Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1903–1945

E. J. Williams

Ffisegydd o Gwmsychbant yng Ngheredigion a dynnodd y ffotograff cyntaf o ronyn isatomig yn dadfeilio, yn 1940.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1903–1945 (wedi’i gofnodi) Ffisegydd Llanwenog Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
★ Y cyntaf yn y byd Y ffotograff cyntaf o ronyn isatomig yn dadfeilio, Aberystwyth 1940
Yr eglwys yn Llanwenog, y plwyf lle ganwyd E. J. Williams
Yr eglwys yn Llanwenog, y plwyf lle ganwyd E. J. Williams · Llun: Wikimedia Commons · Liz Tipping, CC BY-SA 2.0

Roedd Evan James Williams, mab y saer maen o Gwmsychbant, yn un o ffisegwyr disgleiriaf ei genhedlaeth. Gweithiodd ochr yn ochr â Rutherford a Bohr, ac mewn seler yn yr Hen Goleg yn Aberystwyth ef oedd y person cyntaf yn y byd i weld gronyn newydd o fater, y mwon, yn dadfeilio. Yn yr Ail Ryfel Byd helpodd ei feddwl clir i ennill Brwydr yr Iwerydd.

Ganed8 Mehefin 1903, Brynawel, Cwmsychbant, Ceredigion
AstudioddAbertawe, Manceinion a Chaergrawnt
Gweithiodd gydaRutherford, Bragg, Bohr, Chadwick a Blackett
Athro FfisegAberystwyth, o 1938
Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol1939
Y cyntaf i weldDadfeiliad y meson, neu’r mwon, 1939 hyd 1940
Bu farw29 Medi 1945, Cwmsychbant

‘Desin’#

Ganed Evan James Williams ar 8 Mehefin 1903 ym Mrynawel, Cwmsychbant, ger Llanwenog, yr ieuengaf o dri mab James Williams, saer maen, a’i wraig Elizabeth. Roedd mor gyflym gyda rhifau nes i’w gyfeillion ei alw’n ‘Desin’, o’r degolion a drafodai mor rhwydd.

Yn Ysgol Sir Llandysul disgleiriodd ef a’i gyfaill agos Evan Tom Davies mewn mathemateg. Yn un ar bymtheg enillodd ysgoloriaeth i Abertawe, ac yn 1923 cafodd radd dosbarth cyntaf mewn ffiseg. Ysgrifennodd yr arholwr, enillydd Gwobr Nobel Charles Barkla:

Roedd ei bapurau yn arholiad y Radd Anrhydedd ymhlith y rhai mwyaf rhyfeddol a gefais erioed y fraint o’u darllen

Yr Athro Charles Barkla

Manceinion a Chaergrawnt#

Ym Manceinion enillodd ei ddoethuriaeth yn 1926 am waith ar wasgaru pelydrau X gan nwyon, gan weithio’r theori allan yn gyfan gwbl ar ei ben ei hun. Yna aeth i Labordy Cavendish yng Nghaergrawnt i weithio dan Ernest Rutherford, un o gewri ffiseg yr ugeinfed ganrif, ac enillodd ail ddoethuriaeth yn 1929.

Yn ôl ym Manceinion, gweithiodd ef a Lawrence Bragg allan sut y mae atomau’n trefnu eu hunain mewn aloion wrth oeri. Gorffennodd Williams y datrysiad drwy weithio drwy’r nos. Daeth model Bragg-Williams yn adnabyddus i ffisegwyr a chemegwyr fel ei gilydd.

Gyda Niels Bohr#

Yn 1933 aeth i Copenhagen am flwyddyn i weithio gyda Niels Bohr, un o sylfaenwyr ffiseg cwantwm. Yno creodd ddull o ddeall gwrthdrawiadau atomig, a elwir heddiw yn ddull Weizsäcker-Williams, ac a ddefnyddir o hyd. Gyda Bohr dangosodd fod y gronynnau cyflymaf o’r gofod yn ufuddhau i ddeddfau ffiseg cwantwm, a bod rhaid bod gronyn eto’n anhysbys yn bod.

Hela’r gronyn newydd#

Yn 1936 symudodd i Lerpwl i weithio dan James Chadwick, a ddarganfu’r niwtron. Anogodd Chadwick ef i hela’r gronyn newydd ymhlith y pelydrau cosmig, ac yn 1938 roedd Williams yn un o’r ychydig ffisegwyr yn y byd i gael tystiolaeth ohono, y gronyn a elwid cyn hir yn feson.

Athro yn Aberystwyth#

Yn 1938 daeth yn Athro Ffiseg yn Aberystwyth, yn agos at ei rieni a’r fro a oedd mor agos at ei galon. Roedd ei gariad at ei Gymru enedigol, meddid, yn ddwfn. Yn 1939 fe’i hetholwyd yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol, a siaradodd ar radio’r BBC am ‘The Atomic World’.

Daeth â’i offer o Lerpwl, ei osod mewn seler yn yr Hen Goleg, ac ar ddiwedd 1939 cofnododd a thynnodd lun dadfeiliad y meson, a elwir heddiw yn fwon. Ef oedd y person cyntaf erioed i’w weld, a rhoddodd Aberystwyth ar flaen y gad yn astudiaeth y gronynnau newydd.

Brwydr yr Iwerydd#

Pan ddaeth y rhyfel, galwodd Patrick Blackett arno i helpu i drechu’r llongau tanfor a suddai’r llongau a ddygai fwyd a nwyddau i Brydain. Helpodd i ddyfeisio ffordd fagnetig o ddod o hyd i longau tanfor, ac o 1941 yn Coastal Command bu iddo ef a Blackett i bob pwrpas ddyfeisio gwyddor ymchwil weithredol.

Daeth Williams i arwain y grŵp, a barnwyd bod ei ddulliau ystadegol o ddod o hyd i’r llongau tanfor a’u taro yn anhepgor i ddiogelu’r confois. Aeth ymlaen i gynghori’r Llynges ar ymladd y llongau tanfor hyd 1945.

Nid yn unig roedd Evan James Williams yn ffisegydd damcaniaethol ac arbrofol o fri mawr iawn, ond cyfrannodd waith rhagorol yn ystod y rhyfel at ennill Brwydr yr Iwerydd

Patrick Blackett, BBC, 1949

Adref i Gwmsychbant#

Aeth yn wael yn 1944, ond teithiodd i Washington yn 1945 er hynny, ac ysgrifennodd bapur er anrhydedd i ben-blwydd Niels Bohr yn drigain. Aeth adref at ei rieni yng Nghwmsychbant, lle bu farw ar 29 Medi 1945, yn ddim ond dwy a deugain oed. Gorwedd yng Nghapel y Cwm.

Galwodd Blackett ef yn ‘un o ffisegwyr disgleiriaf ein cenhedlaeth’, a galwodd Syr John Meurig Thomas ef yn un o’r bobl mwyaf galluog a gynhyrchodd Cymru erioed. Mae’r Sefydliad Ffiseg wedi gosod cofeb ar y tŷ lle’i ganed.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf