Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

o’r drydedd ganrif ar ddeg ymlaen

Llyfrau’r gyfraith

Mae tua deugain o lyfrau canoloesol cyfraith Hywel Dda wedi goroesi, yn Gymraeg ac yn Lladin, yn ddigon bach i ynad eu cario.

Llun: Y Brenin Hywel Dda ar ei orsedd, ar dudalen o Gyfraith Hywel Dda yn Lladin o’r drydedd ganrif ar ddeg (Peniarth 28), yn y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons

Gwnaedo’r 13eg ganrif ymlaen
Fainttua deugain o lyfrau cyfraith canoloesol, yn Gymraeg ac yn Lladin
Hynaf yn GymraegLlyfr Du’r Waun (Peniarth 29), tua chanol y 13eg ganrif
Gyda lluniauPeniarth 28, yn Lladin, ail hanner y 13eg ganrif

Llyfrau y gallai ynad eu cario

Cyfraith Cymru oedd cyfraith Hywel Dda, y brenin a alwodd, yn ôl traddodiad Cymru, wŷr doeth pob cantref i Hendy-gwyn ar Daf i osod cyfraith y wlad ar glawr. Mae tua deugain o gopïau canoloesol wedi goroesi. Llyfrau bach ydynt, a wnaed i’w cario a’u defnyddio, ac mae eu tudalennau wedi treulio dan ddwylo’r ynadon a’r cyfreithwyr a’u darllenai.

Maent mewn tri theulu mawr, a enwyd gan ysgolheigion ar ôl cyfreithwyr y drydedd ganrif ar ddeg a’u lluniodd: llyfr Cyfnerth, a ddefnyddid yn y de-ddwyrain, llyfr Blegywryd, a ddefnyddid yn Nyfed, a llyfr Iorwerth, cyfraith Gwynedd yn nyddiau Llywelyn Fawr. Mae’r tri yn dechrau â Hywel, a’r tri yn adrodd yr un stori am ei gyfraith.

Lluniau Peniarth 28

Mae un llyfr cyfraith, Peniarth 28, a ysgrifennwyd yn Lladin yn ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg, yn enwog am ei luniau. Ar ei ddechrau eistedd y Brenin Hywel ei hun, wedi’i goroni ac yn dal ei deyrnwialen. Drwy ei dudalennau cerdda swyddogion llys y brenin: yr ynad gyda’i lyfr, yr hebogydd gyda’i hebog, y distain, y porthor, y meddyg a phenteulu’r llys, pob un wedi’i dynnu mewn inc a lliw. Dyma’r lluniau hynaf sydd gennym o bobl llysoedd Cymru.

Distain llys y brenin, wedi’i dynnu yn Peniarth 28
Distain llys y brenin, wedi’i dynnu yn Peniarth 28 · Llun: Medieval scribe; National Library of Wales, Peniarth MS 28, Public domain, Wikimedia Commons

Cyfraith y wraig

Roedd cyfraith Hywel yn gofalu am fenywod. Câi gwraig a ddaliai ei gŵr gyda menyw arall chwe ugain ceiniog y tro cyntaf a phunt yr ail, a’r trydydd tro gallai ei ysgaru. Wedi saith mlynedd o briodas roedd ganddi hawl i hanner popeth a oedd ganddynt gyda’i gilydd.

Aneurin Owen a Hendy-gwyn

Argraffodd Aneurin Owen y cyfreithiau yn 1841 fel Ancient Laws and Institutes of Wales, a fe oedd y cyntaf i enwi eu tri theulu. Yn Hendy-gwyn mae Canolfan Hywel Dda a’i gardd yn cofio’r cynulliad yn y Tŷ Gwyn ar Daf, a chlywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru, am dir yn Sir Gaerfyrddin, yn 1540.

Darllen mwy

Mae gan gyfraith Hywel dudalen fawr ei hun ar y wefan hon, gyda phymtheg pennod ar yr hyn a ddywedai’r gyfraith a chanllaw llawn i’r llawysgrifau a’u lluniau.

Pobl y llyfr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf