

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
1546
Yny lhyvyr hwnn
Y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg, gan Syr John Prys o Aberhonddu: yr wyddor, calendr, y Credo, Gweddi’r Arglwydd, y Deg Gorchymyn a gwersi eraill, fel na fyddai ei bobl hebddynt yn eu hiaith eu hunain.
Llun: Wyneb-ddalen Yny lhyvyr hwnn, 1546, y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg · Sir John Price; National Library of Wales, CC0 · Wikimedia Commons
| Argraffwyd | 1546, yn Llundain, gan Edward Whitchurch |
|---|---|
| Gwnaed gan | Syr John Prys o Aberhonddu |
| Copïau | un copi hysbys, yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru |
| Enwog am | y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg |
Yn y llyfr hwn
Nid oes teitl i’r llyfr cyntaf erioed a argraffwyd yn Gymraeg. Fe’i hadwaenir yn syml wrth ei eiriau cyntaf, Yny lhyvyr hwnn, ‘Yn y llyfr hwn’. Fe’i gwnaed gan Syr John Prys o Aberhonddu, cyfreithiwr dysgedig ac ysgrifennydd Cyngor Cymru a’r Gororau, ac un o gasglwyr mawr hen lawysgrifau Cymraeg.FfynhonnellYny lhyvyr hwnn ↗Wicipedia (Saesneg)Y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg, gan Syr John Prys, a argraffwyd yn Llundain gan Edward Whitchurch yn 1546; un copi hysbys, a roddwyd i Lyfrgell Genedlaethol Cymru gan Syr John Williams yn 1908.
Gwelodd Prys y gallai celfyddyd newydd argraffu wneud dros y Gymraeg yr hyn a wnâi dros ieithoedd Ewrop. Mynnai i’w bobl gael gwersi cyntaf y ffydd yn eu hiaith eu hunain, a’r argraffwasg bellach yn gallu lledaenu llyfrau mor rhwydd.
Beth sydd ynddo
Llyfr bach o’r pethau cyntaf y dylai pawb eu gwybod ydyw. Mae’n rhoi’r wyddor, yr wyddor Gymraeg gyntaf erioed mewn print, gyda chanllaw i ddarllen Cymraeg. Mae ganddo galendr o seintiau Cymru ac Ewrop, gyda chanllaw i’r flwyddyn amaethyddol fis wrth fis. Ac mae’n rhoi’r Credo, Gweddi’r Arglwydd, y Deg Gorchymyn, saith gweithred y drugaredd a gwersi eraill y ffydd, i gyd yn Gymraeg.
Yr unig gopi
Dim ond un copi y gwyddys iddo oroesi. Rhoddodd Syr John Williams ef i Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1908 yn rhan o’i chasgliad sylfaen, ac mae’n un o drysorau mwyaf y Llyfrgell. Syr John Prys, ei wneuthurwr, yw’r ysgolhaig hefyd a achubodd Lyfr Du Caerfyrddin.
Dwy ddalen ar bymtheg
Cwarto bach o ddwy ddalen ar bymtheg yw’r llyfr, a argraffwyd gan Edward Whitchurch, y mae ei nod argraffydd ynddo. Nid yw’r llyfr yn enwi ei wneuthurwr, ond enwodd yr Esgob Richard Davies Syr Siôn Prys yn ei ragair i Destament Newydd 1567. Mae ei galendr yn rhoi gwaith y ffermwr fesul mis a’r rheolau i ganfod y Pasg, ac yn 1902 cyhoeddodd y Prifathro J. H. Davies gopi gofalus ohono.FfynhonnellThe earliest Welsh printed book ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yr Oriel Ddigidol (Saesneg)Wedi’i enwi o’i eiriau cyntaf; nid enwir yr awdur yn y llyfr, ond mae rhagair yr Esgob Richard Davies i Destament Newydd 1567 yn enwi Syr Siôn Prys; argraffwyd gan Edward Whitchurch, a adwaenir wrth ei nod; cwarto bach o ddwy ddalen ar bymtheg; mae’r calendr yn rhoi cyfarwyddiadau ffermio fesul mis a rheolau i ganfod y Pasg; mae Pren y Pechodau’n llenwi llawer ohono; cyhoeddodd y Prifathro J. H. Davies atgynhyrchiad gofalus yn 1902; mae’r unig gopi y gwyddys amdano yn y Llyfrgell Genedlaethol.
Syr Siôn Prys, amddiffynnwr hanes Prydain
Urddwyd Prys yn farchog yn 1547 a daeth yn ysgrifennydd Cyngor y Gororau yn 1551. Amddiffynnodd ei Historiae Britannicae Defensio, a gyhoeddwyd gan ei fab yn 1573, hanes Brutus a’r Brenin Arthur yn erbyn Polydore Vergil, ac argraffwyd ei Ddisgrifiad o Gymru yn Historie of Cambria David Powel yn 1584.FfynhonnellJohn Prise ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Siôn Prys, Syr Siôn ap Rhys (tua 1501–1555), a anwyd yn Aberhonddu; urddwyd yn farchog ar 22 Chwefror 1547; aelod seneddol Sir Frycheiniog yn 1547; ysgrifennydd Cyngor y Gororau o 1551; casglwr llawysgrifau; amddiffynnodd ei Historiae Britannicae Defensio, a ysgrifennwyd tua 1553 ac a gyhoeddwyd gan ei fab Richard yn 1573, hanes Brutus a’r Brenin Arthur yn erbyn Polydore Vergil; argraffwyd ei Ddisgrifiad o Gymru, wedi’i ehangu gan Humphrey Llwyd, yn Historie of Cambria David Powel yn 1584.
Pobl y llyfr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf