Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Y drydedd ganrif ar ddeg

Siarlymaen yn Gymraeg

Pedair chwedl am Siarlymaen a’i gyfoedion wedi’u rhoi yn Gymraeg: Cronicl Turpin, Otfel, Cân Rolant a’r Bererindod, lle mae Siarlymaen yn cyfarfod â Hu Gadarn.

Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Cedwir ynLlyfr Coch Hergest a llawysgrifau eraill
Lluniwydyn y drydedd ganrif ar ddeg
ChwedlauCronicl Turpin, Otfel, Cân Rolant, Pererindod Siarlymaen
Gelwir hwy ynghydYstorya de Carolo Magno

Daeth Siarlymaen, brenin y Ffranciaid ac ymerawdwr Rhufain, yn arwr llyfrgell gyfan o chwedlau yn yr Oesoedd Canol, gyda’i ddeuddeg cyfoed, Rolant ac Olifer ar eu blaen. Yn y drydedd ganrif ar ddeg rhoddodd y Cymry bedair ohonynt yn eu hiaith eu hunain, ac mae Llyfr Coch Hergest yn eu cadw ynghyd fel un hanes hir, Ystorya de Carolo Magno. Cyfieithwyd Cronicl Turpin gan Fadog ap Selyf i Ruffudd ap Maredudd ab Owain, gor-ŵyr i’r Arglwydd Rhys, ac ychwanegwyd y lleill ato.

Cronicl Turpin#

Mae Cronicl Turpin yn honni iddo gael ei ysgrifennu gan Turpin, archesgob Reims, a farchogai gyda Siarlymaen. Mae’n adrodd sut y gwelodd Siarlymaen, yn gorffwys ar ôl concro hanner y byd, noson ar ôl noson ffordd o sêr ar draws yr awyr, o fôr Ffrisia drwy Ffrainc a Sbaen i Galisia. Ymddangosodd Iago’r Apostol iddo mewn breuddwyd a dweud wrtho fod y ffordd yn arwain at ei fedd ei hun, a orweddai’n angof ymhlith y Saraseniaid, a bod rhaid i Siarlymaen fynd i’w ryddhau. Adwaenai’r awduron Cymraeg y Llwybr Llaethog fel Caer Gwydion; yma ffordd i Santiago ydyw.

Rhamant Otfel#

Daw Otfel, marchog Saraseniaidd, i lys Siarlymaen gyda her gan ei frenin, ac ymladd â Rolant mewn ymladd un-ac-un. Yng nghanol yr ymladd disgyn colomen wen ar helm Otfel, ac mae’n ildio ac yn cael ei fedyddio, i ddod yn un o bencampwyr mwyaf Siarlymaen.

Cân Rolant#

Cân Rolant yw cerdd fawr hynaf Ffrainc. Yn Gymraeg, mae Marsli, brenin Sbaen, yn anfon i ofyn heddwch gan Siarlymaen, ac mae’r bradwr Ganelon yn cynllwynio gydag ef. Wrth i’r fyddin ddod adref dros y Pyreneau, amgylchynir y gwarchodlu ôl dan Rolant yn Roncesvalles. Mae Rolant yn ymladd hyd y diwedd ac yn canu ei gorn mor galed nes i’r ymerawdwr ei glywed ymhell i ffwrdd, ac mae Siarlymaen yn troi’n ôl i ddial amdano.

Pererindod Siarlymaen, a Hu Gadarn#

Y bedwaredd chwedl yw’r fwyaf llon. Mae Siarlymaen, wedi’i goroni yn Saint-Denis, yn gofyn i’w frenhines a welodd hi erioed frenin a wisgai ei goron yn well. Mae hi’n ateb iddi glywed am un. Wedi’i bigo, mae’n cychwyn gyda’i gyfoedion ar bererindod i Gaersalem, lle mae’r patriarch yn rhoi creiriau mawr iddo ac yn ei enwi’n Siarlymaen, ac yna mae’n mynd ymlaen i Gaergystennin i weld y brenin hwnnw. Yn y Gymraeg, enw brenin Caergystennin yw Hu Gadarn. Bu’r enw fyw yng Nghymru: yng ngwaith Iolo Morganwg daeth Hu Gadarn yn arweinydd mawr a ddaeth â’r Cymry cyntaf i Ynys Prydain ac a’u dysgodd i aredig.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf