

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
y drydedd ganrif ar ddeg
Peniarth 28: y llyfr cyfraith â lluniau
Cyfraith Hywel yn Lladin, un o ddau lyfr cyfraith hynaf Cymru, yn enwog am ei luniau pin o’r Brenin Hywel ar ei orsedd, ei ynad, ei hebogydd, ei ddistain a phobl ei gyfraith.
Llun: Hywel Dda ar ei orsedd, y llun cyntaf yn Peniarth 28 · Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 28), CC0 · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | y drydedd ganrif ar ddeg |
|---|---|
| Iaith | Lladin: testun Lladin A y gyfraith |
| Cedwir yn | Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 28) |
| Enwog am | ei luniau o’r Brenin Hywel a phobl ei lys |
Y gyfraith yn iaith yr Eglwys
Copi o gyfraith Hywel Dda yn Lladin yw Peniarth 28, a ysgrifennwyd yn y drydedd ganrif ar ddeg, a chyda Llyfr Du’r Waun mae’n un o ddau lyfr cyfraith hynaf Cymru.FfynhonnellPeniarth 28 ↗Wicipedia (Saesneg)Testun Lladin o gyfreithiau Hywel Dda o ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg, gyda lluniau o’r Brenin Hywel (f. 1v), ynad a hebogydd (f. 4r) a chwpl yn cusanu (f. 5r). Nid cyfraith estron yw’r llyfrau cyfraith Lladin: cyfraith Hywel ydynt wedi’i throi i iaith yr Eglwys, ar gyfer clerigwyr a dysgedigion.
Efallai fod ei ragymadrodd yn cadw’r ffurf hynaf ar stori llunio’r gyfraith. Mae’n galw Hywel yn rex, brenin, yn enwi ei deyrnas fel Gwynedd, Powys a Deheubarth, ac yn galw Cymru wrth ei hen enw, Britannia.FfynhonnellThe Chirk Codex ↗Angela Grant, Cylchgrawn LlGC 36 (2014) (Saesneg)Dyddiodd Evans Peniarth 29 i tua 1200; heddiw tua 1250: ysgrifennwyd uwchben y llinell uchaf (Huws), a phrin cyn tua 1240 (Iorwerth ap Madog); llaw debyg i ran gyntaf Peniarth 30; mae rhagymadrodd Peniarth 28 yn galw Hywel yn rex, yn enwi Gwynedd, Powys a Deheubarth, ac yn defnyddio Britannia am Gymru.
Y lluniau
Ei luniau sy’n ei wneud yn enwog. Mae’n un o’r ychydig iawn o lyfrau darluniedig o Gymru’r Oesoedd Canol. Ar ei dudalen gyntaf eistedd y Brenin Hywel ar ei orsedd, â’i goron, a’i deyrnwialen yn ei law. Yna daw pobl ei lys a’i gyfraith: yr ynad, yr hebogydd â’i hebog, y distain, gŵr a gwraig yn cusanu ger cyfraith priodas, dau ddyn yn tynnu gwallt ei gilydd ger cyfraith anafiadau, a’r anifeiliaid y rhoddodd y gyfraith bris arnynt.

Lluniau pin bywiog, syml ydynt, a dyma’r unig luniau sydd gennym o lys brenin o Gymro wedi’u tynnu yn oes y tywysogion. Yn 1988 cyhoeddodd Daniel Huws hwy i gyd mewn llyfr eu hunain, Peniarth 28: Darluniau o Lyfr Cyfraith Hywel Dda.
Ei gartref
Fel Llyfr Du’r Waun, bu yn llyfrgell Robert Vaughan yn yr Hengwrt, a daeth gyda llawysgrifau Peniarth i Lyfrgell Genedlaethol Cymru, lle mae ei luniau ymhlith y mwyaf hoff o’i holl drysorau.
Gweld pob tudalen ar-lein ↗ Cyfreithiau Hywel Dda → Hywel Dda → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Pobl y llyfr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
