Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1780–1843

Dic Aberdaron

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1780–1843 (wedi’i gofnodi) Yr ieithydd crwydrol Y Gymru Ddiwydiannol Ysgolheigion ac athrawon
Dic Aberdaron
Dic Aberdaron · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Dic Aberdaron: Dic o Aberdaron, ei fro

Dic Aberdaron

  • Dic Dic (Richard), ei enw ei hun
  • Aber ceg afon
  • daron afon Daron

Mab i saer o ben draw Llŷn oedd Richard Robert Jones, Dic Aberdaron, a ddysgodd iddo’i hun bedair ar ddeg neu bymtheg o ieithoedd, heb fawr ddim ysgol. Treuliodd ei oes ar ffyrdd Cymru a Lloegr gyda’i lyfrau, lluniodd eiriadur Cymraeg, Groeg a Hebraeg a gedwir heddiw yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy, a bu’n ysbrydoliaeth i feirdd o R. S. Thomas i T. H. Parry-Williams.

GanedBedyddiwyd 4 Gorffennaf 1779, Aberdaron, Llŷn
RhieniRobert Jones, saer ac adeiladwr cychod, a Margret
IeithoeddPedair ar ddeg neu bymtheg, hen a diweddar
Ei waith mawrGeiriadur Cymraeg-Groeg-Hebraeg, 1831–32
Bu farw18 Rhagfyr 1843, Llanelwy

Bachgen o Aberdaron#

Dic oedd y trydydd o bedwar plentyn Robert Jones, saer a wnâi ac a drwsiai gychod, a’i wraig Margret. Bedyddiwyd ef yn eglwys Sant Hywyn, Aberdaron, ar 4 Gorffennaf 1779, er i’w chwaer Jane ddweud wrtho mai yn 1780 y’i ganed, y flwyddyn sydd ar ei garreg fedd; y llysieuwraig leol Alice Griffith oedd y fydwraig adeg ei eni.

Lladin yn ddeuddeg#

Ni chafodd addysg ffurfiol, ac eto roedd ei ddawn at ieithoedd yn rhyfeddol. Roedd wedi dechrau ar Ladin erbyn tua deuddeg oed ac yn dysgu Groeg cyn ei fod yn ugain. Gadawodd gartref yn ifanc, ac o hynny ymlaen bu’n grwydryn ar hyd ei ddyddiau.

Ar y ffordd#

Roedd yn Lerpwl yn 1804 ac yn Llundain yn 1807, ac arhosodd am gyfnodau ym Mangor, yng Nghaernarfon ac ym Môn. Lle bynnag yr âi dysgai fwy: Hebraeg, yna Sbaeneg, Eidaleg a Ffrangeg, a pheth Galdeeg a Syrieg hefyd, nes iddo ddysgu iddo’i hun bedair ar ddeg neu bymtheg o ieithoedd i gyd.

Llyfrgell ar ddwy droed#

Cariai bentwr mawr o lyfrau gydag ef bob amser. Pan fyddai angen bwyd neu ddillad arno gwerthai lyfr weithiau, a’i brynu’n ôl wedyn cyn gynted ag y gallai.

Y geiriadur mawr#

Yn 1831 a 1832 gweithiodd ar ei eiriadur mawr Cymraeg, Groeg a Hebraeg. Mae’r llawysgrif wedi goroesi ac fe’i cedwir heddiw yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy.

Gorffwys yn Llanelwy#

Bu farw Dic yn Llanelwy ar 18 Rhagfyr 1843 a’i gladdu ym mynwent y plwyf yno, gyda beddargraff gan y bardd Ellis Owen, Cefnymeysydd. Yn ei flynyddoedd olaf roedd wedi dechrau ysgrifennu hanes ei fywyd ei hun.

Ei gofio gan feirdd#

Mor gynnar ag 1822 ysgrifennodd William Roscoe gofiant iddo. Ysgrifennodd R. S. Thomas, a fu’n ficer Aberdaron, gerdd o’r enw Dic Aberdaron, a felly hefyd T. H. Parry-Williams, y mae ei gerdd yn gorffen gyda gwên: “Chwarae-teg i Dic – nid yw pawb yn gwirioni’r un fath”.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones
1784–1877

John Frost

Arweinydd Gwrthryfel Casnewydd (wedi’i gofnodi)

Dilledydd a maer Casnewydd a arweiniodd filoedd o Siartwyr i’r dref yn 1839 i fynnu’r bleidlais i’r gweithwyr.

John Frost

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf