Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Dechrau’r bedwaredd ganrif ar ddeg

Cymdeithas Amlyn ac Amig

Yr hanes Cymraeg am gyfeillgarwch enwocaf yr Oesoedd Canol: dau farchog mor debyg fel na allai neb eu gwahaniaethu.

Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Cedwir ynLlyfr Coch Hergest, o dudalen 271r
Lluniwydefallai ddechrau’r bedwaredd ganrif ar ddeg
Iaithrhyddiaith Cymraeg Canol, o wreiddiol Lladin
Agor‘Yn y modd hwn y treithir cydymdeithas Amlyn ac Amig’

Ar draws Ewrop yr Oesoedd Canol adroddid un stori yn fwy na’r un arall am gyfeillgarwch: chwedl Amis ac Amiles. Fe’i hadroddid yn Lladin, Ffrangeg, Saesneg a Norseg, ac yn Gymraeg daeth yn Cydymdeithas Amlyn ac Amig, a luniwyd efallai ddechrau’r bedwaredd ganrif ar ddeg ac a gadwyd yn Llyfr Coch Hergest.

Dau gyfaill

Mae’r chwedl Gymraeg yn dechrau ‘yn yr amser yr oedd Pepin Hen yn frenin yng ngwlad Ffrainc’. Genir dau fachgen ar yr un dydd, un yn fab i farchog bonheddig o’r Almaen yng nghastell Berigan, ac maent yn tyfu mor debyg o ran wyneb a ffurf fel na all neb ddweud y naill oddi wrth y llall. Maent yn tyngu cyfeillgarwch i’w gilydd, ac yn gwasanaethu yn llys Siarlymaen.

Pris cyfeillgarwch

Cyhuddir un o’r cyfeillion yn y llys ac mae’n rhaid iddo glirio’i enw mewn ymladd un-ac-un. Mae’r llall yn cymryd ei le, ar ei ddelw, ac yn ennill, ond am bris ofnadwy, oherwydd tyngodd lw ffals i achub ei gyfaill, ac fe’i trawir gan y gwahanglwyf a’i yrru o’i gartref. Flynyddoedd yn ddiweddarach, yn garpiog ac yn sâl, daw at ddrws ei gyfaill, a dywedir wrtho mewn gweledigaeth na ellir ei iacháu ond â gwaed plant ei gyfaill. Nid yw’r cyfaill yn petruso. Pan iacheir y claf, ceir y plant yn fyw ac yn iach, yn chwarae yn eu gwely.

Llyfr Cymraeg Ewrop

Gosododd Llyfr Coch Hergest, a wnaed tua 1400 i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, y chwedl hon wrth ochr y Mabinogion, hanesion y Brythoniaid a cherddi’r tywysogion. I’w wneuthurwyr roedd storïau mawr Ewrop yn perthyn i’r Gymraeg gymaint â’u rhai eu hunain.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf