Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

Cymru’r Ugeinfed Ganrif

Yr Ysgwrn

Cartref fferm y bardd-fugail Hedd Wyn. Enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 chwe wythnos ar ôl ei ladd yn Passchendaele. Yma y cedwir y Gadair Ddu.

Llun: Yr Ysgwrn, ffermdy carreg cartref y bardd Hedd Wyn ger Trawsfynydd · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1917 52.900° N, 3.905° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Yr Ysgwrn, ffermdy carreg cartref y bardd Hedd Wyn ger Trawsfynydd
Yr Ysgwrn, ffermdy carreg cartref y bardd Hedd Wyn ger Trawsfynydd · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Yr Ysgwrn yw’r fferm fynydd yng Nghwm Prysor, ger Trawsfynydd, lle bu’r bardd Hedd Wyn yn fugail ac yn barddoni. Yma, yn y tŷ a gadwodd ei deulu fel yr oedd yn 1917, mae Cadair Ddu Penbedw.

Hedd WynEllis Humphrey Evans, 1887–1917
RhestredigGradd II*
Ailagor6 Medi 2017

Y bardd bugail

Ganed Ellis Humphrey Evans yn Nhrawsfynydd ar 13 Ionawr 1887, a’r gwanwyn hwnnw symudodd ei deulu i’r Ysgwrn, fferm o 168 erw. Gadawodd yr ysgol tua phedair ar ddeg i fugeilio ar fferm ei dad, ac roedd wedi cyfansoddi ei gerdd gyntaf, Y Das Fawn, erbyn ei fod yn un ar ddeg.

Hedd Wyn

Enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907. Yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir yr enw Hedd Wyn iddo, am y ffordd y deuai golau’r haul drwy niwl cymoedd Meirionnydd.

Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng, / A Duw ar drai ar orwel pell

Hedd Wyn, Rhyfel

Yr Arwr a’r Gadair Ddu

Yn 1917 gorffennodd ei awdl Yr Arwr yn y gwersyll a’i hanfon o Ffrainc dan yr enw Fleur de Lys. Yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw ar 6 Medi 1917 enillodd y gadair, a gorchuddiwyd y gadair â du, am fod ei bardd wedi syrthio ar Gefn Pilckem ar 31 Gorffennaf.

Tŷ a gadwyd i Gymru

Croesawodd teulu Hedd Wyn ymwelwyr i’r Ysgwrn, gan gadw’r tŷ fel yr oedd yn 1917. Prynodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri ef yn 2012, ac wedi’i adfer fe’i hailagorwyd gan y Prif Weinidog, Carwyn Jones, ar 6 Medi 2017, gan mlynedd i’r diwrnod wedi Eisteddfod y Gadair Ddu.

Ymweld

Mae gan yr Ysgwrn ganolfan ymwelwyr ac arddangosfa, ac mae’r ffermdy yn cadw’r Gadair Ddu, a wnaed gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren. Yn 2019 enillodd ei adfer Wobr Treftadaeth Ewrop. Yn Nhrawsfynydd saif cerflun Hedd Wyn, a ddadorchuddiwyd gan ei fam yn 1923.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf