Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1840–1926

Syr John Williams

Meddyg y Frenhines Fictoria o Wynfe yn Sir Gaerfyrddin, y sefydlodd ei gasgliad mawr o lawysgrifau Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1840–1926 (wedi’i gofnodi) Sylfaenydd y Llyfrgell Genedlaethol Y Gymru Ddiwydiannol Ysgolheigion ac athrawon
Syr John Williams
Syr John Williams · Llun: Wikimedia Commons · Elliott & Fry, CC BY 4.0

Daeth Syr John Williams, mab i weinidog o Wynfe yn Sir Gaerfyrddin, yn feddyg i’r Frenhines Victoria a’r teulu brenhinol, a rhoddodd i Gymru ei thrysordy mwyaf. Casglodd lawysgrifau gwerthfawr Cymru, yn eu plith Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Gwyn Rhydderch a Chyfreithiau Hywel Dda, a’u rhoi i Lyfrgell Genedlaethol Cymru ar yr amod ei bod yn sefyll yn Aberystwyth. Diolch iddo ef arhosodd llawysgrifau pwysicaf Cymru yng Nghymru.

Ganed6 Tachwedd 1840, y Beili, Gwynfe, Sir Gaerfyrddin
GalwedigaethMeddyg ac athro bydwreigiaeth, Coleg y Brifysgol, Llundain
Gwasanaeth brenhinolMeddyg i’r teulu brenhinol o 1886; barwnig 1894
Rhodd fawrLlawysgrifau Peniarth a Llansteffan, 1909
Y Llyfrgell GenedlaetholLlywydd cyntaf, 1907–1926
Bu farw24 Mai 1926, Aberystwyth

Bachgen o Wynfe#

Ganed John Williams ar 6 Tachwedd 1840 ar fferm y Beili, Gwynfe, dan y Mynydd Du yn Sir Gaerfyrddin, trydydd mab David Williams, gweinidog gyda’r Annibynwyr a ffermwr, ac Eleanor ei wraig. Aeth i’r ysgol yn lleol ac yn Abertawe, ac am gyfnod meddyliodd am ddilyn ei dad i’r weinidogaeth.

Meddyg i’r Frenhines#

Astudiodd ym Mhrifysgol Glasgow, fe’i prentisiwyd i feddygon yn Abertawe yn 1859, ac aeth ymlaen i Ysbyty Coleg y Brifysgol yn Llundain, gan gymhwyso’n ddoethur meddygaeth yn 1867. Wedi rhai blynyddoedd yn ymarfer yn Abertawe dychwelodd i Lundain, lle dilynodd blynyddoedd lawer o waith disglair. O 1886 bu’n gweini ar y teulu brenhinol, a gwnaeth y Frenhines Victoria ef yn farwnig yn 1894.

Daeth yn athro bydwreigiaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain. Arweiniodd y mudiad dros ysbyty Cymreig yn Ne Affrica adeg Rhyfel y Boer, a bu’n arloeswr ymgyrch genedlaethol i ryddhau Cymru o’r diciâu.

Y casglwr#

O’i flynyddoedd cynnar yn Abertawe treuliodd ei oriau hamdden yn casglu llyfrau, llawysgrifau a lluniau Cymru. Tyfodd ei gasgliad i dros 25,000 o eitemau, yn eu plith 19 o’r 22 llyfr Cymraeg a argraffwyd cyn 1700, gan gynnwys y llyfr cyntaf un a argraffwyd yn Gymraeg, Yn y lhyvyr hwn yn 1546.

Yn 1898 cymerodd gam tyngedfennol. Prynodd yr hawl ar gasgliad mawr llawysgrifau Peniarth, y gorau yng Nghymru, gyda thrysorau megis Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Gwyn Rhydderch a Chyfreithiau Hywel Dda. Casglodd hefyd lawysgrifau Llansteffan a lluniau o fywyd Cymru gan arlunwyr megis Paul Sandby a Thomas Rowlandson.

Llyfrgell i’r genedl#

Addawodd roi’r cyfan i Lyfrgell Genedlaethol Cymru pe’i lleolid yn Aberystwyth, a gweithiodd yn galed dros yr achos, gan siarad mewn cyfarfodydd cyhoeddus ac ysgrifennu i’r wasg. Yn 1903 daeth adref i fyw ym Mhlas Llansteffan, i fod yn nes at y mudiadau diwylliannol Cymreig a garai.

Daeth ei freuddwyd yn wir. Yn 1905 dewiswyd Aberystwyth, ac yn 1907 fe’i henwyd yn llywydd cyntaf y Llyfrgell. Yn Ionawr 1909, y mis yr agorodd y Llyfrgell ei drysau, trosglwyddodd lawysgrifau Peniarth, a chyda hwy lawysgrifau Llansteffan a’r rhan fwyaf o’i lyfrau, tua 1,200 o lawysgrifau i gyd. Y Medi hwnnw daeth i fyw i Aberystwyth.

Cyfaill mwyaf y Llyfrgell#

Yn 1913 daeth hefyd yn llywydd Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Bu’n llywydd y Llyfrgell hyd ei farw ar 24 Mai 1926, a gadawodd iddi swm mawr iawn o arian a gweddill ei lyfrau. Ef yw’r noddwr unigol mwyaf yn hanes y Llyfrgell.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf