1773 a’i gladdu ger canllawiau’r allor yn eglwys Talgarth; ysgrifennodd emynau a gadawodd lu o ddyddiaduron; deffrôdd ei bregethu werin Cymru a datguddio iddynt eu doniau ysbrydol; roedd yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern, y grym ysbrydol mwyaf yn ei genhedlaeth, a chred llawer mai ef oedd Cymro mwyaf ei oes.Edwards, Thomas (Twm o’r Nant; 1739 – 1810), poet and writer of interludes ↗Thomas Parry, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhenparchell Isaf, Llanefydd, Sir Ddinbych; yn blentyn symudodd ei rieni i’r Nant ger Nantglyn; dysgodd ddarllen yn un o ysgolion cylchynol Griffith Jones a chafodd bythefnos o ysgol yn Ninbych; yn ei hunangofiant dywed iddo ganu caneuon a llunio dwy anterliwt cyn ei fod yn naw oed a chwarae mewn anterliwtiau yn ddeuddeg; yn ei briodas yn 1763 ag Elizabeth Hughes o Bont-y-garreg, Llanfair Talhaearn, gweinyddodd Evan Evans (Ieuan Fardd); gwnaeth ei gartref yn Ninbych ac ennill ei fywoliaeth yn cario coed, ac ysgrifennu a chwarae anterliwtiau; wedyn cariodd goed yn Sir Ddinbych, Sir Drefaldwyn ac yn Abermarlais yn y de, a chadw tafarn yn Llandeilo; yn ôl yn y gogledd o 1786 chwaraeodd anterliwtiau eto ac ymsefydlu yn Ninbych yn saer maen; yn 1808 gweithiodd i W. A. Madocks ar forglawdd Porthmadog; bu farw ar 3 Ebrill 1810 a’i gladdu yn yr Eglwys Wen ger Dinbych; argraffai ei anterliwtiau yn bamffledi wedi eu chwarae; ymhlith yr anterliwtiau sydd ar glawr mae Tri Chydymaith Dyn, Cyfoeth a Thlodi, Cain ac Abel, Pleser a Gofid, Tri Chryfion Byd, Pedair Colofn Gwladwriaeth, Cybydd-dod ac Oferedd a’r Farddoneg Fabilonaidd; mae ynddynt lawer o feirniadaeth gymdeithasol; cadwodd ei ffraethineb parod a’i ddawn mydryddu ei linellau yng nghof y werin am genedlaethau (dyfynnai Mari Lewis yn Rhys Lewis Daniel Owen ‘Tomos o’r Nant’ byth a beunydd); argraffwyd ei gerddi, Gardd o Gerddi, yn Nhrefeca yn 1790; dengys ei gywyddau ei fod yn gyfarwydd â beirdd y bymthegfed a’r unfed ganrif ar bymtheg; gwerthodd ei lawysgrifau i William Owen Pughe; cystadleuydd blaenllaw yn eisteddfodau cynnar y Gwyneddigion; yng Nghorwen yn 1789 ffafriodd David Samwell ef ac anfon pin ysgrifennu arian ato; yn Llanelwy yn 1790 enillodd y wobr am ganu byrfyfyr.
I love you, and wish you may be the spiritual father of thousands.
George Whitefield at Howel Harris, 1738FfynhonnellHowell Harris ↗Wikipedia (Saesneg)Efengylydd Methodistaidd Calfinaidd (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773), un o brif arweinwyr y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru gyda Daniel Rowland, William Williams Pantycelyn a George Whitefield; y pregethwr awyr agored Methodistaidd cyntaf; ganed yn Nhrefeca ger Talgarth, yr ieuengaf o bump o blant Howell Powel neu Harris, saer, a Susannah; cododd ei frawd Joseph i swydd yn y Bathdy Brenhinol, a daeth ei frawd Thomas yn Uchel Siryf Brycheiniog; priododd Anne Williams ar 18 Mai 1744, a fu’n aml yn rhannu yn ei genhadaeth ac yn teithio gydag ef; wedi ei droi yn 1735 gan bregeth Sul y Blodau Pryce Davies, cafodd lawenydd mawr yn y Cymun ar y Sulgwyn a dechreuodd ar unwaith gynnal cyfarfodydd yn ei gartref; ffurfiodd gymdeithasau elusennol i gynorthwyo’r tlodion a esgeuluswyd; cefnogwyd ef o 1738 gan Marmaduke Gwynne; cyfarfu â George Whitefield ym Mawrth 1739, ac roedd Whitefield wedi ysgrifennu ato yn Rhagfyr 1738, ‘Rwy’n dy garu, a dymunaf iti fod yn dad ysbrydol i filoedd’; cyfarfu â John Wesley ym Mryste yn 1739; yn Ebrill 1743 pregethodd ef a Whitefield yn yr awyr agored ym Mhont-y-pŵl, y Fenni, Caerllion, Casnewydd a mannau eraill i filoedd, Whitefield yn Saesneg a Harris yn Gymraeg; ymosodwyd arno ef a’i gymdeithion yn aml gan dyrfaoedd; yn ystod y Rhyfel Saith Mlynedd bu’n gapten ym Milisia Brycheiniog.
Y colegau
Yn 1768 agorodd Iarlles Huntingdon goleg i bregethwyr yn Nhrefeca, a phregethodd John Wesley yno yn 1769. Yn 1842 agorodd y Methodistiaid Calfinaidd goleg yn hen gartref Harris, ac ychwanegwyd capel coffa iddo yn 1872.FfynonellauColeg Trefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1752 sefydlodd Howell Harris gymuned Gristnogol yn Nhrefeca, Teulu Trefeca, ar batrwm cymuned y Morafiaid yn Herrnhut; helaethwyd y tŷ mewn arddull neo-Gothig, a orffennwyd erbyn 1772, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru; bu coleg Iarlles Huntingdon yno o 1768 hyd 1792; agorwyd coleg yn hen gartref Harris yn 1842 ac ychwanegwyd capel coffa yn 1872; heddiw mae’n ganolfan hyfforddi i Eglwys Bresbyteraidd Cymru, gydag Amgueddfa Howell Harris.Trefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Talgarth a Llyn Syfaddan; man geni a chartref Howell Harris; sefydlu Teulu Trefeca yn 1752 ar batrwm y Morafiaid; pregethodd Wesley yno yn 1769; coleg Iarlles Huntingdon o 1768; coleg 1842; heddiw Coleg Trefeca, gydag Amgueddfa Howell Harris.Harris, Howell (1714 – 1773), religious reformer ↗Gomer Morgan Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruDaeth ei dad o Langadog i Dalgarth tua 1700 a phriodi Susanna Powell o Drefeca-fach yn 1702; ganed Hywel, y mab ieuengaf, ar 23 Ionawr 1714 a’i addysgu yn Llwyn-llwyd; o 1732 hyd 1735 bu’n ysgolfeistr yn Llan-gors a Llangasti; yn 1735 gweithiodd pregethu Pryce Davies, ficer Talgarth, yn rhyfeddol arno a dechreuodd efengylu yng nghyffiniau ei gartref; yn 1737 daeth i gysylltiad â Daniel Rowland a dechreuodd y ddau gydweithio, ac ymhlith eu dychweledigion cyntaf roedd Howel Davies a William Williams Pantycelyn; yn 1742 ffurfiwyd hwy a’u seiadau yn Gymdeithasfa; ar 18 Mai 1744 priododd Anne, merch John Williams o Ysgrîn, Sir Faesyfed; yn 1752 ymsefydlodd yn Nhrefeca a sefydlu ‘Teulu’ yno, gydag adeiladau helaeth a llawer o grefftau i’w gynnal; roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Amaethyddol Brycheiniog (1755), y gyntaf o’i bath yng Nghymru; pan ofnid ymosodiad o Ffrainc ffurfiodd gwmni o filwyr o blith y Teulu a’i hun yn gapten; yn 1762 ailymunodd â’i hen gyfeillion a phregethu eto; cefnogodd Iarlles Huntingdon, a agorodd goleg yn Nhrefeca-isaf yn 1768 i hyfforddi pregethwyr; bu farw ar 21 Gorffennaf 1773 a’i gladdu ger canllawiau’r allor yn eglwys Talgarth; ysgrifennodd emynau a gadawodd lu o ddyddiaduron; deffrôdd ei bregethu werin Cymru a datguddio iddynt eu doniau ysbrydol; roedd yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern, y grym ysbrydol mwyaf yn ei genhedlaeth, a chred llawer mai ef oedd Cymro mwyaf ei oes.
Ymweld
Heddiw mae Coleg Trefeca yn ganolfan i Eglwys Bresbyteraidd Cymru, ag Amgueddfa Howel Harris, ar agor drwy apwyntiad. Mae Harris yn gorwedd wrth allor eglwys Talgarth, lle dywedir i tua 20,000 o bobl ddod i’w angladd yn 1773.FfynonellauColeg Trefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1752 sefydlodd Howell Harris gymuned Gristnogol yn Nhrefeca, Teulu Trefeca, ar batrwm cymuned y Morafiaid yn Herrnhut; helaethwyd y tŷ mewn arddull neo-Gothig, a orffennwyd erbyn 1772, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru; bu coleg Iarlles Huntingdon yno o 1768 hyd 1792; agorwyd coleg yn hen gartref Harris yn 1842 ac ychwanegwyd capel coffa yn 1872; heddiw mae’n ganolfan hyfforddi i Eglwys Bresbyteraidd Cymru, gydag Amgueddfa Howell Harris.Howel Harris ↗Wicipedia CymraegUn o arloeswyr y Diwygiad Methodistaidd (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773), brodor o Drefeca ym Mrycheiniog; yn Academi Llwyn-llwyd nes oedd yn 17 oed, yna’n ysgolfeistr yn Llan-gors, Llangasti a Thalgarth; cafodd droedigaeth rhwng Sul y Blodau 1735, pan glywodd Ficer Talgarth yn pregethu, a’r Sulgwyn; ef fu’n gyfrifol am gychwyn y seiat, mor bwysig i’r Methodistiaid, lle deuai’r rhai dan ei ddylanwad ynghyd i astudio’r Beibl a thrafod y ffordd Gristnogol o fyw; yn 1737 cyfarfu gyntaf â Daniel Rowland, Llangeitho; ei freuddwyd oedd Teulu Trefeca: gwahoddodd lawer i fyw yn Nhrefeca, rhai yn gweithio ar y tir ac eraill wrth grefftau megis gwneud basgedi, gwaith lledr, turnio, rhwymo llyfrau, argraffu a nyddu, a deuai pawb ynghyd dair gwaith y dydd i gydaddoli; sefydlwyd Coleg Trefeca ar safle ei gartref a daeth yn ganolfan bwysig i Fethodistiaeth Cymru ac i Eglwys Bresbyteraidd Cymru; mae wedi ei gladdu wrth yr allor yn eglwys Talgarth; ysgrifennodd Cynan ddrama amdano, Hywel Harris (1931).Howell Harris ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 23 Ionawr 1714 yn Nhrefeca ger Talgarth; daeth ei dröedigaeth yn 1735, rhwng Sul y Blodau a’r Sulgwyn; wedi gwrthod ei ordeinio, aeth yn bregethwr teithiol, y pregethwr awyr agored Methodistaidd cyntaf; gyda Daniel Rowland taniodd ddiwygiad Methodistaidd Cymru yn y ddeunawfed ganrif; pan bregethai wrth ochr George Whitefield, siaradai Whitefield yn Saesneg a Harris yn Gymraeg; ciliodd i Drefeca yn 1750 a sefydlu Teulu Trefeca yno, ar batrwm y Morafiaid; bu farw yn 1773 a dywedir i ryw 20,000 o bobl ddod i’w angladd yn Nhalgarth.
Pobl y lle hwn
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


