Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 1382–1410

Llyfr Coch Hergest

Y mwyaf o holl lyfrau Cymru, a ysgrifennwyd yn bennaf gan Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, ger Abertawe.

Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 1382 i 1410
CopïwyrHywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt ac eraill
Gwnaed iHopcyn ap Tomos o Ynysforgan, ger Abertawe
Maint362 o ddail, 34 wrth 21 cm
Cedwir ynColeg Iesu, Rhydychen (MS 111), yn Llyfrgell Bodley

Y mwyaf o’r llyfrau Cymraeg

Llyfr Coch Hergest yw’r mwyaf a’r trymaf o holl lyfrau canoloesol y Gymraeg, llyfrgell mewn un gyfrol. Fe’i hysgrifennwyd yn y blynyddoedd wedi 1382 gan Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt a dau gopïydd arall, i Hopcyn ap Tomos ab Einion o Ynysforgan, noddwr mawr dysg Gymraeg, yr oedd ei dŷ ger Abertawe yn fan cyfarfod i feirdd ac ysgolheigion.

Beth sydd ynddo

Yn ei ryddiaith mae chwedlau’r Mabinogion, Brut y Brenhinedd, hanes brenhinoedd Prydain, Brut y Tywysogion, cronicl y tywysogion, a Thrioedd Ynys Prydain. Yn ei farddoniaeth mae englynion Llywarch Hen a Heledd, cerddi Urien, proffwydoliaethau Myrddin, ac yn anad dim awdlau mawr Beirdd y Tywysogion. Ac mae’n cadw meddyginiaethau Rhiwallon, y cyntaf o Feddygon Myddfai, y bu ei deulu’n feddygon am bum can mlynedd.

Tudalen o Lyfr Coch Hergest, gyda dechrau cronicl y tywysogion
Tudalen o Lyfr Coch Hergest, gyda dechrau cronicl y tywysogion · Llun: Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Llyfr a deithiodd

Cadwodd teulu Hopcyn ef nes i’w ŵyr golli ei diroedd am ymuno â gwrthryfel yn erbyn Edward IV. Erbyn tua 1465 roedd wedi mynd i Fychaniaid Tretŵr, ac ysgrifennodd y bardd Lewys Glyn Cothi ddwy o’i awdlau i Syr Thomas Vaughan a’i feibion ynddo yno. Yna aeth i Fychaniaid Llys Hergest, ger Ceintun, lle gwelodd Syr John Prys ef yn 1550, ac oddi wrthynt y cafodd ei enw. Cafodd William Salesbury ef yn Llwydlo yn y 1560au. Erbyn 1634 roedd yn eiddo i Fansleiaid Margam.

Daeth o’r diwedd i Thomas Wilkins, clerigwr ac ysgolhaig o Forgannwg, ac ar 17 Chwefror 1701 rhoddodd ei fab ef i Goleg Iesu, Rhydychen, coleg y Cymry, lle bu byth oddi ar hynny. Benthycodd yr ysgolhaig mawr Edward Lhuyd ef a’i gadw hyd ei farw.

Enw a ledodd

Mae’r llyfr wedi rhoi ei enw ymhell y tu hwnt i Gymru. Cred llawer i J. R. R. Tolkien, a garai’r iaith Gymraeg, ei fenthyg ar gyfer y Llyfr Coch o Westmarch, y llyfr dychmygol lle cadwyd straeon ei hobitiaid.

Llys Hergest

Cafodd y llyfr ei enw o liw ei rwymiad lledr ac o Lys Hergest, ei gartref o ddiwedd y 1400au hyd ddechrau’r 1600au. Nid oes dim o’r rhwymiad gwreiddiol wedi goroesi heddiw.

Pob tudalen mewn lliw

Galwodd yr ysgolhaig Daniel Huws ef y trymaf o bell ffordd o lyfrau canoloesol Cymraeg. Argraffodd J. Gwenogvryn Evans The Poetry in the Red Book of Hergest yn 1911, a heddiw gellir gweld pob tudalen mewn lliw llawn ar Digital Bodleian.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf