Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1771–1858

Robert Owen

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1771–1858 (wedi’i gofnodi) Y Drenewydd Y Gymru Ddiwydiannol Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
★ Y Cymro cyntaf Agorodd yr ysgol fabanod gyntaf ym Mhrydain, 1816
Portread o Robert Owen gan William Henry Brooke, yn yr Oriel Bortreadau Genedlaethol, Llundain
Portread o Robert Owen gan William Henry Brooke, yn yr Oriel Bortreadau Genedlaethol, Llundain · Llun: William Henry Brooke, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Roedd Robert Owen o’r Drenewydd yn un o ddiwygwyr mawr y byd modern. Ym melinau cotwm New Lanark dangosodd y gallai ffatri ofalu am ei gweithwyr, agorodd ysgolion i blant bach, a gosododd egwyddorion y siopau cydweithredol. Mae’r Bywgraffiadur yn ei alw’n arloeswr diwygio ffatrïoedd, yn dad cydweithrediad ac yn sylfaenydd ysgolion meithrin.

Ganed14 Mai 1771, y Drenewydd, Sir Drefaldwyn
PriododdCaroline Dale, 30 Medi 1799
Ei waith mawrMelinau New Lanark, o 1800; y mudiad cydweithredol
LlyfrA New View of Society, 1813
Bu farw17 Tachwedd 1858, y Drenewydd; claddwyd yn hen fynwent y Santes Fair

Mab y cyfrwywr o’r Drenewydd#

Ganed Robert yn y Drenewydd ar 14 Mai 1771, y chweched o saith plentyn Robert Owen, cyfrwywr, gwerthwr nwyddau haearn a phostfeistr y dref, ac Anne Williams, merch o deulu ffermio o’r Drenewydd. Gadawodd yr ysgol yn ddeg ond ni pheidiodd â darllen, ac aeth i wasanaethu pedair blynedd yn brentis i ddilledydd yn Stamford, cyn gweithio yn siopau dilladwyr Llundain.

Manceinion a chotwm#

Tua deunaw oed symudodd i Fanceinion, lle gwnaeth gynnydd cyflym yn y grefft newydd o nyddu cotwm. Tua un ar hugain fe’i gwnaed yn rheolwr melin fawr, ac ymunodd â Chymdeithas Lenyddol ac Athronyddol y ddinas a’i Bwrdd Iechyd, a bwysai am well iechyd ac amodau gwaith i weithwyr ffatri.

New Lanark#

Ar ymweliad â’r Alban syrthiodd mewn cariad â Caroline Dale, merch David Dale, perchennog melinau New Lanark ar afon Clud, a phriodasant ar 30 Medi 1799. Yr haf hwnnw prynodd Robert a’i bartneriaid New Lanark, ac o Ionawr 1800 rhedodd hi ar egwyddorion uwch nag elw yn unig. Byrhaodd oriau’r gweithwyr, rhoddodd ofal meddygol am ddim iddynt, ac agorodd siop a werthai fwyd a nwyddau da am ychydig dros eu cost, patrwm siopau cydweithredol Prydain.

Ysgolion i blant bach#

Credai Owen mai amgylchiadau sy’n ffurfio cymeriad, felly’r ffordd sicraf at fyd gwell oedd rhoi dechrau da i blant. Yn New Lanark rhoddodd addysg rad o blentyndod cynnar, ac yn 1818 agorodd ei Sefydliad Ffurfio Cymeriad, gydag ysgol a ofalai lai am sgiliau gwaith nag am helpu pob plentyn i ddod yn berson gwell. Gosododd ei syniadau allan yn A New View of Society (1813).

New Harmony#

Lledodd ei enw dros yr Iwerydd. Yn 1825 siaradodd ddwywaith â Thŷ’r Cynrychiolwyr yn Washington, gerbron tri chyn-arlywydd, yr Arlywydd a’r darpar Arlywydd, y sgyrsiau cyntaf am sosialaeth a glywyd erioed yn yr Americas efallai. Prynodd dref Harmony ar afon Wabash yn Indiana a’i hailenwi’n New Harmony, a chyda’r gwyddonydd William Maclure daeth yn ganolfan syniadau newydd mewn addysg, gwyddoniaeth a chelfyddyd.

Pencampwr y gweithwyr#

Yn ôl ym Mhrydain o 1828, treuliodd weddill ei oes hir yn codi llais dros y gweithwyr, dros gymdeithasau cydweithredol ac undebau llafur, dros ddeddfau i amddiffyn plant rhag llafur ffatri, a thros ysgolion rhad i fechgyn a merched gyda’i gilydd. Bu’n arweinydd poblogaidd yn y mudiad undebau llafur yn nechrau’r 1830au.

Adref i’r Drenewydd#

Yn 1858 daeth yr hen ŵr adref i’r Drenewydd, lle bu farw ar 17 Tachwedd a’i gladdu yn hen fynwent y Santes Fair. Cododd y Mudiad Cydweithredol gofeb dros ei fedd yn 1902, dilynodd cerflun yn 1956, ac agorodd Amgueddfa Robert Owen yn y dref yn 1983. Pan sefydlwyd y Swyddfa Lafur Ryngwladol yng Ngenefa, rhodd pobl Cymru oedd penddelw o Robert Owen gan Syr William Goscombe John. Gwnaeth ei feibion eu henwau yn America, yn eu plith David Dale Owen, a wnaeth arolwg daearegol cyntaf y Gorllewin Canol.

Ar y llinell amser

  1. Robert Owen yn New Lanark

    Mae Robert Owen o’r Drenewydd yn cymryd gofal melinau New Lanark, lle mae’n agor yr ysgol fabanod gyntaf ym Mhrydain ac yn dangos bod gwaith teg yn talu.

    Robert Owen yn New Lanark

Hefyd yn yr oes hon

1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones
1784–1877

John Frost

Arweinydd Gwrthryfel Casnewydd (wedi’i gofnodi)

Dilledydd a maer Casnewydd a arweiniodd filoedd o Siartwyr i’r dref yn 1839 i fynnu’r bleidlais i’r gweithwyr.

John Frost

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf