Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

1567

Y Testament Newydd a’r Llyfr Gweddi

Gwaith William Salesbury o Lansannan, gyda’r Esgob Richard Davies o Dyddewi a Thomas Huet, cantor Tyddewi, a gyfieithodd Lyfr y Datguddiad.

Llun: William Salesbury ar Gofeb y Cyfieithwyr, Llanelwy · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Argraffwyd1567, yn Llundain
Cyfieithwyd ganWilliam Salesbury, yr Esgob Richard Davies a Thomas Huet
Yn bosibl drwyDdeddf Seneddol 1563 dros Feibl Cymraeg
Enwog amy Testament Newydd a’r Llyfr Gweddi cyntaf yn Gymraeg

Deddf dros y Beibl Cymraeg

Yn 1563 gorchmynnodd Deddf Seneddol fod y Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin yn cael eu cyfieithu i’r Gymraeg, a’u gosod ym mhob eglwys yng Nghymru wrth ochr y Saesneg, erbyn Gŵyl Ddewi 1567. Roedd yn fuddugoliaeth fawr i’r iaith Gymraeg, a enillwyd gan Gymry a welai fod yn rhaid i ffydd eu pobl fod yn eu hiaith eu hunain.

Y cyfieithwyr

Syrthiodd y gwaith ar William Salesbury o Lansannan, y Cymro mwyaf dysgedig yn ei oes, a oedd eisoes wedi argraffu geiriadur Cymraeg a llyfr o ddiarhebion Cymraeg. Gweithiodd gyda Richard Davies, Esgob Tyddewi, ym mhlas yr esgob yn Abergwili, ger Caerfyrddin. Cyfieithodd Salesbury y rhan fwyaf o’r Testament Newydd. Cyfieithodd Davies bump o’r epistolau, a chyfieithodd Thomas Huet, cantor Tyddewi, Lyfr y Datguddiad. Daeth y Llyfr Gweddi, gwaith Salesbury, allan yr un flwyddyn.

Ysgrifennodd Salesbury ei Gymraeg i ddangos ei hurddas hynafol, gan sillafu llawer gair i ddangos ei wreiddiau yn y Lladin, iaith gorffennol Rhufeinig y Brythoniaid. Ysgrifennodd yr Esgob Davies ragymadrodd mawr, yr Epistol at y Cembru, lle dywedodd wrthynt fod eu ffydd yn hŷn nag eglwys Lloegr, wedi’i dwyn at y Brythoniaid yn nyddiau’r apostolion, ac wrth ddarllen yr ysgrythurau yn Gymraeg eu bod yn dod adref at ffydd eu cyndadau.

Yr hyn a ddilynodd

Am y tro cyntaf gallai pobl Cymru glywed y Testament Newydd cyfan yn cael ei ddarllen yn eu hiaith eu hunain. Un mlynedd ar hugain yn ddiweddarach, rhoddodd William Morgan, a ddysgodd o waith Salesbury, y Beibl cyfan iddynt.

Chwe mis yn 1567

Roedd Salesbury eisoes wedi argraffu Kynniver llith a ban yn 1551, y rhan fawr gyntaf o’r Ysgrythur yn Gymraeg. Daeth y Llyfr Gweddi a’r Salmau allan ar 6 Mai 1567 a’r Testament Newydd ar 7 Hydref, a gyhoeddwyd gan Humphrey Toy ac a argraffwyd yn Llundain gan Henry Denham.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf