

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
y drydedd a’r bedwaredd ganrif ar ddeg
Brut y Tywysogion
Hanes Cymru flwyddyn wrth flwyddyn, o farw Cadwaladr yn 682 hyd gwymp Llywelyn ap Gruffudd yn 1282, wedi’i adrodd gan fynachod Cymru.
Llun: Tudalen o Frut y Tywysogion yn Peniarth 20 · Medieval scribe; National Library of Wales, Peniarth MS 20, CC0 · Wikimedia Commons
| Yn cwmpasu | 682 hyd 1282, flwyddyn wrth flwyddyn |
|---|---|
| Cadwyd | yn Lladin gan fynachod Cymru, yn bennaf yn Ystrad Fflur; collwyd y Lladin |
| Fersiynau Cymraeg | Peniarth 20, Llyfr Coch Hergest, a Brenhinedd y Saesson |
| Cedwir yn | Llyfrgell Genedlaethol Cymru; Coleg Iesu, Rhydychen |
Hanes y tywysogion
Brut y Tywysogion yw hanes Cymru flwyddyn wrth flwyddyn o farw Cadwaladr, brenin olaf y Brythoniaid, hyd gwymp Llywelyn ap Gruffudd yn 1282. Fe’i cadwyd yn Lladin gan fynachod Cymru, ac o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif yn bennaf yn Ystrad Fflur, abaty tywysogion Deheubarth.FfynhonnellThe Chronicle of the Princes ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 20) (Saesneg)Y cyfieithiad Cymraeg o’r Cronica Principium Wallie Lladin coll, a gadwyd yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; Peniarth 20 yw’r llawnaf o’r ddau brif fersiwn, a’r llall yn Llyfr Coch Hergest. Collwyd y llyfr Lladin hwnnw, ond mae ei gyfieithiadau Cymraeg, a wnaed tua 1300, wedi goroesi mewn tri fersiwn.
Peniarth 20
Mae’r fersiwn llawnaf yn Peniarth 20, llawysgrif o’r bedwaredd ganrif ar ddeg. Gyda’r Brut mae’n cadw Y Bibl Ynghymraec, hanes Cymraeg y byd o’r Creu, Kyvoesi Myrddin, proffwydoliaeth Myrddin, a gramadeg i’r beirdd. Mae ei Frut yn rhedeg hyd 1282, a dygodd llaw arall ef ymlaen hyd 1332.

Y fersiynau eraill
Mae’r ail fersiwn yn Llyfr Coch Hergest. Mae’r trydydd, Brenhinedd y Saesson, yn plethu cronicl Cymru ag anodau Lloegr; mae ei gopi gorau yn Llyfr Du Basing. Daeth yr argraffiadau modern mawr, gan Thomas Jones o Aberystwyth, allan rhwng 1941 ac 1971.FfynhonnellBrut y Tywysogyon or The Chronicle of the Princes, Peniarth MS. 20 versioncyfieithiad Thomas Jones, Gwasg Prifysgol Cymru, 1952 (Saesneg)Cronicl y tywysogion, a gadwyd gan fynachod Cymru hyd 1282. Mae’n cofnodi gweithredoedd pob brenin a thywysog flwyddyn wrth flwyddyn, a sut y bu farw pob un.
Adroddir stori’r cronicl, gyda’i eiriau am Hywel Dda, Gruffudd ap Llywelyn a’r tywysog olaf, yn yr erthygl ar y Brutiau.
Beth mae’r cronicl yn ei nodi
Mae fersiwn Peniarth yn dechrau yn 682 â marwolaeth Cadwaladr ac yn rhedeg hyd 1332. Mae ei gofnodion cyntaf yn fyr, gyda marwolaethau, diffygion, pla a daeargrynfeydd; yn ddiweddarach maent yn llawn a chyfoethog. Dan 768 mae’n cofnodi sut y daeth Elfodd, esgob Bangor, â Phasg eglwys Cymru i gytuno â Rhufain.FfynhonnellBrut y Tywysogion ↗Wikipedia (Saesneg)Mae fersiwn Peniarth yn dechrau yn 682 â marwolaeth Cadwaladr ac yn gorffen yn 1332; yn 768 daeth Elfodd, esgob Bangor, â Phasg eglwys Cymru i gytuno â Rhufain; mae’r cofnodion cynnar yn fyr, gan gofnodi marwolaethau, diffygion, pla a daeargrynfeydd, a’r rhai diweddarach yn llawer llawnach; mae’n canolbwyntio ar reolwyr Gwynedd, Powys a Deheubarth, gyda newyddion o Loegr, Iwerddon, yr Alban, Llydaw ac weithiau Ffrainc; efallai i’r anodau gael eu cadw yn Llanbadarn Fawr yn yr 11eg ganrif, a chredir i’r Lladin gwreiddiol gael ei ysgrifennu yn Ystrad Fflur.
Llanbadarn ac Ystrad Fflur
Mae’r cronicl yn dilyn rheolwyr Gwynedd, Powys a Deheubarth yn anad dim, gyda newyddion o Loegr, Iwerddon, yr Alban, Llydaw ac weithiau Ffrainc. Efallai i’w anodau Lladin gael eu cadw yn Llanbadarn Fawr yn yr unfed ganrif ar ddeg, cyn i Ystrad Fflur ymgymryd â’r gwaith.FfynhonnellBrut y Tywysogion ↗Wikipedia (Saesneg)Mae fersiwn Peniarth yn dechrau yn 682 â marwolaeth Cadwaladr ac yn gorffen yn 1332; yn 768 daeth Elfodd, esgob Bangor, â Phasg eglwys Cymru i gytuno â Rhufain; mae’r cofnodion cynnar yn fyr, gan gofnodi marwolaethau, diffygion, pla a daeargrynfeydd, a’r rhai diweddarach yn llawer llawnach; mae’n canolbwyntio ar reolwyr Gwynedd, Powys a Deheubarth, gyda newyddion o Loegr, Iwerddon, yr Alban, Llydaw ac weithiau Ffrainc; efallai i’r anodau gael eu cadw yn Llanbadarn Fawr yn yr 11eg ganrif, a chredir i’r Lladin gwreiddiol gael ei ysgrifennu yn Ystrad Fflur.
Gweld pob tudalen ar-lein ↗ Y Brutiau: croniclau Cymru (erthygl) → Brenhinoedd a thywysogion Cymru → Ystrad Fflur → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





