Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Y drydedd ganrif ar ddeg

Ystorya Bown de Hamtwn

Wedi’i werthu’n fachgen, wedi’i fagu mewn llys yn y dwyrain, yn annwyl gan y dywysoges Josian: chwedl antur fawr Bown a’i farch Arwndel, yn Gymraeg.

Llun: Dechrau Breuddwyd Macsen Wledig yn Llyfr Gwyn Rhydderch · Medieval scribe; National Library of Wales, CC0 · Wikimedia Commons

Cedwir ynLlyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest
Lluniwydyn y drydedd ganrif ar ddeg, o’r Boeve de Haumtone Eingl-Normanaidd
PoblBown, ei dad maeth Sabaoth, y Brenin Ermin a’r dywysoges Josian
Ei farchArwndel

Roedd Bown o Hamtwn yn un o arwyr antur mawr Ewrop yr Oesoedd Canol, a’i chwedl yn cael ei hadrodd yn Ffrangeg, Saesneg, Iseldireg, Eidaleg, Gwyddeleg, Norseg, Iddew-Almaeneg a Chymraeg. Lluniwyd y fersiwn Gymraeg, Ystorya Bown de Hamtwn, yn y drydedd ganrif ar ddeg o’r gerdd Eingl-Normanaidd a’i chopïo i Lyfr Gwyn Rhydderch ac i Lyfr Coch Hergest. Fe’i hadroddir yn rhyddiaith fywiog, rythmig y cyfarwyddiaid Cymraeg.

Bachgen wedi’i fradychu

Mae Giwn, hen iarll Hamtwn, yn priodi gwraig ifanc o dros y môr, a rhoddir eu mab Bown i farchog cyfoethog o’r enw Sabaoth i’w faethu. Mae’r iarlles yn cynllwynio gyda’i chariad, ymerawdwr ifanc yr Almaen, yn anfon yr iarll i’r goedwig ar Galan Mai i hela baedd, ac yn peri ei ladd yno. Pan wae’dd y bachgen Bown, deg oed, yn erbyn ei fam yn y neuadd, mae hi’n ei daro i’r llawr ac yn gorchymyn i Sabaoth ei ladd. Mae Sabaoth yn ei guddio yn hytrach, ac yn ei anfon allan i gadw’r ŵyn.

Yn llys y Brenin Ermin

Gwerthir Bown i fasnachwyr a’i gludo i’r Dwyrain, i lys y Brenin Ermin, hen frenin barfwyn yr oedd ei unig ferch Josian yn decaf o wragedd er dechrau’r byd. Mae Bown yn lladd baedd na feiddiai ugain marchog ei wynebu, a phan ddaw Bradmund, brenin Damascus, gyda chan mil o wŷr i gipio Josian, mae Bown yn marchogaeth allan ar y march Arwndel â llew ar ei darian ac yn eu chwalu cyn hanner dydd.

Rhamant Gymraeg

Gwyddai’r cyfarwydd Cymraeg sut i ddod â golygfa’n fyw. Pan ddywed Josian wrth Bown am ei chariad gyntaf ac yntau’n ei gwrthod, mae hi’n gwylltio ac yn dweud ei fod yn fwy addas i fod yn gloddiwr ffosydd nag yn farchog, yna’n edifarhau ac yn anfon gwisg las hardd iddo i’w ddenu’n ôl. Darllenid chwedlau fel hon, am gariad a dewrder a theithiau hir, yn uchel yn neuaddau uchelwyr Cymru am ddau gan mlynedd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf