Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1928–1976

Syr Stanley Baker

Mab y glöwr o Lynrhedynog a ddaeth yn seren ffilm, a gynhyrchodd ac a serennodd yn Zulu, ac a roddodd y milwyr Cymreig a’u canu ar y sgrin fawr.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1928–1976 (wedi’i gofnodi) Seren a gwneuthurwr Zulu Cymru’r Ugeinfed Ganrif Llwyfan a sgrin
Syr Stanley Baker yn 1967
Syr Stanley Baker yn 1967 · Llun: Wikimedia Commons · Eli Chen, CC BY-SA 3.0

Roedd Syr Stanley Baker o Lynrhedynog yn un o brif sêr ffilm Prydain ddiwedd y 1950au ac yn ddyn a wnaeth Zulu. Yn fab i löwr o’r Rhondda, fe’i galwyd yn seren ffilm dosbarth gweithiol gyntaf sinema Prydain y tu allan i gomedi, ac nid anghofiodd o ble y daeth.

Ganed28 Chwefror 1928, 32 Albany Street, Glynrhedynog, Rhondda
Ffilm gyntafUndercover, 1943, yn bedair ar ddeg
Torri trwoddThe Cruel Sea, 1953
ZuluCynhyrchydd a seren, fel yr Is-gapten John Chard, 1964
TeleduGwilym Morgan yn How Green Was My Valley, 1975
AnrhydeddauUrddwyd yn farchog 1976
Bu farw28 Mehefin 1976, Málaga, Sbaen

Bocsio neu actio#

Ganed Stanley Baker yn 32 Albany Street, Glynrhedynog, yn y Rhondda Fach, ar 28 Chwefror 1928, yr ieuengaf o dri phlentyn John Henry Baker ac Elizabeth Louisa Locke. Pan gollodd ei dad goes mewn damwain dan ddaear, penderfynodd Stanley nad âi byth i lawr y pwll ei hun. Fel y gwelai ef, roedd dwy ffordd allan o’r cwm: bocsio neu actio.

Gwelodd ei athro yn Ysgol Uwchradd Glynrhedynog, Glynne Morse, ei ddawn a’i annog i actio. Yn bedair ar ddeg sylwodd cyfarwyddwr castio o Stiwdios Ealing arno mewn drama ysgol a rhoi rhan iddo yn y ffilm Undercover (1943).

The Druid’s Rest#

Chwe mis wedyn roedd ar lwyfan Llundain yn nrama Emlyn Williams The Druid’s Rest, ochr yn ochr â Chymro ifanc arall yn ymddangos am y tro cyntaf, Richard Burton. Dyna, meddai, a roddodd iddo wir flas ar y theatr. Aeth ymlaen i Theatr Repertory Birmingham ac, wedi gwasanaeth cenedlaethol o 1946 hyd 1948, yn ôl i Lundain.

The Cruel Sea#

Ar daith yn America yn 1951 gyda drama Christopher Fry A Sleep of Prisoners, darllenodd y nofel The Cruel Sea a rhoi ei fryd ar ran yn y ffilm. Fe’i cafodd, a gwnaeth The Cruel Sea, ffilm fwyaf llwyddiannus Prydain yn 1953, ei enw. Dewisodd Laurence Olivier ef i chwarae Harri Tudur yn Richard III (1955).

Prif actor#

Daeth ei brif ran fawr gyntaf yn Hell Drivers (1957), a’r flwyddyn honno pleidleisiodd perchnogion sinemâu ef yn un o sêr Prydeinig mwyaf poblogaidd. Yn galed a garw ar y sgrin, fe’i galwyd yn seren ffilm dosbarth gweithiol gyntaf Prydain y tu allan i gomedi, ac yn un o actorion sgrin pwysicaf Prydain. Serennodd hefyd yn Yesterday’s Enemy a The Guns of Navarone.

Zulu#

Gyda’r cyfarwyddwr Cy Endfield sefydlodd Diamond Films, a wnaeth Zulu yn 1964. Baker a’i cynhyrchodd a serennu fel yr Is-gapten John Chard, gan ei droi’n gymeriad a feistrolai’r sgrin. Erbyn canol y 1960au roedd ar anterth ei rym, yn serennu yn Accident (1967), a enillodd y Grand Prix yn Cannes, ac yn cynhyrchu ffilmiau gan gynnwys The Italian Job (1969).

Yn ôl i’r Rhondda#

Yn 1965 aeth adref gyda’i gyfeillion Gwyn Thomas a Donald Houston i wneud y rhaglen ddogfen Return to the Rhondda, gan sôn am ei edmygedd o’r bocswyr o Gymry Tommy Farr a Jimmy Wilde. Gyda Richard Burton roedd yn un o gyfarwyddwyr sefydlu Teledu Harlech, gan helpu llunio teledu annibynnol yng Nghymru.

Yn 1975 rhoddodd ei berfformiad teledu gorau fel Gwilym Morgan yn How Green Was My Valley Elaine Morgan, gyferbyn â Siân Phillips. Ni ragorwyd erioed ar ei Gwilym, medd y Bywgraffiadur Cymreig.

Mae popeth a ddigwyddodd wedyn yn eithriadol o bwysig, ond nid mor bwysig ag o ble rwy’n dod.

Stanley Baker, am ei gartref yng Nglynrhedynog

Ei gofio#

Priododd yr actores Ellen Martin yn 1950, a chawsant bedwar o blant. Urddwyd ef yn farchog yn 1976, a bu farw Syr Stanley Baker yn Sbaen ar 28 Mehefin y flwyddyn honno, yn ddim ond pedwar deg ac wyth. Gyda’r Houstons gwnaeth y Rhondda yn grud actorion i gystadlu â Phort Talbot, a chariodd ddynoliaeth ei gwm i uchelfannau’r sinema, y theatr a’r teledu.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf