Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

1546

Yny lhyvyr hwnn

Y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg, gan Syr John Prys o Aberhonddu: yr wyddor, calendr, y Credo, Gweddi’r Arglwydd, y Deg Gorchymyn a gwersi eraill, fel na fyddai ei bobl hebddynt yn eu hiaith eu hunain.

Llun: Wyneb-ddalen Yny lhyvyr hwnn, 1546, y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg · Sir John Price; National Library of Wales, CC0 · Wikimedia Commons

Argraffwyd1546, yn Llundain, gan Edward Whitchurch
Gwnaed ganSyr John Prys o Aberhonddu
Copïauun copi hysbys, yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Enwog amy llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg

Yn y llyfr hwn

Nid oes teitl i’r llyfr cyntaf erioed a argraffwyd yn Gymraeg. Fe’i hadwaenir yn syml wrth ei eiriau cyntaf, Yny lhyvyr hwnn, ‘Yn y llyfr hwn’. Fe’i gwnaed gan Syr John Prys o Aberhonddu, cyfreithiwr dysgedig ac ysgrifennydd Cyngor Cymru a’r Gororau, ac un o gasglwyr mawr hen lawysgrifau Cymraeg.

Gwelodd Prys y gallai celfyddyd newydd argraffu wneud dros y Gymraeg yr hyn a wnâi dros ieithoedd Ewrop. Mynnai i’w bobl gael gwersi cyntaf y ffydd yn eu hiaith eu hunain, a’r argraffwasg bellach yn gallu lledaenu llyfrau mor rhwydd.

Beth sydd ynddo

Llyfr bach o’r pethau cyntaf y dylai pawb eu gwybod ydyw. Mae’n rhoi’r wyddor, yr wyddor Gymraeg gyntaf erioed mewn print, gyda chanllaw i ddarllen Cymraeg. Mae ganddo galendr o seintiau Cymru ac Ewrop, gyda chanllaw i’r flwyddyn amaethyddol fis wrth fis. Ac mae’n rhoi’r Credo, Gweddi’r Arglwydd, y Deg Gorchymyn, saith gweithred y drugaredd a gwersi eraill y ffydd, i gyd yn Gymraeg.

Yr unig gopi

Dim ond un copi y gwyddys iddo oroesi. Rhoddodd Syr John Williams ef i Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1908 yn rhan o’i chasgliad sylfaen, ac mae’n un o drysorau mwyaf y Llyfrgell. Syr John Prys, ei wneuthurwr, yw’r ysgolhaig hefyd a achubodd Lyfr Du Caerfyrddin.

Dwy ddalen ar bymtheg

Cwarto bach o ddwy ddalen ar bymtheg yw’r llyfr, a argraffwyd gan Edward Whitchurch, y mae ei nod argraffydd ynddo. Nid yw’r llyfr yn enwi ei wneuthurwr, ond enwodd yr Esgob Richard Davies Syr Siôn Prys yn ei ragair i Destament Newydd 1567. Mae ei galendr yn rhoi gwaith y ffermwr fesul mis a’r rheolau i ganfod y Pasg, ac yn 1902 cyhoeddodd y Prifathro J. H. Davies gopi gofalus ohono.

Syr Siôn Prys, amddiffynnwr hanes Prydain

Urddwyd Prys yn farchog yn 1547 a daeth yn ysgrifennydd Cyngor y Gororau yn 1551. Amddiffynnodd ei Historiae Britannicae Defensio, a gyhoeddwyd gan ei fab yn 1573, hanes Brutus a’r Brenin Arthur yn erbyn Polydore Vergil, ac argraffwyd ei Ddisgrifiad o Gymru yn Historie of Cambria David Powel yn 1584.

Pobl y llyfr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf