

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
o’r drydedd ganrif ar ddeg ymlaen
Llyfrau’r gyfraith
Mae tua deugain o lyfrau canoloesol cyfraith Hywel Dda wedi goroesi, yn Gymraeg ac yn Lladin, yn ddigon bach i ynad eu cario.
Llun: Y Brenin Hywel Dda ar ei orsedd, ar dudalen o Gyfraith Hywel Dda yn Lladin o’r drydedd ganrif ar ddeg (Peniarth 28), yn y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons
| Gwnaed | o’r 13eg ganrif ymlaen |
|---|---|
| Faint | tua deugain o lyfrau cyfraith canoloesol, yn Gymraeg ac yn Lladin |
| Hynaf yn Gymraeg | Llyfr Du’r Waun (Peniarth 29), tua chanol y 13eg ganrif |
| Gyda lluniau | Peniarth 28, yn Lladin, ail hanner y 13eg ganrif |
Llyfrau y gallai ynad eu cario
Cyfraith Cymru oedd cyfraith Hywel Dda, y brenin a alwodd, yn ôl traddodiad Cymru, wŷr doeth pob cantref i Hendy-gwyn ar Daf i osod cyfraith y wlad ar glawr. Mae tua deugain o gopïau canoloesol wedi goroesi. Llyfrau bach ydynt, a wnaed i’w cario a’u defnyddio, ac mae eu tudalennau wedi treulio dan ddwylo’r ynadon a’r cyfreithwyr a’u darllenai.
Maent mewn tri theulu mawr, a enwyd gan ysgolheigion ar ôl cyfreithwyr y drydedd ganrif ar ddeg a’u lluniodd: llyfr Cyfnerth, a ddefnyddid yn y de-ddwyrain, llyfr Blegywryd, a ddefnyddid yn Nyfed, a llyfr Iorwerth, cyfraith Gwynedd yn nyddiau Llywelyn Fawr. Mae’r tri yn dechrau â Hywel, a’r tri yn adrodd yr un stori am ei gyfraith.
Lluniau Peniarth 28
Mae un llyfr cyfraith, Peniarth 28, a ysgrifennwyd yn Lladin yn ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg, yn enwog am ei luniau.FfynhonnellPeniarth 28 ↗Wicipedia (Saesneg)Testun Lladin o gyfraith Hywel Dda o ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg, gyda lluniau o’r Brenin Hywel, ynad, hebogydd ac eraill. Ar ei ddechrau eistedd y Brenin Hywel ei hun, wedi’i goroni ac yn dal ei deyrnwialen. Drwy ei dudalennau cerdda swyddogion llys y brenin: yr ynad gyda’i lyfr, yr hebogydd gyda’i hebog, y distain, y porthor, y meddyg a phenteulu’r llys, pob un wedi’i dynnu mewn inc a lliw. Dyma’r lluniau hynaf sydd gennym o bobl llysoedd Cymru.

Cyfraith y wraig
Roedd cyfraith Hywel yn gofalu am fenywod. Câi gwraig a ddaliai ei gŵr gyda menyw arall chwe ugain ceiniog y tro cyntaf a phunt yr ail, a’r trydydd tro gallai ei ysgaru. Wedi saith mlynedd o briodas roedd ganddi hawl i hanner popeth a oedd ganddynt gyda’i gilydd.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae rhaglith Llyfr Blegywryd yn sôn am Hywel yn galw chwe gŵr o bob cwmwd i’r Tŷ Gwyn ar Daf; Ancient laws and institutes of Wales Aneurin Owen (1841) a enwodd dri theulu’r gyfraith gyntaf; sefydlodd Cyngor Sir Caerfyrddin Ganolfan Hywel Dda yn Hendy-gwyn, gyda chanolfan ddehongli a gardd; câi gwraig a ddaliai ei gŵr gyda menyw arall chwe ugain ceiniog y tro cyntaf a phunt yr ail, a’r trydydd tro gallai ysgaru; wedi saith mlynedd o briodas roedd ganddi hawl i hanner yr eiddo cyffredin; bu’r achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru, am dir yn Sir Gaerfyrddin, yn 1540.
Aneurin Owen a Hendy-gwyn
Argraffodd Aneurin Owen y cyfreithiau yn 1841 fel Ancient Laws and Institutes of Wales, a fe oedd y cyntaf i enwi eu tri theulu. Yn Hendy-gwyn mae Canolfan Hywel Dda a’i gardd yn cofio’r cynulliad yn y Tŷ Gwyn ar Daf, a chlywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru, am dir yn Sir Gaerfyrddin, yn 1540.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae rhaglith Llyfr Blegywryd yn sôn am Hywel yn galw chwe gŵr o bob cwmwd i’r Tŷ Gwyn ar Daf; Ancient laws and institutes of Wales Aneurin Owen (1841) a enwodd dri theulu’r gyfraith gyntaf; sefydlodd Cyngor Sir Caerfyrddin Ganolfan Hywel Dda yn Hendy-gwyn, gyda chanolfan ddehongli a gardd; câi gwraig a ddaliai ei gŵr gyda menyw arall chwe ugain ceiniog y tro cyntaf a phunt yr ail, a’r trydydd tro gallai ysgaru; wedi saith mlynedd o briodas roedd ganddi hawl i hanner yr eiddo cyffredin; bu’r achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru, am dir yn Sir Gaerfyrddin, yn 1540.
Darllen mwy
Mae gan gyfraith Hywel dudalen fawr ei hun ar y wefan hon, gyda phymtheg pennod ar yr hyn a ddywedai’r gyfraith a chanllaw llawn i’r llawysgrifau a’u lluniau.
Cyfraith Hywel Dda: y dudalen fawr → Llyfrau’r gyfraith a’u lluniau →
Pobl y llyfr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
