Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

y drydedd ganrif ar ddeg

Peniarth 28: y llyfr cyfraith â lluniau

Cyfraith Hywel yn Lladin, un o ddau lyfr cyfraith hynaf Cymru, yn enwog am ei luniau pin o’r Brenin Hywel ar ei orsedd, ei ynad, ei hebogydd, ei ddistain a phobl ei gyfraith.

Llun: Hywel Dda ar ei orsedd, y llun cyntaf yn Peniarth 28 · Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 28), CC0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydy drydedd ganrif ar ddeg
IaithLladin: testun Lladin A y gyfraith
Cedwir ynLlyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 28)
Enwog amei luniau o’r Brenin Hywel a phobl ei lys

Y gyfraith yn iaith yr Eglwys

Copi o gyfraith Hywel Dda yn Lladin yw Peniarth 28, a ysgrifennwyd yn y drydedd ganrif ar ddeg, a chyda Llyfr Du’r Waun mae’n un o ddau lyfr cyfraith hynaf Cymru. Nid cyfraith estron yw’r llyfrau cyfraith Lladin: cyfraith Hywel ydynt wedi’i throi i iaith yr Eglwys, ar gyfer clerigwyr a dysgedigion.

Efallai fod ei ragymadrodd yn cadw’r ffurf hynaf ar stori llunio’r gyfraith. Mae’n galw Hywel yn rex, brenin, yn enwi ei deyrnas fel Gwynedd, Powys a Deheubarth, ac yn galw Cymru wrth ei hen enw, Britannia.

Y lluniau

Ei luniau sy’n ei wneud yn enwog. Mae’n un o’r ychydig iawn o lyfrau darluniedig o Gymru’r Oesoedd Canol. Ar ei dudalen gyntaf eistedd y Brenin Hywel ar ei orsedd, â’i goron, a’i deyrnwialen yn ei law. Yna daw pobl ei lys a’i gyfraith: yr ynad, yr hebogydd â’i hebog, y distain, gŵr a gwraig yn cusanu ger cyfraith priodas, dau ddyn yn tynnu gwallt ei gilydd ger cyfraith anafiadau, a’r anifeiliaid y rhoddodd y gyfraith bris arnynt.

Ynad y llys a’r hebogydd â’i hebog, wedi’u tynnu ar ymylon Peniarth 28
Ynad y llys a’r hebogydd â’i hebog, wedi’u tynnu ar ymylon Peniarth 28 · Llun: Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 28), CC0, Wikimedia Commons

Lluniau pin bywiog, syml ydynt, a dyma’r unig luniau sydd gennym o lys brenin o Gymro wedi’u tynnu yn oes y tywysogion. Yn 1988 cyhoeddodd Daniel Huws hwy i gyd mewn llyfr eu hunain, Peniarth 28: Darluniau o Lyfr Cyfraith Hywel Dda.

Ei gartref

Fel Llyfr Du’r Waun, bu yn llyfrgell Robert Vaughan yn yr Hengwrt, a daeth gyda llawysgrifau Peniarth i Lyfrgell Genedlaethol Cymru, lle mae ei luniau ymhlith y mwyaf hoff o’i holl drysorau.

Pobl y llyfr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf