

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
1567
Y Testament Newydd a’r Llyfr Gweddi
Gwaith William Salesbury o Lansannan, gyda’r Esgob Richard Davies o Dyddewi a Thomas Huet, cantor Tyddewi, a gyfieithodd Lyfr y Datguddiad.
Llun: William Salesbury ar Gofeb y Cyfieithwyr, Llanelwy · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
| Argraffwyd | 1567, yn Llundain |
|---|---|
| Cyfieithwyd gan | William Salesbury, yr Esgob Richard Davies a Thomas Huet |
| Yn bosibl drwy | Ddeddf Seneddol 1563 dros Feibl Cymraeg |
| Enwog am | y Testament Newydd a’r Llyfr Gweddi cyntaf yn Gymraeg |
Deddf dros y Beibl Cymraeg
Yn 1563 gorchmynnodd Deddf Seneddol fod y Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin yn cael eu cyfieithu i’r Gymraeg, a’u gosod ym mhob eglwys yng Nghymru wrth ochr y Saesneg, erbyn Gŵyl Ddewi 1567. Roedd yn fuddugoliaeth fawr i’r iaith Gymraeg, a enillwyd gan Gymry a welai fod yn rhaid i ffydd eu pobl fod yn eu hiaith eu hunain.
Y cyfieithwyr
Syrthiodd y gwaith ar William Salesbury o Lansannan, y Cymro mwyaf dysgedig yn ei oes, a oedd eisoes wedi argraffu geiriadur Cymraeg a llyfr o ddiarhebion Cymraeg. Gweithiodd gyda Richard Davies, Esgob Tyddewi, ym mhlas yr esgob yn Abergwili, ger Caerfyrddin. Cyfieithodd Salesbury y rhan fwyaf o’r Testament Newydd. Cyfieithodd Davies bump o’r epistolau, a chyfieithodd Thomas Huet, cantor Tyddewi, Lyfr y Datguddiad. Daeth y Llyfr Gweddi, gwaith Salesbury, allan yr un flwyddyn.
Ysgrifennodd Salesbury ei Gymraeg i ddangos ei hurddas hynafol, gan sillafu llawer gair i ddangos ei wreiddiau yn y Lladin, iaith gorffennol Rhufeinig y Brythoniaid. Ysgrifennodd yr Esgob Davies ragymadrodd mawr, yr Epistol at y Cembru, lle dywedodd wrthynt fod eu ffydd yn hŷn nag eglwys Lloegr, wedi’i dwyn at y Brythoniaid yn nyddiau’r apostolion, ac wrth ddarllen yr ysgrythurau yn Gymraeg eu bod yn dod adref at ffydd eu cyndadau.
Yr hyn a ddilynodd
Am y tro cyntaf gallai pobl Cymru glywed y Testament Newydd cyfan yn cael ei ddarllen yn eu hiaith eu hunain. Un mlynedd ar hugain yn ddiweddarach, rhoddodd William Morgan, a ddysgodd o waith Salesbury, y Beibl cyfan iddynt.
Chwe mis yn 1567
Roedd Salesbury eisoes wedi argraffu Kynniver llith a ban yn 1551, y rhan fawr gyntaf o’r Ysgrythur yn Gymraeg. Daeth y Llyfr Gweddi a’r Salmau allan ar 6 Mai 1567 a’r Testament Newydd ar 7 Hydref, a gyhoeddwyd gan Humphrey Toy ac a argraffwyd yn Llundain gan Henry Denham.FfynhonnellBible translations into Welsh ↗Wikipedia (Saesneg)Kynniver llith a ban Salesbury yn 1551 oedd y gyfran fawr gyntaf o’r Ysgrythur yn Gymraeg; ymddangosodd y Llyfr Gweddi a’r Salmau ar 6 Mai 1567 a’r Testament Newydd ar 7 Hydref 1567, a gyhoeddwyd gan Humphrey Toy ac a argraffwyd yn Llundain gan Henry Denham; Y Beibl cyssegr-lan Morgan yn 1588, y mae copi wedi’i sganio ohono ar-lein yn y Llyfrgell Genedlaethol; diwygiad 1620 gan Richard Parry a John Davies, yn nes at Fersiwn y Brenin Iago, Beibl safonol Cymru hyd ddiwedd yr 20fed ganrif; Y Beibl Bach, 1630, i’r cartref; Y Beibl Cymraeg Newydd, 1988, a ddiwygiwyd yn 2004; beibl.net ar-lein o 2002 ac mewn print o 2015.
Pobl y llyfr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
