

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
tua 1350
Llyfr Gwyn Rhydderch
Fe’i gwnaed i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barc Rhydderch, ger Llangeitho, gan gopïwyr yn abaty Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg.
Llun: Dechrau Breuddwyd Macsen Wledig yn Llyfr Gwyn Rhydderch · Medieval scribe; National Library of Wales, CC0 · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | tua 1350, gan bump o gopïwyr, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg |
|---|---|
| Gwnaed i | Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barc Rhydderch, ger Llangeitho |
| Cedwir yn | Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 4 a 5) |
| Enwog am | y testun cyflawn hynaf o Bedair Cainc y Mabinogi |
Llyfr i un a garai ddysg
Ysgrifennwyd Llyfr Gwyn Rhydderch yng nghanol y bedwaredd ganrif ar ddeg gan bump o gopïwyr, mynachod abaty Sistersaidd Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, lle gwnaed cynifer o drysorau llên Cymru.FfynhonnellThe White Book of Rhydderch ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 4 a 5) (Saesneg)Canol y bedwaredd ganrif ar ddeg, pump o gopïwyr, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd; yn ddiweddarach yn Rhiwedog, gyda John Jones o Gellilyfdy, yr Hengwrt a Pheniarth. Fe’i gwnaed i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barc Rhydderch yng Ngheredigion, cyfreithiwr ac un a garai ddysg Gymraeg, y canodd beirdd ei oes ei glod, Dafydd ap Gwilym yn eu plith.
Beth sydd ynddo
Ynddo mae’r testun cyflawn hynaf o Bedair Cainc y Mabinogi, ac o’r chwedlau eraill a gasglwyd fel y Mabinogion: Culhwch ac Olwen, Breuddwyd Macsen Wledig, Lludd a Llefelys a’r tair rhamant. Wrth eu hochr mae bucheddau saint, fersiynau Cymraeg o chwedlau Siarlymaen, hanes brenhinoedd Prydain, ysgrifeniadau crefyddol a barddoniaeth. Mae’n efell i Lyfr Coch Hergest, ac efallai fod y ddau lyfr mawr yn dod o’r un cynseiliau coll.
Ei stori
Arhosodd y llyfr yng Ngheredigion am gyfnod a daeth yn ddiweddarach i dŷ Rhiwedog, ger y Bala. Erbyn tua 1634 roedd yn eiddo i John Jones o Gellilyfdy, ysgolhaig a chopïydd llawysgrifau diflino, ac erbyn hynny roedd wedi’i rannu’n ddwy gyfrol, fel y mae o hyd: mae Peniarth 4 yn dal y chwedlau a Pheniarth 5 y gweddill. O John Jones aeth i Robert Vaughan o’r Hengwrt, a chyda’i lyfrgell i Beniarth yn 1859. Prynodd Syr John Williams ef yn 1904 a’i roi i’r Llyfrgell Genedlaethol newydd. Fe’i hailrwymwyd yn 1940.
Dau lyfr yn un
Cafodd y llyfr ei enw o’i rwymiad gwyn. Fe’i rhannwyd yn ddau yn yr Oesoedd Canol: mae Peniarth 5, y rhan gyntaf unwaith, yn dal ysgrifau crefyddol a gyfieithwyd yn bennaf o’r Lladin a’r Ffrangeg, yn eu plith bucheddau saint a stori am Siarlymaen, a Pheniarth 4 yn dal y storïau. Bu Rhydderch ei hun fyw hyd tua 1400.FfynhonnellWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i enwi am ei rwymiad gwyn; rhannwyd yn ddau yn yr Oesoedd Canol, Peniarth 4 a 5 heddiw: mae Peniarth 5, y rhan gyntaf, yn dal testunau crefyddol a gyfieithwyd yn bennaf o’r Lladin a’r Ffrangeg, gan gynnwys bucheddau saint a stori am Siarlymaen, a Pheniarth 4 y storïau a elwir heddiw’n Fabinogion; bu Rhydderch ab Ieuan Llwyd fyw tua 1325–1400; copïwyd gan Richard Langford yn 1573, cyn colli peth o’r testun, gan Thomas Wiliems yn 1596 (Llyfrgell Brydeinig, Add. MS 31055) a chan John Jones o Gellilyfdy yn 1607 (Peniarth 111).
Y copïau
Cyn colli peth o’i destun, copïodd Richard Langford ef yn 1573. Gwnaeth Thomas Wiliems gopi yn 1596, sydd yn y Llyfrgell Brydeinig heddiw, a gwnaeth John Jones o Gellilyfdy un arall yn 1607, sef Peniarth 111.FfynhonnellWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i enwi am ei rwymiad gwyn; rhannwyd yn ddau yn yr Oesoedd Canol, Peniarth 4 a 5 heddiw: mae Peniarth 5, y rhan gyntaf, yn dal testunau crefyddol a gyfieithwyd yn bennaf o’r Lladin a’r Ffrangeg, gan gynnwys bucheddau saint a stori am Siarlymaen, a Pheniarth 4 y storïau a elwir heddiw’n Fabinogion; bu Rhydderch ab Ieuan Llwyd fyw tua 1325–1400; copïwyd gan Richard Langford yn 1573, cyn colli peth o’r testun, gan Thomas Wiliems yn 1596 (Llyfrgell Brydeinig, Add. MS 31055) a chan John Jones o Gellilyfdy yn 1607 (Peniarth 111).
Gweld pob tudalen ar-lein ↗ Y llyfrau a gadwodd chwedlau’r Mabinogi → Y Mabinogion → Llawysgrifau Peniarth → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


