Syr John Edward Lloyd
Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward Lloyd
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
1903–1945
Ffisegydd o Gwmsychbant yng Ngheredigion a dynnodd y ffotograff cyntaf o ronyn isatomig yn dadfeilio, yn 1940.
Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Roedd Evan James Williams, mab y saer maen o Gwmsychbant, yn un o ffisegwyr disgleiriaf ei genhedlaeth. Gweithiodd ochr yn ochr â Rutherford a Bohr, ac mewn seler yn yr Hen Goleg yn Aberystwyth ef oedd y person cyntaf yn y byd i weld gronyn newydd o fater, y mwon, yn dadfeilio. Yn yr Ail Ryfel Byd helpodd ei feddwl clir i ennill Brwydr yr Iwerydd.FfynonellauWilliams, Evan James (1903 – 1945), physicist ↗Rowland Wynne, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Mehefin 1903 ym Mrynawel, Cwmsychbant, Sir Aberteifi, yr ieuengaf o dri mab James Williams, saer maen, ac Elizabeth (Bes) Lloyd; ‘Desin’ oedd ei lysenw ymhlith ei gyfeillion am ei ddawn gyda rhifau degol; Ysgol Llanwenog ac Ysgol Sir Llandysul; yn un ar bymtheg enillodd ysgoloriaeth i Goleg Technegol Abertawe, gan symud i Goleg Prifysgol Abertawe pan agorodd ym mis Hydref 1920; gradd dosbarth cyntaf mewn ffiseg 1923; dywedodd yr arholwr allanol, enillydd Gwobr Nobel Charles Barkla, fod ei bapurau ‘ymhlith y rhai mwyaf rhyfeddol a gefais erioed y fraint o’u darllen’; MSc am waith ar fetelau hylifol; PhD ym Manceinion 1926 ar wasgaru pelydrau X gan nwyon, y theori wedi’i chwblhau heb gymorth; ysgoloriaeth Arddangosfa 1851 i Labordy Cavendish, Caergrawnt, dan Ernest Rutherford, ail ddoethuriaeth 1929; darlithydd cynorthwyol ym Manceinion dan Lawrence Bragg 1929, DSc Prifysgol Cymru 1930, darlithydd mewn ffiseg fathemategol 1931; pum papur damcaniaethol yn y Proceedings of the Royal Society ar wrthdrawiadau atomig, gan uno ffiseg cwantwm â dirnadaeth glasurol glir; model Bragg-Williams o oeri aloion, a gwblhawyd drwy weithio drwy’r nos; cymrodoriaeth Rockefeller i weithio gyda Niels Bohr yn Copenhagen 1933–34, pluen yn ei het; yno datblygodd y dull o ddadansoddi gwrthdrawiadau atomig a elwir heddiw yn ddull Weizsäcker-Williams, a fabwysiadwyd yn eang ac a ddefnyddir o hyd; gyda Bohr dangosodd fod gronynnau pelydrau cosmig yn ufuddhau i ffiseg cwantwm a bod gronyn anhysbys yn bod; darlithydd a chymrawd Leverhulme yn Lerpwl dan James Chadwick 1936; yn 1938 ymhlith yr ychydig ffisegwyr a gafodd dystiolaeth o’r gronyn, y meson; penodwyd i gadair ffiseg Aberystwyth yn 1938, yn agos at ei rieni a’i hen gynefin a oedd mor agos at ei galon; ar ddiwedd 1939 cofnododd ddadfeiliad y meson, y person cyntaf i’w ddangos, gan roi Aberystwyth ar flaen y gad mewn astudiaethau meson; Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1939; darlithiodd yn ysgol haf Prifysgol Michigan, ‘ysgol haf i athrylithoedd’; yn yr Ail Ryfel Byd ymunodd â grŵp o wyddonwyr, ac yna ei arwain, i lunio strategaethau ystadegol yn erbyn llongau tanfor yr Almaen yn yr Iwerydd, gwaith a farnwyd yn anhepgor i ddiogelu’r confois, a’i allu heb ei ail; bu farw yng nghartref ei rieni yng Nghwmsychbant 29 Medi 1945 a’i gladdu yng Nghapel y Cwm; galwodd Patrick Blackett ef yn ‘un o ffisegwyr disgleiriaf ein cenhedlaeth’.Evan James Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Evan James Williams FRS (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ffisegydd arbrofol o Gymro a weithiodd gyda Patrick Blackett, Lawrence Bragg, Ernest Rutherford a Niels Bohr; uchel ei barch ymhlith ei gydweithwyr a’i wneud yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1939; yn Ysgol Llandysul yn gyfaill agos i Evan Tom Davies, ac fel yntau’n rhagori mewn mathemateg; enillodd ysgoloriaeth £55 i Abertawe yn un ar bymtheg; cydnerth a chryf, â llygaid glas a gwên lydan, cymdeithasgar, yn hoff iawn o griced ac o dynnu coes; ‘Roedd ei gariad at ei Gymru enedigol yn ddwfn’; mae brasamcan Bragg-Williams yn ddefnyddiol mewn llawer o broblemau ffiseg ystadegol; ym Mawrth 1939 rhoddodd sgwrs ar radio’r BBC, ‘The Atomic World’; y person cyntaf i ganfod dadfeiliad y mwon drwy arbrawf a thynnu ei lun; yn gynnar yn y rhyfel gofynnodd Blackett iddo ymuno â RAE Farnborough i weithio ar broblem y llongau tanfor, ac un ffrwyth oedd canfod llongau tanfor yn fagnetig, a gofleidiwyd yn frwd yn yr Unol Daleithiau; o 1941 gyda Blackett yn Coastal Command, lle bu iddynt ‘ddyfeisio i bob pwrpas’ ymchwil weithredol; cynghorydd gwyddonol i’r Llynges ar drechu llongau tanfor 1943–44, dirprwy gyfarwyddwr ymchwil y Llynges 1944–45; ac yntau’n wael ymwelodd â Washington yn 1945 ac ysgrifennodd bapur er anrhydedd i Niels Bohr ar ei ben-blwydd yn drigain; Blackett mewn darllediad BBC yn 1949: ‘Nid yn unig roedd Evan James Williams yn ffisegydd damcaniaethol ac arbrofol o fri mawr iawn, ond cyfrannodd waith rhagorol yn ystod y rhyfel at ennill Brwydr yr Iwerydd yn erbyn llongau tanfor yr Almaen’.Evan James Williams ↗Wicipedia CymraegFfisegydd o Gymru (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ganed yng Nghwmsychbant ger Llanwenog, Ceredigion; codwyd cofeb iddo ar y tŷ lle’i ganed gan y Sefydliad Ffiseg; aeth i’r coleg i Abertawe, a’i ddoethuriaeth wedyn ym Manceinion gan ymchwilio i wasgariad pelydr-X; yn ôl Syr John Meurig Thomas roedd yn ‘un o’r bobl mwyaf galluog a gynhyrchodd Cymru erioed’; bu’n gweithio gydag Ernest Rutherford yn Labordy Cavendish; penodwyd i Brifysgol Lerpwl ac yn 1938 daeth yn Athro Ffiseg yn Aberystwyth; ar ôl rhagfynegiad Yukawa ceisiodd brofi bodolaeth y gronyn, ac yn 1940 profodd ei fod yn dadelfennu (fe’i gelwir bellach yn ‘mwon’); cynhaliwyd yr arbrofion hyn mewn seler yn yr Hen Goleg, Aberystwyth; cydweithiodd â Niels Bohr, enillydd Gwobr Nobel 1922, yn Copenhagen yn 1933; bu farw o gancr yn ddim ond 42 oed.
| Ganed | 8 Mehefin 1903, Brynawel, Cwmsychbant, Ceredigion |
|---|---|
| Astudiodd | Abertawe, Manceinion a Chaergrawnt |
| Gweithiodd gyda | Rutherford, Bragg, Bohr, Chadwick a Blackett |
| Athro Ffiseg | Aberystwyth, o 1938 |
| Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol | 1939 |
| Y cyntaf i weld | Dadfeiliad y meson, neu’r mwon, 1939 hyd 1940 |
| Bu farw | 29 Medi 1945, Cwmsychbant |
Ganed Evan James Williams ar 8 Mehefin 1903 ym Mrynawel, Cwmsychbant, ger Llanwenog, yr ieuengaf o dri mab James Williams, saer maen, a’i wraig Elizabeth. Roedd mor gyflym gyda rhifau nes i’w gyfeillion ei alw’n ‘Desin’, o’r degolion a drafodai mor rhwydd.FfynonellauWilliams, Evan James (1903 – 1945), physicist ↗Rowland Wynne, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Mehefin 1903 ym Mrynawel, Cwmsychbant, Sir Aberteifi, yr ieuengaf o dri mab James Williams, saer maen, ac Elizabeth (Bes) Lloyd; ‘Desin’ oedd ei lysenw ymhlith ei gyfeillion am ei ddawn gyda rhifau degol; Ysgol Llanwenog ac Ysgol Sir Llandysul; yn un ar bymtheg enillodd ysgoloriaeth i Goleg Technegol Abertawe, gan symud i Goleg Prifysgol Abertawe pan agorodd ym mis Hydref 1920; gradd dosbarth cyntaf mewn ffiseg 1923; dywedodd yr arholwr allanol, enillydd Gwobr Nobel Charles Barkla, fod ei bapurau ‘ymhlith y rhai mwyaf rhyfeddol a gefais erioed y fraint o’u darllen’; MSc am waith ar fetelau hylifol; PhD ym Manceinion 1926 ar wasgaru pelydrau X gan nwyon, y theori wedi’i chwblhau heb gymorth; ysgoloriaeth Arddangosfa 1851 i Labordy Cavendish, Caergrawnt, dan Ernest Rutherford, ail ddoethuriaeth 1929; darlithydd cynorthwyol ym Manceinion dan Lawrence Bragg 1929, DSc Prifysgol Cymru 1930, darlithydd mewn ffiseg fathemategol 1931; pum papur damcaniaethol yn y Proceedings of the Royal Society ar wrthdrawiadau atomig, gan uno ffiseg cwantwm â dirnadaeth glasurol glir; model Bragg-Williams o oeri aloion, a gwblhawyd drwy weithio drwy’r nos; cymrodoriaeth Rockefeller i weithio gyda Niels Bohr yn Copenhagen 1933–34, pluen yn ei het; yno datblygodd y dull o ddadansoddi gwrthdrawiadau atomig a elwir heddiw yn ddull Weizsäcker-Williams, a fabwysiadwyd yn eang ac a ddefnyddir o hyd; gyda Bohr dangosodd fod gronynnau pelydrau cosmig yn ufuddhau i ffiseg cwantwm a bod gronyn anhysbys yn bod; darlithydd a chymrawd Leverhulme yn Lerpwl dan James Chadwick 1936; yn 1938 ymhlith yr ychydig ffisegwyr a gafodd dystiolaeth o’r gronyn, y meson; penodwyd i gadair ffiseg Aberystwyth yn 1938, yn agos at ei rieni a’i hen gynefin a oedd mor agos at ei galon; ar ddiwedd 1939 cofnododd ddadfeiliad y meson, y person cyntaf i’w ddangos, gan roi Aberystwyth ar flaen y gad mewn astudiaethau meson; Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1939; darlithiodd yn ysgol haf Prifysgol Michigan, ‘ysgol haf i athrylithoedd’; yn yr Ail Ryfel Byd ymunodd â grŵp o wyddonwyr, ac yna ei arwain, i lunio strategaethau ystadegol yn erbyn llongau tanfor yr Almaen yn yr Iwerydd, gwaith a farnwyd yn anhepgor i ddiogelu’r confois, a’i allu heb ei ail; bu farw yng nghartref ei rieni yng Nghwmsychbant 29 Medi 1945 a’i gladdu yng Nghapel y Cwm; galwodd Patrick Blackett ef yn ‘un o ffisegwyr disgleiriaf ein cenhedlaeth’.Evan James Williams ↗Wicipedia CymraegFfisegydd o Gymru (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ganed yng Nghwmsychbant ger Llanwenog, Ceredigion; codwyd cofeb iddo ar y tŷ lle’i ganed gan y Sefydliad Ffiseg; aeth i’r coleg i Abertawe, a’i ddoethuriaeth wedyn ym Manceinion gan ymchwilio i wasgariad pelydr-X; yn ôl Syr John Meurig Thomas roedd yn ‘un o’r bobl mwyaf galluog a gynhyrchodd Cymru erioed’; bu’n gweithio gydag Ernest Rutherford yn Labordy Cavendish; penodwyd i Brifysgol Lerpwl ac yn 1938 daeth yn Athro Ffiseg yn Aberystwyth; ar ôl rhagfynegiad Yukawa ceisiodd brofi bodolaeth y gronyn, ac yn 1940 profodd ei fod yn dadelfennu (fe’i gelwir bellach yn ‘mwon’); cynhaliwyd yr arbrofion hyn mewn seler yn yr Hen Goleg, Aberystwyth; cydweithiodd â Niels Bohr, enillydd Gwobr Nobel 1922, yn Copenhagen yn 1933; bu farw o gancr yn ddim ond 42 oed.
Yn Ysgol Sir Llandysul disgleiriodd ef a’i gyfaill agos Evan Tom Davies mewn mathemateg. Yn un ar bymtheg enillodd ysgoloriaeth i Abertawe, ac yn 1923 cafodd radd dosbarth cyntaf mewn ffiseg. Ysgrifennodd yr arholwr, enillydd Gwobr Nobel Charles Barkla:FfynonellauWilliams, Evan James (1903 – 1945), physicist ↗Rowland Wynne, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Mehefin 1903 ym Mrynawel, Cwmsychbant, Sir Aberteifi, yr ieuengaf o dri mab James Williams, saer maen, ac Elizabeth (Bes) Lloyd; ‘Desin’ oedd ei lysenw ymhlith ei gyfeillion am ei ddawn gyda rhifau degol; Ysgol Llanwenog ac Ysgol Sir Llandysul; yn un ar bymtheg enillodd ysgoloriaeth i Goleg Technegol Abertawe, gan symud i Goleg Prifysgol Abertawe pan agorodd ym mis Hydref 1920; gradd dosbarth cyntaf mewn ffiseg 1923; dywedodd yr arholwr allanol, enillydd Gwobr Nobel Charles Barkla, fod ei bapurau ‘ymhlith y rhai mwyaf rhyfeddol a gefais erioed y fraint o’u darllen’; MSc am waith ar fetelau hylifol; PhD ym Manceinion 1926 ar wasgaru pelydrau X gan nwyon, y theori wedi’i chwblhau heb gymorth; ysgoloriaeth Arddangosfa 1851 i Labordy Cavendish, Caergrawnt, dan Ernest Rutherford, ail ddoethuriaeth 1929; darlithydd cynorthwyol ym Manceinion dan Lawrence Bragg 1929, DSc Prifysgol Cymru 1930, darlithydd mewn ffiseg fathemategol 1931; pum papur damcaniaethol yn y Proceedings of the Royal Society ar wrthdrawiadau atomig, gan uno ffiseg cwantwm â dirnadaeth glasurol glir; model Bragg-Williams o oeri aloion, a gwblhawyd drwy weithio drwy’r nos; cymrodoriaeth Rockefeller i weithio gyda Niels Bohr yn Copenhagen 1933–34, pluen yn ei het; yno datblygodd y dull o ddadansoddi gwrthdrawiadau atomig a elwir heddiw yn ddull Weizsäcker-Williams, a fabwysiadwyd yn eang ac a ddefnyddir o hyd; gyda Bohr dangosodd fod gronynnau pelydrau cosmig yn ufuddhau i ffiseg cwantwm a bod gronyn anhysbys yn bod; darlithydd a chymrawd Leverhulme yn Lerpwl dan James Chadwick 1936; yn 1938 ymhlith yr ychydig ffisegwyr a gafodd dystiolaeth o’r gronyn, y meson; penodwyd i gadair ffiseg Aberystwyth yn 1938, yn agos at ei rieni a’i hen gynefin a oedd mor agos at ei galon; ar ddiwedd 1939 cofnododd ddadfeiliad y meson, y person cyntaf i’w ddangos, gan roi Aberystwyth ar flaen y gad mewn astudiaethau meson; Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1939; darlithiodd yn ysgol haf Prifysgol Michigan, ‘ysgol haf i athrylithoedd’; yn yr Ail Ryfel Byd ymunodd â grŵp o wyddonwyr, ac yna ei arwain, i lunio strategaethau ystadegol yn erbyn llongau tanfor yr Almaen yn yr Iwerydd, gwaith a farnwyd yn anhepgor i ddiogelu’r confois, a’i allu heb ei ail; bu farw yng nghartref ei rieni yng Nghwmsychbant 29 Medi 1945 a’i gladdu yng Nghapel y Cwm; galwodd Patrick Blackett ef yn ‘un o ffisegwyr disgleiriaf ein cenhedlaeth’.Evan James Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Evan James Williams FRS (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ffisegydd arbrofol o Gymro a weithiodd gyda Patrick Blackett, Lawrence Bragg, Ernest Rutherford a Niels Bohr; uchel ei barch ymhlith ei gydweithwyr a’i wneud yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1939; yn Ysgol Llandysul yn gyfaill agos i Evan Tom Davies, ac fel yntau’n rhagori mewn mathemateg; enillodd ysgoloriaeth £55 i Abertawe yn un ar bymtheg; cydnerth a chryf, â llygaid glas a gwên lydan, cymdeithasgar, yn hoff iawn o griced ac o dynnu coes; ‘Roedd ei gariad at ei Gymru enedigol yn ddwfn’; mae brasamcan Bragg-Williams yn ddefnyddiol mewn llawer o broblemau ffiseg ystadegol; ym Mawrth 1939 rhoddodd sgwrs ar radio’r BBC, ‘The Atomic World’; y person cyntaf i ganfod dadfeiliad y mwon drwy arbrawf a thynnu ei lun; yn gynnar yn y rhyfel gofynnodd Blackett iddo ymuno â RAE Farnborough i weithio ar broblem y llongau tanfor, ac un ffrwyth oedd canfod llongau tanfor yn fagnetig, a gofleidiwyd yn frwd yn yr Unol Daleithiau; o 1941 gyda Blackett yn Coastal Command, lle bu iddynt ‘ddyfeisio i bob pwrpas’ ymchwil weithredol; cynghorydd gwyddonol i’r Llynges ar drechu llongau tanfor 1943–44, dirprwy gyfarwyddwr ymchwil y Llynges 1944–45; ac yntau’n wael ymwelodd â Washington yn 1945 ac ysgrifennodd bapur er anrhydedd i Niels Bohr ar ei ben-blwydd yn drigain; Blackett mewn darllediad BBC yn 1949: ‘Nid yn unig roedd Evan James Williams yn ffisegydd damcaniaethol ac arbrofol o fri mawr iawn, ond cyfrannodd waith rhagorol yn ystod y rhyfel at ennill Brwydr yr Iwerydd yn erbyn llongau tanfor yr Almaen’.
Roedd ei bapurau yn arholiad y Radd Anrhydedd ymhlith y rhai mwyaf rhyfeddol a gefais erioed y fraint o’u darllen
Yr Athro Charles Barkla
Ym Manceinion enillodd ei ddoethuriaeth yn 1926 am waith ar wasgaru pelydrau X gan nwyon, gan weithio’r theori allan yn gyfan gwbl ar ei ben ei hun. Yna aeth i Labordy Cavendish yng Nghaergrawnt i weithio dan Ernest Rutherford, un o gewri ffiseg yr ugeinfed ganrif, ac enillodd ail ddoethuriaeth yn 1929.FfynonellauWilliams, Evan James (1903 – 1945), physicist ↗Rowland Wynne, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Mehefin 1903 ym Mrynawel, Cwmsychbant, Sir Aberteifi, yr ieuengaf o dri mab James Williams, saer maen, ac Elizabeth (Bes) Lloyd; ‘Desin’ oedd ei lysenw ymhlith ei gyfeillion am ei ddawn gyda rhifau degol; Ysgol Llanwenog ac Ysgol Sir Llandysul; yn un ar bymtheg enillodd ysgoloriaeth i Goleg Technegol Abertawe, gan symud i Goleg Prifysgol Abertawe pan agorodd ym mis Hydref 1920; gradd dosbarth cyntaf mewn ffiseg 1923; dywedodd yr arholwr allanol, enillydd Gwobr Nobel Charles Barkla, fod ei bapurau ‘ymhlith y rhai mwyaf rhyfeddol a gefais erioed y fraint o’u darllen’; MSc am waith ar fetelau hylifol; PhD ym Manceinion 1926 ar wasgaru pelydrau X gan nwyon, y theori wedi’i chwblhau heb gymorth; ysgoloriaeth Arddangosfa 1851 i Labordy Cavendish, Caergrawnt, dan Ernest Rutherford, ail ddoethuriaeth 1929; darlithydd cynorthwyol ym Manceinion dan Lawrence Bragg 1929, DSc Prifysgol Cymru 1930, darlithydd mewn ffiseg fathemategol 1931; pum papur damcaniaethol yn y Proceedings of the Royal Society ar wrthdrawiadau atomig, gan uno ffiseg cwantwm â dirnadaeth glasurol glir; model Bragg-Williams o oeri aloion, a gwblhawyd drwy weithio drwy’r nos; cymrodoriaeth Rockefeller i weithio gyda Niels Bohr yn Copenhagen 1933–34, pluen yn ei het; yno datblygodd y dull o ddadansoddi gwrthdrawiadau atomig a elwir heddiw yn ddull Weizsäcker-Williams, a fabwysiadwyd yn eang ac a ddefnyddir o hyd; gyda Bohr dangosodd fod gronynnau pelydrau cosmig yn ufuddhau i ffiseg cwantwm a bod gronyn anhysbys yn bod; darlithydd a chymrawd Leverhulme yn Lerpwl dan James Chadwick 1936; yn 1938 ymhlith yr ychydig ffisegwyr a gafodd dystiolaeth o’r gronyn, y meson; penodwyd i gadair ffiseg Aberystwyth yn 1938, yn agos at ei rieni a’i hen gynefin a oedd mor agos at ei galon; ar ddiwedd 1939 cofnododd ddadfeiliad y meson, y person cyntaf i’w ddangos, gan roi Aberystwyth ar flaen y gad mewn astudiaethau meson; Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1939; darlithiodd yn ysgol haf Prifysgol Michigan, ‘ysgol haf i athrylithoedd’; yn yr Ail Ryfel Byd ymunodd â grŵp o wyddonwyr, ac yna ei arwain, i lunio strategaethau ystadegol yn erbyn llongau tanfor yr Almaen yn yr Iwerydd, gwaith a farnwyd yn anhepgor i ddiogelu’r confois, a’i allu heb ei ail; bu farw yng nghartref ei rieni yng Nghwmsychbant 29 Medi 1945 a’i gladdu yng Nghapel y Cwm; galwodd Patrick Blackett ef yn ‘un o ffisegwyr disgleiriaf ein cenhedlaeth’.Evan James Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Evan James Williams FRS (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ffisegydd arbrofol o Gymro a weithiodd gyda Patrick Blackett, Lawrence Bragg, Ernest Rutherford a Niels Bohr; uchel ei barch ymhlith ei gydweithwyr a’i wneud yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1939; yn Ysgol Llandysul yn gyfaill agos i Evan Tom Davies, ac fel yntau’n rhagori mewn mathemateg; enillodd ysgoloriaeth £55 i Abertawe yn un ar bymtheg; cydnerth a chryf, â llygaid glas a gwên lydan, cymdeithasgar, yn hoff iawn o griced ac o dynnu coes; ‘Roedd ei gariad at ei Gymru enedigol yn ddwfn’; mae brasamcan Bragg-Williams yn ddefnyddiol mewn llawer o broblemau ffiseg ystadegol; ym Mawrth 1939 rhoddodd sgwrs ar radio’r BBC, ‘The Atomic World’; y person cyntaf i ganfod dadfeiliad y mwon drwy arbrawf a thynnu ei lun; yn gynnar yn y rhyfel gofynnodd Blackett iddo ymuno â RAE Farnborough i weithio ar broblem y llongau tanfor, ac un ffrwyth oedd canfod llongau tanfor yn fagnetig, a gofleidiwyd yn frwd yn yr Unol Daleithiau; o 1941 gyda Blackett yn Coastal Command, lle bu iddynt ‘ddyfeisio i bob pwrpas’ ymchwil weithredol; cynghorydd gwyddonol i’r Llynges ar drechu llongau tanfor 1943–44, dirprwy gyfarwyddwr ymchwil y Llynges 1944–45; ac yntau’n wael ymwelodd â Washington yn 1945 ac ysgrifennodd bapur er anrhydedd i Niels Bohr ar ei ben-blwydd yn drigain; Blackett mewn darllediad BBC yn 1949: ‘Nid yn unig roedd Evan James Williams yn ffisegydd damcaniaethol ac arbrofol o fri mawr iawn, ond cyfrannodd waith rhagorol yn ystod y rhyfel at ennill Brwydr yr Iwerydd yn erbyn llongau tanfor yr Almaen’.Evan James Williams ↗Wicipedia CymraegFfisegydd o Gymru (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ganed yng Nghwmsychbant ger Llanwenog, Ceredigion; codwyd cofeb iddo ar y tŷ lle’i ganed gan y Sefydliad Ffiseg; aeth i’r coleg i Abertawe, a’i ddoethuriaeth wedyn ym Manceinion gan ymchwilio i wasgariad pelydr-X; yn ôl Syr John Meurig Thomas roedd yn ‘un o’r bobl mwyaf galluog a gynhyrchodd Cymru erioed’; bu’n gweithio gydag Ernest Rutherford yn Labordy Cavendish; penodwyd i Brifysgol Lerpwl ac yn 1938 daeth yn Athro Ffiseg yn Aberystwyth; ar ôl rhagfynegiad Yukawa ceisiodd brofi bodolaeth y gronyn, ac yn 1940 profodd ei fod yn dadelfennu (fe’i gelwir bellach yn ‘mwon’); cynhaliwyd yr arbrofion hyn mewn seler yn yr Hen Goleg, Aberystwyth; cydweithiodd â Niels Bohr, enillydd Gwobr Nobel 1922, yn Copenhagen yn 1933; bu farw o gancr yn ddim ond 42 oed.
Yn ôl ym Manceinion, gweithiodd ef a Lawrence Bragg allan sut y mae atomau’n trefnu eu hunain mewn aloion wrth oeri. Gorffennodd Williams y datrysiad drwy weithio drwy’r nos. Daeth model Bragg-Williams yn adnabyddus i ffisegwyr a chemegwyr fel ei gilydd.FfynonellauWilliams, Evan James (1903 – 1945), physicist ↗Rowland Wynne, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Mehefin 1903 ym Mrynawel, Cwmsychbant, Sir Aberteifi, yr ieuengaf o dri mab James Williams, saer maen, ac Elizabeth (Bes) Lloyd; ‘Desin’ oedd ei lysenw ymhlith ei gyfeillion am ei ddawn gyda rhifau degol; Ysgol Llanwenog ac Ysgol Sir Llandysul; yn un ar bymtheg enillodd ysgoloriaeth i Goleg Technegol Abertawe, gan symud i Goleg Prifysgol Abertawe pan agorodd ym mis Hydref 1920; gradd dosbarth cyntaf mewn ffiseg 1923; dywedodd yr arholwr allanol, enillydd Gwobr Nobel Charles Barkla, fod ei bapurau ‘ymhlith y rhai mwyaf rhyfeddol a gefais erioed y fraint o’u darllen’; MSc am waith ar fetelau hylifol; PhD ym Manceinion 1926 ar wasgaru pelydrau X gan nwyon, y theori wedi’i chwblhau heb gymorth; ysgoloriaeth Arddangosfa 1851 i Labordy Cavendish, Caergrawnt, dan Ernest Rutherford, ail ddoethuriaeth 1929; darlithydd cynorthwyol ym Manceinion dan Lawrence Bragg 1929, DSc Prifysgol Cymru 1930, darlithydd mewn ffiseg fathemategol 1931; pum papur damcaniaethol yn y Proceedings of the Royal Society ar wrthdrawiadau atomig, gan uno ffiseg cwantwm â dirnadaeth glasurol glir; model Bragg-Williams o oeri aloion, a gwblhawyd drwy weithio drwy’r nos; cymrodoriaeth Rockefeller i weithio gyda Niels Bohr yn Copenhagen 1933–34, pluen yn ei het; yno datblygodd y dull o ddadansoddi gwrthdrawiadau atomig a elwir heddiw yn ddull Weizsäcker-Williams, a fabwysiadwyd yn eang ac a ddefnyddir o hyd; gyda Bohr dangosodd fod gronynnau pelydrau cosmig yn ufuddhau i ffiseg cwantwm a bod gronyn anhysbys yn bod; darlithydd a chymrawd Leverhulme yn Lerpwl dan James Chadwick 1936; yn 1938 ymhlith yr ychydig ffisegwyr a gafodd dystiolaeth o’r gronyn, y meson; penodwyd i gadair ffiseg Aberystwyth yn 1938, yn agos at ei rieni a’i hen gynefin a oedd mor agos at ei galon; ar ddiwedd 1939 cofnododd ddadfeiliad y meson, y person cyntaf i’w ddangos, gan roi Aberystwyth ar flaen y gad mewn astudiaethau meson; Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1939; darlithiodd yn ysgol haf Prifysgol Michigan, ‘ysgol haf i athrylithoedd’; yn yr Ail Ryfel Byd ymunodd â grŵp o wyddonwyr, ac yna ei arwain, i lunio strategaethau ystadegol yn erbyn llongau tanfor yr Almaen yn yr Iwerydd, gwaith a farnwyd yn anhepgor i ddiogelu’r confois, a’i allu heb ei ail; bu farw yng nghartref ei rieni yng Nghwmsychbant 29 Medi 1945 a’i gladdu yng Nghapel y Cwm; galwodd Patrick Blackett ef yn ‘un o ffisegwyr disgleiriaf ein cenhedlaeth’.Evan James Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Evan James Williams FRS (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ffisegydd arbrofol o Gymro a weithiodd gyda Patrick Blackett, Lawrence Bragg, Ernest Rutherford a Niels Bohr; uchel ei barch ymhlith ei gydweithwyr a’i wneud yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1939; yn Ysgol Llandysul yn gyfaill agos i Evan Tom Davies, ac fel yntau’n rhagori mewn mathemateg; enillodd ysgoloriaeth £55 i Abertawe yn un ar bymtheg; cydnerth a chryf, â llygaid glas a gwên lydan, cymdeithasgar, yn hoff iawn o griced ac o dynnu coes; ‘Roedd ei gariad at ei Gymru enedigol yn ddwfn’; mae brasamcan Bragg-Williams yn ddefnyddiol mewn llawer o broblemau ffiseg ystadegol; ym Mawrth 1939 rhoddodd sgwrs ar radio’r BBC, ‘The Atomic World’; y person cyntaf i ganfod dadfeiliad y mwon drwy arbrawf a thynnu ei lun; yn gynnar yn y rhyfel gofynnodd Blackett iddo ymuno â RAE Farnborough i weithio ar broblem y llongau tanfor, ac un ffrwyth oedd canfod llongau tanfor yn fagnetig, a gofleidiwyd yn frwd yn yr Unol Daleithiau; o 1941 gyda Blackett yn Coastal Command, lle bu iddynt ‘ddyfeisio i bob pwrpas’ ymchwil weithredol; cynghorydd gwyddonol i’r Llynges ar drechu llongau tanfor 1943–44, dirprwy gyfarwyddwr ymchwil y Llynges 1944–45; ac yntau’n wael ymwelodd â Washington yn 1945 ac ysgrifennodd bapur er anrhydedd i Niels Bohr ar ei ben-blwydd yn drigain; Blackett mewn darllediad BBC yn 1949: ‘Nid yn unig roedd Evan James Williams yn ffisegydd damcaniaethol ac arbrofol o fri mawr iawn, ond cyfrannodd waith rhagorol yn ystod y rhyfel at ennill Brwydr yr Iwerydd yn erbyn llongau tanfor yr Almaen’.
Yn 1933 aeth i Copenhagen am flwyddyn i weithio gyda Niels Bohr, un o sylfaenwyr ffiseg cwantwm. Yno creodd ddull o ddeall gwrthdrawiadau atomig, a elwir heddiw yn ddull Weizsäcker-Williams, ac a ddefnyddir o hyd. Gyda Bohr dangosodd fod y gronynnau cyflymaf o’r gofod yn ufuddhau i ddeddfau ffiseg cwantwm, a bod rhaid bod gronyn eto’n anhysbys yn bod.FfynonellauWilliams, Evan James (1903 – 1945), physicist ↗Rowland Wynne, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Mehefin 1903 ym Mrynawel, Cwmsychbant, Sir Aberteifi, yr ieuengaf o dri mab James Williams, saer maen, ac Elizabeth (Bes) Lloyd; ‘Desin’ oedd ei lysenw ymhlith ei gyfeillion am ei ddawn gyda rhifau degol; Ysgol Llanwenog ac Ysgol Sir Llandysul; yn un ar bymtheg enillodd ysgoloriaeth i Goleg Technegol Abertawe, gan symud i Goleg Prifysgol Abertawe pan agorodd ym mis Hydref 1920; gradd dosbarth cyntaf mewn ffiseg 1923; dywedodd yr arholwr allanol, enillydd Gwobr Nobel Charles Barkla, fod ei bapurau ‘ymhlith y rhai mwyaf rhyfeddol a gefais erioed y fraint o’u darllen’; MSc am waith ar fetelau hylifol; PhD ym Manceinion 1926 ar wasgaru pelydrau X gan nwyon, y theori wedi’i chwblhau heb gymorth; ysgoloriaeth Arddangosfa 1851 i Labordy Cavendish, Caergrawnt, dan Ernest Rutherford, ail ddoethuriaeth 1929; darlithydd cynorthwyol ym Manceinion dan Lawrence Bragg 1929, DSc Prifysgol Cymru 1930, darlithydd mewn ffiseg fathemategol 1931; pum papur damcaniaethol yn y Proceedings of the Royal Society ar wrthdrawiadau atomig, gan uno ffiseg cwantwm â dirnadaeth glasurol glir; model Bragg-Williams o oeri aloion, a gwblhawyd drwy weithio drwy’r nos; cymrodoriaeth Rockefeller i weithio gyda Niels Bohr yn Copenhagen 1933–34, pluen yn ei het; yno datblygodd y dull o ddadansoddi gwrthdrawiadau atomig a elwir heddiw yn ddull Weizsäcker-Williams, a fabwysiadwyd yn eang ac a ddefnyddir o hyd; gyda Bohr dangosodd fod gronynnau pelydrau cosmig yn ufuddhau i ffiseg cwantwm a bod gronyn anhysbys yn bod; darlithydd a chymrawd Leverhulme yn Lerpwl dan James Chadwick 1936; yn 1938 ymhlith yr ychydig ffisegwyr a gafodd dystiolaeth o’r gronyn, y meson; penodwyd i gadair ffiseg Aberystwyth yn 1938, yn agos at ei rieni a’i hen gynefin a oedd mor agos at ei galon; ar ddiwedd 1939 cofnododd ddadfeiliad y meson, y person cyntaf i’w ddangos, gan roi Aberystwyth ar flaen y gad mewn astudiaethau meson; Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1939; darlithiodd yn ysgol haf Prifysgol Michigan, ‘ysgol haf i athrylithoedd’; yn yr Ail Ryfel Byd ymunodd â grŵp o wyddonwyr, ac yna ei arwain, i lunio strategaethau ystadegol yn erbyn llongau tanfor yr Almaen yn yr Iwerydd, gwaith a farnwyd yn anhepgor i ddiogelu’r confois, a’i allu heb ei ail; bu farw yng nghartref ei rieni yng Nghwmsychbant 29 Medi 1945 a’i gladdu yng Nghapel y Cwm; galwodd Patrick Blackett ef yn ‘un o ffisegwyr disgleiriaf ein cenhedlaeth’.Evan James Williams ↗Wicipedia CymraegFfisegydd o Gymru (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ganed yng Nghwmsychbant ger Llanwenog, Ceredigion; codwyd cofeb iddo ar y tŷ lle’i ganed gan y Sefydliad Ffiseg; aeth i’r coleg i Abertawe, a’i ddoethuriaeth wedyn ym Manceinion gan ymchwilio i wasgariad pelydr-X; yn ôl Syr John Meurig Thomas roedd yn ‘un o’r bobl mwyaf galluog a gynhyrchodd Cymru erioed’; bu’n gweithio gydag Ernest Rutherford yn Labordy Cavendish; penodwyd i Brifysgol Lerpwl ac yn 1938 daeth yn Athro Ffiseg yn Aberystwyth; ar ôl rhagfynegiad Yukawa ceisiodd brofi bodolaeth y gronyn, ac yn 1940 profodd ei fod yn dadelfennu (fe’i gelwir bellach yn ‘mwon’); cynhaliwyd yr arbrofion hyn mewn seler yn yr Hen Goleg, Aberystwyth; cydweithiodd â Niels Bohr, enillydd Gwobr Nobel 1922, yn Copenhagen yn 1933; bu farw o gancr yn ddim ond 42 oed.
Yn 1936 symudodd i Lerpwl i weithio dan James Chadwick, a ddarganfu’r niwtron. Anogodd Chadwick ef i hela’r gronyn newydd ymhlith y pelydrau cosmig, ac yn 1938 roedd Williams yn un o’r ychydig ffisegwyr yn y byd i gael tystiolaeth ohono, y gronyn a elwid cyn hir yn feson.FfynhonnellWilliams, Evan James (1903 – 1945), physicist ↗Rowland Wynne, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Mehefin 1903 ym Mrynawel, Cwmsychbant, Sir Aberteifi, yr ieuengaf o dri mab James Williams, saer maen, ac Elizabeth (Bes) Lloyd; ‘Desin’ oedd ei lysenw ymhlith ei gyfeillion am ei ddawn gyda rhifau degol; Ysgol Llanwenog ac Ysgol Sir Llandysul; yn un ar bymtheg enillodd ysgoloriaeth i Goleg Technegol Abertawe, gan symud i Goleg Prifysgol Abertawe pan agorodd ym mis Hydref 1920; gradd dosbarth cyntaf mewn ffiseg 1923; dywedodd yr arholwr allanol, enillydd Gwobr Nobel Charles Barkla, fod ei bapurau ‘ymhlith y rhai mwyaf rhyfeddol a gefais erioed y fraint o’u darllen’; MSc am waith ar fetelau hylifol; PhD ym Manceinion 1926 ar wasgaru pelydrau X gan nwyon, y theori wedi’i chwblhau heb gymorth; ysgoloriaeth Arddangosfa 1851 i Labordy Cavendish, Caergrawnt, dan Ernest Rutherford, ail ddoethuriaeth 1929; darlithydd cynorthwyol ym Manceinion dan Lawrence Bragg 1929, DSc Prifysgol Cymru 1930, darlithydd mewn ffiseg fathemategol 1931; pum papur damcaniaethol yn y Proceedings of the Royal Society ar wrthdrawiadau atomig, gan uno ffiseg cwantwm â dirnadaeth glasurol glir; model Bragg-Williams o oeri aloion, a gwblhawyd drwy weithio drwy’r nos; cymrodoriaeth Rockefeller i weithio gyda Niels Bohr yn Copenhagen 1933–34, pluen yn ei het; yno datblygodd y dull o ddadansoddi gwrthdrawiadau atomig a elwir heddiw yn ddull Weizsäcker-Williams, a fabwysiadwyd yn eang ac a ddefnyddir o hyd; gyda Bohr dangosodd fod gronynnau pelydrau cosmig yn ufuddhau i ffiseg cwantwm a bod gronyn anhysbys yn bod; darlithydd a chymrawd Leverhulme yn Lerpwl dan James Chadwick 1936; yn 1938 ymhlith yr ychydig ffisegwyr a gafodd dystiolaeth o’r gronyn, y meson; penodwyd i gadair ffiseg Aberystwyth yn 1938, yn agos at ei rieni a’i hen gynefin a oedd mor agos at ei galon; ar ddiwedd 1939 cofnododd ddadfeiliad y meson, y person cyntaf i’w ddangos, gan roi Aberystwyth ar flaen y gad mewn astudiaethau meson; Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1939; darlithiodd yn ysgol haf Prifysgol Michigan, ‘ysgol haf i athrylithoedd’; yn yr Ail Ryfel Byd ymunodd â grŵp o wyddonwyr, ac yna ei arwain, i lunio strategaethau ystadegol yn erbyn llongau tanfor yr Almaen yn yr Iwerydd, gwaith a farnwyd yn anhepgor i ddiogelu’r confois, a’i allu heb ei ail; bu farw yng nghartref ei rieni yng Nghwmsychbant 29 Medi 1945 a’i gladdu yng Nghapel y Cwm; galwodd Patrick Blackett ef yn ‘un o ffisegwyr disgleiriaf ein cenhedlaeth’.
Yn 1938 daeth yn Athro Ffiseg yn Aberystwyth, yn agos at ei rieni a’r fro a oedd mor agos at ei galon. Roedd ei gariad at ei Gymru enedigol, meddid, yn ddwfn. Yn 1939 fe’i hetholwyd yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol, a siaradodd ar radio’r BBC am ‘The Atomic World’.FfynonellauWilliams, Evan James (1903 – 1945), physicist ↗Rowland Wynne, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Mehefin 1903 ym Mrynawel, Cwmsychbant, Sir Aberteifi, yr ieuengaf o dri mab James Williams, saer maen, ac Elizabeth (Bes) Lloyd; ‘Desin’ oedd ei lysenw ymhlith ei gyfeillion am ei ddawn gyda rhifau degol; Ysgol Llanwenog ac Ysgol Sir Llandysul; yn un ar bymtheg enillodd ysgoloriaeth i Goleg Technegol Abertawe, gan symud i Goleg Prifysgol Abertawe pan agorodd ym mis Hydref 1920; gradd dosbarth cyntaf mewn ffiseg 1923; dywedodd yr arholwr allanol, enillydd Gwobr Nobel Charles Barkla, fod ei bapurau ‘ymhlith y rhai mwyaf rhyfeddol a gefais erioed y fraint o’u darllen’; MSc am waith ar fetelau hylifol; PhD ym Manceinion 1926 ar wasgaru pelydrau X gan nwyon, y theori wedi’i chwblhau heb gymorth; ysgoloriaeth Arddangosfa 1851 i Labordy Cavendish, Caergrawnt, dan Ernest Rutherford, ail ddoethuriaeth 1929; darlithydd cynorthwyol ym Manceinion dan Lawrence Bragg 1929, DSc Prifysgol Cymru 1930, darlithydd mewn ffiseg fathemategol 1931; pum papur damcaniaethol yn y Proceedings of the Royal Society ar wrthdrawiadau atomig, gan uno ffiseg cwantwm â dirnadaeth glasurol glir; model Bragg-Williams o oeri aloion, a gwblhawyd drwy weithio drwy’r nos; cymrodoriaeth Rockefeller i weithio gyda Niels Bohr yn Copenhagen 1933–34, pluen yn ei het; yno datblygodd y dull o ddadansoddi gwrthdrawiadau atomig a elwir heddiw yn ddull Weizsäcker-Williams, a fabwysiadwyd yn eang ac a ddefnyddir o hyd; gyda Bohr dangosodd fod gronynnau pelydrau cosmig yn ufuddhau i ffiseg cwantwm a bod gronyn anhysbys yn bod; darlithydd a chymrawd Leverhulme yn Lerpwl dan James Chadwick 1936; yn 1938 ymhlith yr ychydig ffisegwyr a gafodd dystiolaeth o’r gronyn, y meson; penodwyd i gadair ffiseg Aberystwyth yn 1938, yn agos at ei rieni a’i hen gynefin a oedd mor agos at ei galon; ar ddiwedd 1939 cofnododd ddadfeiliad y meson, y person cyntaf i’w ddangos, gan roi Aberystwyth ar flaen y gad mewn astudiaethau meson; Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1939; darlithiodd yn ysgol haf Prifysgol Michigan, ‘ysgol haf i athrylithoedd’; yn yr Ail Ryfel Byd ymunodd â grŵp o wyddonwyr, ac yna ei arwain, i lunio strategaethau ystadegol yn erbyn llongau tanfor yr Almaen yn yr Iwerydd, gwaith a farnwyd yn anhepgor i ddiogelu’r confois, a’i allu heb ei ail; bu farw yng nghartref ei rieni yng Nghwmsychbant 29 Medi 1945 a’i gladdu yng Nghapel y Cwm; galwodd Patrick Blackett ef yn ‘un o ffisegwyr disgleiriaf ein cenhedlaeth’.Evan James Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Evan James Williams FRS (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ffisegydd arbrofol o Gymro a weithiodd gyda Patrick Blackett, Lawrence Bragg, Ernest Rutherford a Niels Bohr; uchel ei barch ymhlith ei gydweithwyr a’i wneud yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1939; yn Ysgol Llandysul yn gyfaill agos i Evan Tom Davies, ac fel yntau’n rhagori mewn mathemateg; enillodd ysgoloriaeth £55 i Abertawe yn un ar bymtheg; cydnerth a chryf, â llygaid glas a gwên lydan, cymdeithasgar, yn hoff iawn o griced ac o dynnu coes; ‘Roedd ei gariad at ei Gymru enedigol yn ddwfn’; mae brasamcan Bragg-Williams yn ddefnyddiol mewn llawer o broblemau ffiseg ystadegol; ym Mawrth 1939 rhoddodd sgwrs ar radio’r BBC, ‘The Atomic World’; y person cyntaf i ganfod dadfeiliad y mwon drwy arbrawf a thynnu ei lun; yn gynnar yn y rhyfel gofynnodd Blackett iddo ymuno â RAE Farnborough i weithio ar broblem y llongau tanfor, ac un ffrwyth oedd canfod llongau tanfor yn fagnetig, a gofleidiwyd yn frwd yn yr Unol Daleithiau; o 1941 gyda Blackett yn Coastal Command, lle bu iddynt ‘ddyfeisio i bob pwrpas’ ymchwil weithredol; cynghorydd gwyddonol i’r Llynges ar drechu llongau tanfor 1943–44, dirprwy gyfarwyddwr ymchwil y Llynges 1944–45; ac yntau’n wael ymwelodd â Washington yn 1945 ac ysgrifennodd bapur er anrhydedd i Niels Bohr ar ei ben-blwydd yn drigain; Blackett mewn darllediad BBC yn 1949: ‘Nid yn unig roedd Evan James Williams yn ffisegydd damcaniaethol ac arbrofol o fri mawr iawn, ond cyfrannodd waith rhagorol yn ystod y rhyfel at ennill Brwydr yr Iwerydd yn erbyn llongau tanfor yr Almaen’.
Daeth â’i offer o Lerpwl, ei osod mewn seler yn yr Hen Goleg, ac ar ddiwedd 1939 cofnododd a thynnodd lun dadfeiliad y meson, a elwir heddiw yn fwon. Ef oedd y person cyntaf erioed i’w weld, a rhoddodd Aberystwyth ar flaen y gad yn astudiaeth y gronynnau newydd.FfynonellauWilliams, Evan James (1903 – 1945), physicist ↗Rowland Wynne, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Mehefin 1903 ym Mrynawel, Cwmsychbant, Sir Aberteifi, yr ieuengaf o dri mab James Williams, saer maen, ac Elizabeth (Bes) Lloyd; ‘Desin’ oedd ei lysenw ymhlith ei gyfeillion am ei ddawn gyda rhifau degol; Ysgol Llanwenog ac Ysgol Sir Llandysul; yn un ar bymtheg enillodd ysgoloriaeth i Goleg Technegol Abertawe, gan symud i Goleg Prifysgol Abertawe pan agorodd ym mis Hydref 1920; gradd dosbarth cyntaf mewn ffiseg 1923; dywedodd yr arholwr allanol, enillydd Gwobr Nobel Charles Barkla, fod ei bapurau ‘ymhlith y rhai mwyaf rhyfeddol a gefais erioed y fraint o’u darllen’; MSc am waith ar fetelau hylifol; PhD ym Manceinion 1926 ar wasgaru pelydrau X gan nwyon, y theori wedi’i chwblhau heb gymorth; ysgoloriaeth Arddangosfa 1851 i Labordy Cavendish, Caergrawnt, dan Ernest Rutherford, ail ddoethuriaeth 1929; darlithydd cynorthwyol ym Manceinion dan Lawrence Bragg 1929, DSc Prifysgol Cymru 1930, darlithydd mewn ffiseg fathemategol 1931; pum papur damcaniaethol yn y Proceedings of the Royal Society ar wrthdrawiadau atomig, gan uno ffiseg cwantwm â dirnadaeth glasurol glir; model Bragg-Williams o oeri aloion, a gwblhawyd drwy weithio drwy’r nos; cymrodoriaeth Rockefeller i weithio gyda Niels Bohr yn Copenhagen 1933–34, pluen yn ei het; yno datblygodd y dull o ddadansoddi gwrthdrawiadau atomig a elwir heddiw yn ddull Weizsäcker-Williams, a fabwysiadwyd yn eang ac a ddefnyddir o hyd; gyda Bohr dangosodd fod gronynnau pelydrau cosmig yn ufuddhau i ffiseg cwantwm a bod gronyn anhysbys yn bod; darlithydd a chymrawd Leverhulme yn Lerpwl dan James Chadwick 1936; yn 1938 ymhlith yr ychydig ffisegwyr a gafodd dystiolaeth o’r gronyn, y meson; penodwyd i gadair ffiseg Aberystwyth yn 1938, yn agos at ei rieni a’i hen gynefin a oedd mor agos at ei galon; ar ddiwedd 1939 cofnododd ddadfeiliad y meson, y person cyntaf i’w ddangos, gan roi Aberystwyth ar flaen y gad mewn astudiaethau meson; Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1939; darlithiodd yn ysgol haf Prifysgol Michigan, ‘ysgol haf i athrylithoedd’; yn yr Ail Ryfel Byd ymunodd â grŵp o wyddonwyr, ac yna ei arwain, i lunio strategaethau ystadegol yn erbyn llongau tanfor yr Almaen yn yr Iwerydd, gwaith a farnwyd yn anhepgor i ddiogelu’r confois, a’i allu heb ei ail; bu farw yng nghartref ei rieni yng Nghwmsychbant 29 Medi 1945 a’i gladdu yng Nghapel y Cwm; galwodd Patrick Blackett ef yn ‘un o ffisegwyr disgleiriaf ein cenhedlaeth’.Evan James Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Evan James Williams FRS (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ffisegydd arbrofol o Gymro a weithiodd gyda Patrick Blackett, Lawrence Bragg, Ernest Rutherford a Niels Bohr; uchel ei barch ymhlith ei gydweithwyr a’i wneud yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1939; yn Ysgol Llandysul yn gyfaill agos i Evan Tom Davies, ac fel yntau’n rhagori mewn mathemateg; enillodd ysgoloriaeth £55 i Abertawe yn un ar bymtheg; cydnerth a chryf, â llygaid glas a gwên lydan, cymdeithasgar, yn hoff iawn o griced ac o dynnu coes; ‘Roedd ei gariad at ei Gymru enedigol yn ddwfn’; mae brasamcan Bragg-Williams yn ddefnyddiol mewn llawer o broblemau ffiseg ystadegol; ym Mawrth 1939 rhoddodd sgwrs ar radio’r BBC, ‘The Atomic World’; y person cyntaf i ganfod dadfeiliad y mwon drwy arbrawf a thynnu ei lun; yn gynnar yn y rhyfel gofynnodd Blackett iddo ymuno â RAE Farnborough i weithio ar broblem y llongau tanfor, ac un ffrwyth oedd canfod llongau tanfor yn fagnetig, a gofleidiwyd yn frwd yn yr Unol Daleithiau; o 1941 gyda Blackett yn Coastal Command, lle bu iddynt ‘ddyfeisio i bob pwrpas’ ymchwil weithredol; cynghorydd gwyddonol i’r Llynges ar drechu llongau tanfor 1943–44, dirprwy gyfarwyddwr ymchwil y Llynges 1944–45; ac yntau’n wael ymwelodd â Washington yn 1945 ac ysgrifennodd bapur er anrhydedd i Niels Bohr ar ei ben-blwydd yn drigain; Blackett mewn darllediad BBC yn 1949: ‘Nid yn unig roedd Evan James Williams yn ffisegydd damcaniaethol ac arbrofol o fri mawr iawn, ond cyfrannodd waith rhagorol yn ystod y rhyfel at ennill Brwydr yr Iwerydd yn erbyn llongau tanfor yr Almaen’.Evan James Williams ↗Wicipedia CymraegFfisegydd o Gymru (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ganed yng Nghwmsychbant ger Llanwenog, Ceredigion; codwyd cofeb iddo ar y tŷ lle’i ganed gan y Sefydliad Ffiseg; aeth i’r coleg i Abertawe, a’i ddoethuriaeth wedyn ym Manceinion gan ymchwilio i wasgariad pelydr-X; yn ôl Syr John Meurig Thomas roedd yn ‘un o’r bobl mwyaf galluog a gynhyrchodd Cymru erioed’; bu’n gweithio gydag Ernest Rutherford yn Labordy Cavendish; penodwyd i Brifysgol Lerpwl ac yn 1938 daeth yn Athro Ffiseg yn Aberystwyth; ar ôl rhagfynegiad Yukawa ceisiodd brofi bodolaeth y gronyn, ac yn 1940 profodd ei fod yn dadelfennu (fe’i gelwir bellach yn ‘mwon’); cynhaliwyd yr arbrofion hyn mewn seler yn yr Hen Goleg, Aberystwyth; cydweithiodd â Niels Bohr, enillydd Gwobr Nobel 1922, yn Copenhagen yn 1933; bu farw o gancr yn ddim ond 42 oed.
Pan ddaeth y rhyfel, galwodd Patrick Blackett arno i helpu i drechu’r llongau tanfor a suddai’r llongau a ddygai fwyd a nwyddau i Brydain. Helpodd i ddyfeisio ffordd fagnetig o ddod o hyd i longau tanfor, ac o 1941 yn Coastal Command bu iddo ef a Blackett i bob pwrpas ddyfeisio gwyddor ymchwil weithredol.FfynonellauEvan James Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Evan James Williams FRS (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ffisegydd arbrofol o Gymro a weithiodd gyda Patrick Blackett, Lawrence Bragg, Ernest Rutherford a Niels Bohr; uchel ei barch ymhlith ei gydweithwyr a’i wneud yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1939; yn Ysgol Llandysul yn gyfaill agos i Evan Tom Davies, ac fel yntau’n rhagori mewn mathemateg; enillodd ysgoloriaeth £55 i Abertawe yn un ar bymtheg; cydnerth a chryf, â llygaid glas a gwên lydan, cymdeithasgar, yn hoff iawn o griced ac o dynnu coes; ‘Roedd ei gariad at ei Gymru enedigol yn ddwfn’; mae brasamcan Bragg-Williams yn ddefnyddiol mewn llawer o broblemau ffiseg ystadegol; ym Mawrth 1939 rhoddodd sgwrs ar radio’r BBC, ‘The Atomic World’; y person cyntaf i ganfod dadfeiliad y mwon drwy arbrawf a thynnu ei lun; yn gynnar yn y rhyfel gofynnodd Blackett iddo ymuno â RAE Farnborough i weithio ar broblem y llongau tanfor, ac un ffrwyth oedd canfod llongau tanfor yn fagnetig, a gofleidiwyd yn frwd yn yr Unol Daleithiau; o 1941 gyda Blackett yn Coastal Command, lle bu iddynt ‘ddyfeisio i bob pwrpas’ ymchwil weithredol; cynghorydd gwyddonol i’r Llynges ar drechu llongau tanfor 1943–44, dirprwy gyfarwyddwr ymchwil y Llynges 1944–45; ac yntau’n wael ymwelodd â Washington yn 1945 ac ysgrifennodd bapur er anrhydedd i Niels Bohr ar ei ben-blwydd yn drigain; Blackett mewn darllediad BBC yn 1949: ‘Nid yn unig roedd Evan James Williams yn ffisegydd damcaniaethol ac arbrofol o fri mawr iawn, ond cyfrannodd waith rhagorol yn ystod y rhyfel at ennill Brwydr yr Iwerydd yn erbyn llongau tanfor yr Almaen’.Williams, Evan James (1903 – 1945), physicist ↗Rowland Wynne, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Mehefin 1903 ym Mrynawel, Cwmsychbant, Sir Aberteifi, yr ieuengaf o dri mab James Williams, saer maen, ac Elizabeth (Bes) Lloyd; ‘Desin’ oedd ei lysenw ymhlith ei gyfeillion am ei ddawn gyda rhifau degol; Ysgol Llanwenog ac Ysgol Sir Llandysul; yn un ar bymtheg enillodd ysgoloriaeth i Goleg Technegol Abertawe, gan symud i Goleg Prifysgol Abertawe pan agorodd ym mis Hydref 1920; gradd dosbarth cyntaf mewn ffiseg 1923; dywedodd yr arholwr allanol, enillydd Gwobr Nobel Charles Barkla, fod ei bapurau ‘ymhlith y rhai mwyaf rhyfeddol a gefais erioed y fraint o’u darllen’; MSc am waith ar fetelau hylifol; PhD ym Manceinion 1926 ar wasgaru pelydrau X gan nwyon, y theori wedi’i chwblhau heb gymorth; ysgoloriaeth Arddangosfa 1851 i Labordy Cavendish, Caergrawnt, dan Ernest Rutherford, ail ddoethuriaeth 1929; darlithydd cynorthwyol ym Manceinion dan Lawrence Bragg 1929, DSc Prifysgol Cymru 1930, darlithydd mewn ffiseg fathemategol 1931; pum papur damcaniaethol yn y Proceedings of the Royal Society ar wrthdrawiadau atomig, gan uno ffiseg cwantwm â dirnadaeth glasurol glir; model Bragg-Williams o oeri aloion, a gwblhawyd drwy weithio drwy’r nos; cymrodoriaeth Rockefeller i weithio gyda Niels Bohr yn Copenhagen 1933–34, pluen yn ei het; yno datblygodd y dull o ddadansoddi gwrthdrawiadau atomig a elwir heddiw yn ddull Weizsäcker-Williams, a fabwysiadwyd yn eang ac a ddefnyddir o hyd; gyda Bohr dangosodd fod gronynnau pelydrau cosmig yn ufuddhau i ffiseg cwantwm a bod gronyn anhysbys yn bod; darlithydd a chymrawd Leverhulme yn Lerpwl dan James Chadwick 1936; yn 1938 ymhlith yr ychydig ffisegwyr a gafodd dystiolaeth o’r gronyn, y meson; penodwyd i gadair ffiseg Aberystwyth yn 1938, yn agos at ei rieni a’i hen gynefin a oedd mor agos at ei galon; ar ddiwedd 1939 cofnododd ddadfeiliad y meson, y person cyntaf i’w ddangos, gan roi Aberystwyth ar flaen y gad mewn astudiaethau meson; Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1939; darlithiodd yn ysgol haf Prifysgol Michigan, ‘ysgol haf i athrylithoedd’; yn yr Ail Ryfel Byd ymunodd â grŵp o wyddonwyr, ac yna ei arwain, i lunio strategaethau ystadegol yn erbyn llongau tanfor yr Almaen yn yr Iwerydd, gwaith a farnwyd yn anhepgor i ddiogelu’r confois, a’i allu heb ei ail; bu farw yng nghartref ei rieni yng Nghwmsychbant 29 Medi 1945 a’i gladdu yng Nghapel y Cwm; galwodd Patrick Blackett ef yn ‘un o ffisegwyr disgleiriaf ein cenhedlaeth’.
Daeth Williams i arwain y grŵp, a barnwyd bod ei ddulliau ystadegol o ddod o hyd i’r llongau tanfor a’u taro yn anhepgor i ddiogelu’r confois. Aeth ymlaen i gynghori’r Llynges ar ymladd y llongau tanfor hyd 1945.FfynonellauWilliams, Evan James (1903 – 1945), physicist ↗Rowland Wynne, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Mehefin 1903 ym Mrynawel, Cwmsychbant, Sir Aberteifi, yr ieuengaf o dri mab James Williams, saer maen, ac Elizabeth (Bes) Lloyd; ‘Desin’ oedd ei lysenw ymhlith ei gyfeillion am ei ddawn gyda rhifau degol; Ysgol Llanwenog ac Ysgol Sir Llandysul; yn un ar bymtheg enillodd ysgoloriaeth i Goleg Technegol Abertawe, gan symud i Goleg Prifysgol Abertawe pan agorodd ym mis Hydref 1920; gradd dosbarth cyntaf mewn ffiseg 1923; dywedodd yr arholwr allanol, enillydd Gwobr Nobel Charles Barkla, fod ei bapurau ‘ymhlith y rhai mwyaf rhyfeddol a gefais erioed y fraint o’u darllen’; MSc am waith ar fetelau hylifol; PhD ym Manceinion 1926 ar wasgaru pelydrau X gan nwyon, y theori wedi’i chwblhau heb gymorth; ysgoloriaeth Arddangosfa 1851 i Labordy Cavendish, Caergrawnt, dan Ernest Rutherford, ail ddoethuriaeth 1929; darlithydd cynorthwyol ym Manceinion dan Lawrence Bragg 1929, DSc Prifysgol Cymru 1930, darlithydd mewn ffiseg fathemategol 1931; pum papur damcaniaethol yn y Proceedings of the Royal Society ar wrthdrawiadau atomig, gan uno ffiseg cwantwm â dirnadaeth glasurol glir; model Bragg-Williams o oeri aloion, a gwblhawyd drwy weithio drwy’r nos; cymrodoriaeth Rockefeller i weithio gyda Niels Bohr yn Copenhagen 1933–34, pluen yn ei het; yno datblygodd y dull o ddadansoddi gwrthdrawiadau atomig a elwir heddiw yn ddull Weizsäcker-Williams, a fabwysiadwyd yn eang ac a ddefnyddir o hyd; gyda Bohr dangosodd fod gronynnau pelydrau cosmig yn ufuddhau i ffiseg cwantwm a bod gronyn anhysbys yn bod; darlithydd a chymrawd Leverhulme yn Lerpwl dan James Chadwick 1936; yn 1938 ymhlith yr ychydig ffisegwyr a gafodd dystiolaeth o’r gronyn, y meson; penodwyd i gadair ffiseg Aberystwyth yn 1938, yn agos at ei rieni a’i hen gynefin a oedd mor agos at ei galon; ar ddiwedd 1939 cofnododd ddadfeiliad y meson, y person cyntaf i’w ddangos, gan roi Aberystwyth ar flaen y gad mewn astudiaethau meson; Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1939; darlithiodd yn ysgol haf Prifysgol Michigan, ‘ysgol haf i athrylithoedd’; yn yr Ail Ryfel Byd ymunodd â grŵp o wyddonwyr, ac yna ei arwain, i lunio strategaethau ystadegol yn erbyn llongau tanfor yr Almaen yn yr Iwerydd, gwaith a farnwyd yn anhepgor i ddiogelu’r confois, a’i allu heb ei ail; bu farw yng nghartref ei rieni yng Nghwmsychbant 29 Medi 1945 a’i gladdu yng Nghapel y Cwm; galwodd Patrick Blackett ef yn ‘un o ffisegwyr disgleiriaf ein cenhedlaeth’.Evan James Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Evan James Williams FRS (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ffisegydd arbrofol o Gymro a weithiodd gyda Patrick Blackett, Lawrence Bragg, Ernest Rutherford a Niels Bohr; uchel ei barch ymhlith ei gydweithwyr a’i wneud yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1939; yn Ysgol Llandysul yn gyfaill agos i Evan Tom Davies, ac fel yntau’n rhagori mewn mathemateg; enillodd ysgoloriaeth £55 i Abertawe yn un ar bymtheg; cydnerth a chryf, â llygaid glas a gwên lydan, cymdeithasgar, yn hoff iawn o griced ac o dynnu coes; ‘Roedd ei gariad at ei Gymru enedigol yn ddwfn’; mae brasamcan Bragg-Williams yn ddefnyddiol mewn llawer o broblemau ffiseg ystadegol; ym Mawrth 1939 rhoddodd sgwrs ar radio’r BBC, ‘The Atomic World’; y person cyntaf i ganfod dadfeiliad y mwon drwy arbrawf a thynnu ei lun; yn gynnar yn y rhyfel gofynnodd Blackett iddo ymuno â RAE Farnborough i weithio ar broblem y llongau tanfor, ac un ffrwyth oedd canfod llongau tanfor yn fagnetig, a gofleidiwyd yn frwd yn yr Unol Daleithiau; o 1941 gyda Blackett yn Coastal Command, lle bu iddynt ‘ddyfeisio i bob pwrpas’ ymchwil weithredol; cynghorydd gwyddonol i’r Llynges ar drechu llongau tanfor 1943–44, dirprwy gyfarwyddwr ymchwil y Llynges 1944–45; ac yntau’n wael ymwelodd â Washington yn 1945 ac ysgrifennodd bapur er anrhydedd i Niels Bohr ar ei ben-blwydd yn drigain; Blackett mewn darllediad BBC yn 1949: ‘Nid yn unig roedd Evan James Williams yn ffisegydd damcaniaethol ac arbrofol o fri mawr iawn, ond cyfrannodd waith rhagorol yn ystod y rhyfel at ennill Brwydr yr Iwerydd yn erbyn llongau tanfor yr Almaen’.
Nid yn unig roedd Evan James Williams yn ffisegydd damcaniaethol ac arbrofol o fri mawr iawn, ond cyfrannodd waith rhagorol yn ystod y rhyfel at ennill Brwydr yr Iwerydd
Patrick Blackett, BBC, 1949
Aeth yn wael yn 1944, ond teithiodd i Washington yn 1945 er hynny, ac ysgrifennodd bapur er anrhydedd i ben-blwydd Niels Bohr yn drigain. Aeth adref at ei rieni yng Nghwmsychbant, lle bu farw ar 29 Medi 1945, yn ddim ond dwy a deugain oed. Gorwedd yng Nghapel y Cwm.FfynonellauWilliams, Evan James (1903 – 1945), physicist ↗Rowland Wynne, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Mehefin 1903 ym Mrynawel, Cwmsychbant, Sir Aberteifi, yr ieuengaf o dri mab James Williams, saer maen, ac Elizabeth (Bes) Lloyd; ‘Desin’ oedd ei lysenw ymhlith ei gyfeillion am ei ddawn gyda rhifau degol; Ysgol Llanwenog ac Ysgol Sir Llandysul; yn un ar bymtheg enillodd ysgoloriaeth i Goleg Technegol Abertawe, gan symud i Goleg Prifysgol Abertawe pan agorodd ym mis Hydref 1920; gradd dosbarth cyntaf mewn ffiseg 1923; dywedodd yr arholwr allanol, enillydd Gwobr Nobel Charles Barkla, fod ei bapurau ‘ymhlith y rhai mwyaf rhyfeddol a gefais erioed y fraint o’u darllen’; MSc am waith ar fetelau hylifol; PhD ym Manceinion 1926 ar wasgaru pelydrau X gan nwyon, y theori wedi’i chwblhau heb gymorth; ysgoloriaeth Arddangosfa 1851 i Labordy Cavendish, Caergrawnt, dan Ernest Rutherford, ail ddoethuriaeth 1929; darlithydd cynorthwyol ym Manceinion dan Lawrence Bragg 1929, DSc Prifysgol Cymru 1930, darlithydd mewn ffiseg fathemategol 1931; pum papur damcaniaethol yn y Proceedings of the Royal Society ar wrthdrawiadau atomig, gan uno ffiseg cwantwm â dirnadaeth glasurol glir; model Bragg-Williams o oeri aloion, a gwblhawyd drwy weithio drwy’r nos; cymrodoriaeth Rockefeller i weithio gyda Niels Bohr yn Copenhagen 1933–34, pluen yn ei het; yno datblygodd y dull o ddadansoddi gwrthdrawiadau atomig a elwir heddiw yn ddull Weizsäcker-Williams, a fabwysiadwyd yn eang ac a ddefnyddir o hyd; gyda Bohr dangosodd fod gronynnau pelydrau cosmig yn ufuddhau i ffiseg cwantwm a bod gronyn anhysbys yn bod; darlithydd a chymrawd Leverhulme yn Lerpwl dan James Chadwick 1936; yn 1938 ymhlith yr ychydig ffisegwyr a gafodd dystiolaeth o’r gronyn, y meson; penodwyd i gadair ffiseg Aberystwyth yn 1938, yn agos at ei rieni a’i hen gynefin a oedd mor agos at ei galon; ar ddiwedd 1939 cofnododd ddadfeiliad y meson, y person cyntaf i’w ddangos, gan roi Aberystwyth ar flaen y gad mewn astudiaethau meson; Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1939; darlithiodd yn ysgol haf Prifysgol Michigan, ‘ysgol haf i athrylithoedd’; yn yr Ail Ryfel Byd ymunodd â grŵp o wyddonwyr, ac yna ei arwain, i lunio strategaethau ystadegol yn erbyn llongau tanfor yr Almaen yn yr Iwerydd, gwaith a farnwyd yn anhepgor i ddiogelu’r confois, a’i allu heb ei ail; bu farw yng nghartref ei rieni yng Nghwmsychbant 29 Medi 1945 a’i gladdu yng Nghapel y Cwm; galwodd Patrick Blackett ef yn ‘un o ffisegwyr disgleiriaf ein cenhedlaeth’.Evan James Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Evan James Williams FRS (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ffisegydd arbrofol o Gymro a weithiodd gyda Patrick Blackett, Lawrence Bragg, Ernest Rutherford a Niels Bohr; uchel ei barch ymhlith ei gydweithwyr a’i wneud yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1939; yn Ysgol Llandysul yn gyfaill agos i Evan Tom Davies, ac fel yntau’n rhagori mewn mathemateg; enillodd ysgoloriaeth £55 i Abertawe yn un ar bymtheg; cydnerth a chryf, â llygaid glas a gwên lydan, cymdeithasgar, yn hoff iawn o griced ac o dynnu coes; ‘Roedd ei gariad at ei Gymru enedigol yn ddwfn’; mae brasamcan Bragg-Williams yn ddefnyddiol mewn llawer o broblemau ffiseg ystadegol; ym Mawrth 1939 rhoddodd sgwrs ar radio’r BBC, ‘The Atomic World’; y person cyntaf i ganfod dadfeiliad y mwon drwy arbrawf a thynnu ei lun; yn gynnar yn y rhyfel gofynnodd Blackett iddo ymuno â RAE Farnborough i weithio ar broblem y llongau tanfor, ac un ffrwyth oedd canfod llongau tanfor yn fagnetig, a gofleidiwyd yn frwd yn yr Unol Daleithiau; o 1941 gyda Blackett yn Coastal Command, lle bu iddynt ‘ddyfeisio i bob pwrpas’ ymchwil weithredol; cynghorydd gwyddonol i’r Llynges ar drechu llongau tanfor 1943–44, dirprwy gyfarwyddwr ymchwil y Llynges 1944–45; ac yntau’n wael ymwelodd â Washington yn 1945 ac ysgrifennodd bapur er anrhydedd i Niels Bohr ar ei ben-blwydd yn drigain; Blackett mewn darllediad BBC yn 1949: ‘Nid yn unig roedd Evan James Williams yn ffisegydd damcaniaethol ac arbrofol o fri mawr iawn, ond cyfrannodd waith rhagorol yn ystod y rhyfel at ennill Brwydr yr Iwerydd yn erbyn llongau tanfor yr Almaen’.Evan James Williams ↗Wicipedia CymraegFfisegydd o Gymru (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ganed yng Nghwmsychbant ger Llanwenog, Ceredigion; codwyd cofeb iddo ar y tŷ lle’i ganed gan y Sefydliad Ffiseg; aeth i’r coleg i Abertawe, a’i ddoethuriaeth wedyn ym Manceinion gan ymchwilio i wasgariad pelydr-X; yn ôl Syr John Meurig Thomas roedd yn ‘un o’r bobl mwyaf galluog a gynhyrchodd Cymru erioed’; bu’n gweithio gydag Ernest Rutherford yn Labordy Cavendish; penodwyd i Brifysgol Lerpwl ac yn 1938 daeth yn Athro Ffiseg yn Aberystwyth; ar ôl rhagfynegiad Yukawa ceisiodd brofi bodolaeth y gronyn, ac yn 1940 profodd ei fod yn dadelfennu (fe’i gelwir bellach yn ‘mwon’); cynhaliwyd yr arbrofion hyn mewn seler yn yr Hen Goleg, Aberystwyth; cydweithiodd â Niels Bohr, enillydd Gwobr Nobel 1922, yn Copenhagen yn 1933; bu farw o gancr yn ddim ond 42 oed.
Galwodd Blackett ef yn ‘un o ffisegwyr disgleiriaf ein cenhedlaeth’, a galwodd Syr John Meurig Thomas ef yn un o’r bobl mwyaf galluog a gynhyrchodd Cymru erioed. Mae’r Sefydliad Ffiseg wedi gosod cofeb ar y tŷ lle’i ganed.FfynonellauWilliams, Evan James (1903 – 1945), physicist ↗Rowland Wynne, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Mehefin 1903 ym Mrynawel, Cwmsychbant, Sir Aberteifi, yr ieuengaf o dri mab James Williams, saer maen, ac Elizabeth (Bes) Lloyd; ‘Desin’ oedd ei lysenw ymhlith ei gyfeillion am ei ddawn gyda rhifau degol; Ysgol Llanwenog ac Ysgol Sir Llandysul; yn un ar bymtheg enillodd ysgoloriaeth i Goleg Technegol Abertawe, gan symud i Goleg Prifysgol Abertawe pan agorodd ym mis Hydref 1920; gradd dosbarth cyntaf mewn ffiseg 1923; dywedodd yr arholwr allanol, enillydd Gwobr Nobel Charles Barkla, fod ei bapurau ‘ymhlith y rhai mwyaf rhyfeddol a gefais erioed y fraint o’u darllen’; MSc am waith ar fetelau hylifol; PhD ym Manceinion 1926 ar wasgaru pelydrau X gan nwyon, y theori wedi’i chwblhau heb gymorth; ysgoloriaeth Arddangosfa 1851 i Labordy Cavendish, Caergrawnt, dan Ernest Rutherford, ail ddoethuriaeth 1929; darlithydd cynorthwyol ym Manceinion dan Lawrence Bragg 1929, DSc Prifysgol Cymru 1930, darlithydd mewn ffiseg fathemategol 1931; pum papur damcaniaethol yn y Proceedings of the Royal Society ar wrthdrawiadau atomig, gan uno ffiseg cwantwm â dirnadaeth glasurol glir; model Bragg-Williams o oeri aloion, a gwblhawyd drwy weithio drwy’r nos; cymrodoriaeth Rockefeller i weithio gyda Niels Bohr yn Copenhagen 1933–34, pluen yn ei het; yno datblygodd y dull o ddadansoddi gwrthdrawiadau atomig a elwir heddiw yn ddull Weizsäcker-Williams, a fabwysiadwyd yn eang ac a ddefnyddir o hyd; gyda Bohr dangosodd fod gronynnau pelydrau cosmig yn ufuddhau i ffiseg cwantwm a bod gronyn anhysbys yn bod; darlithydd a chymrawd Leverhulme yn Lerpwl dan James Chadwick 1936; yn 1938 ymhlith yr ychydig ffisegwyr a gafodd dystiolaeth o’r gronyn, y meson; penodwyd i gadair ffiseg Aberystwyth yn 1938, yn agos at ei rieni a’i hen gynefin a oedd mor agos at ei galon; ar ddiwedd 1939 cofnododd ddadfeiliad y meson, y person cyntaf i’w ddangos, gan roi Aberystwyth ar flaen y gad mewn astudiaethau meson; Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1939; darlithiodd yn ysgol haf Prifysgol Michigan, ‘ysgol haf i athrylithoedd’; yn yr Ail Ryfel Byd ymunodd â grŵp o wyddonwyr, ac yna ei arwain, i lunio strategaethau ystadegol yn erbyn llongau tanfor yr Almaen yn yr Iwerydd, gwaith a farnwyd yn anhepgor i ddiogelu’r confois, a’i allu heb ei ail; bu farw yng nghartref ei rieni yng Nghwmsychbant 29 Medi 1945 a’i gladdu yng Nghapel y Cwm; galwodd Patrick Blackett ef yn ‘un o ffisegwyr disgleiriaf ein cenhedlaeth’.Evan James Williams ↗Wicipedia CymraegFfisegydd o Gymru (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945), ganed yng Nghwmsychbant ger Llanwenog, Ceredigion; codwyd cofeb iddo ar y tŷ lle’i ganed gan y Sefydliad Ffiseg; aeth i’r coleg i Abertawe, a’i ddoethuriaeth wedyn ym Manceinion gan ymchwilio i wasgariad pelydr-X; yn ôl Syr John Meurig Thomas roedd yn ‘un o’r bobl mwyaf galluog a gynhyrchodd Cymru erioed’; bu’n gweithio gydag Ernest Rutherford yn Labordy Cavendish; penodwyd i Brifysgol Lerpwl ac yn 1938 daeth yn Athro Ffiseg yn Aberystwyth; ar ôl rhagfynegiad Yukawa ceisiodd brofi bodolaeth y gronyn, ac yn 1940 profodd ei fod yn dadelfennu (fe’i gelwir bellach yn ‘mwon’); cynhaliwyd yr arbrofion hyn mewn seler yn yr Hen Goleg, Aberystwyth; cydweithiodd â Niels Bohr, enillydd Gwobr Nobel 1922, yn Copenhagen yn 1933; bu farw o gancr yn ddim ond 42 oed.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward LloydFe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.
Billy HughesPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgeAthro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.
Syr John Morris-JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf