Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 1350

Llyfr Gwyn Rhydderch

Fe’i gwnaed i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barc Rhydderch, ger Llangeitho, gan gopïwyr yn abaty Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg.

Llun: Dechrau Breuddwyd Macsen Wledig yn Llyfr Gwyn Rhydderch · Medieval scribe; National Library of Wales, CC0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 1350, gan bump o gopïwyr, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg
Gwnaed iRydderch ab Ieuan Llwyd o Barc Rhydderch, ger Llangeitho
Cedwir ynLlyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 4 a 5)
Enwog amy testun cyflawn hynaf o Bedair Cainc y Mabinogi

Llyfr i un a garai ddysg

Ysgrifennwyd Llyfr Gwyn Rhydderch yng nghanol y bedwaredd ganrif ar ddeg gan bump o gopïwyr, mynachod abaty Sistersaidd Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, lle gwnaed cynifer o drysorau llên Cymru. Fe’i gwnaed i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barc Rhydderch yng Ngheredigion, cyfreithiwr ac un a garai ddysg Gymraeg, y canodd beirdd ei oes ei glod, Dafydd ap Gwilym yn eu plith.

Beth sydd ynddo

Ynddo mae’r testun cyflawn hynaf o Bedair Cainc y Mabinogi, ac o’r chwedlau eraill a gasglwyd fel y Mabinogion: Culhwch ac Olwen, Breuddwyd Macsen Wledig, Lludd a Llefelys a’r tair rhamant. Wrth eu hochr mae bucheddau saint, fersiynau Cymraeg o chwedlau Siarlymaen, hanes brenhinoedd Prydain, ysgrifeniadau crefyddol a barddoniaeth. Mae’n efell i Lyfr Coch Hergest, ac efallai fod y ddau lyfr mawr yn dod o’r un cynseiliau coll.

Ei stori

Arhosodd y llyfr yng Ngheredigion am gyfnod a daeth yn ddiweddarach i dŷ Rhiwedog, ger y Bala. Erbyn tua 1634 roedd yn eiddo i John Jones o Gellilyfdy, ysgolhaig a chopïydd llawysgrifau diflino, ac erbyn hynny roedd wedi’i rannu’n ddwy gyfrol, fel y mae o hyd: mae Peniarth 4 yn dal y chwedlau a Pheniarth 5 y gweddill. O John Jones aeth i Robert Vaughan o’r Hengwrt, a chyda’i lyfrgell i Beniarth yn 1859. Prynodd Syr John Williams ef yn 1904 a’i roi i’r Llyfrgell Genedlaethol newydd. Fe’i hailrwymwyd yn 1940.

Dau lyfr yn un

Cafodd y llyfr ei enw o’i rwymiad gwyn. Fe’i rhannwyd yn ddau yn yr Oesoedd Canol: mae Peniarth 5, y rhan gyntaf unwaith, yn dal ysgrifau crefyddol a gyfieithwyd yn bennaf o’r Lladin a’r Ffrangeg, yn eu plith bucheddau saint a stori am Siarlymaen, a Pheniarth 4 yn dal y storïau. Bu Rhydderch ei hun fyw hyd tua 1400.

Y copïau

Cyn colli peth o’i destun, copïodd Richard Langford ef yn 1573. Gwnaeth Thomas Wiliems gopi yn 1596, sydd yn y Llyfrgell Brydeinig heddiw, a gwnaeth John Jones o Gellilyfdy un arall yn 1607, sef Peniarth 111.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf