Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Yn llyfrau cyfraith y 1200au ymlaen

Am ddewis brenin

Mae brenhinoedd y Cymry’n cyfarfod ar y traeth yn Aberdyfi i ddewis pen-brenin, ac mae Maelgwn Gwynedd yn eistedd yn gadarn mewn cadair o adenydd cwyr wrth i’r llanw ddod i mewn.

Llun: Maelgwn Gwynedd fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif ganoloesol o hanes brenhinoedd Prydain · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons

Cadwydymhlith yr hen chwedlau a gopïwyd i lyfrau cyfraith Cymru
LleTraeth Maelgwn, y traeth wrth aber Dyfi islaw Aberdyfi
PoblMaelgwn Gwynedd a Maeldaf Hynaf, arglwydd Penardd

Maelgwn Gwynedd, a fu farw yn 547 neu 549, oedd brenin mwyaf ei oes ym Mhrydain. Galwodd Gildas ef yn ddraig yr ynys, yn gryfach na’r holl frenhinoedd eraill, ac mae’r achau Cymraeg hynaf yn olrhain brenhinoedd Gwynedd ohono ef. Mae llyfrau cyfraith Cymru yn cadw chwedl fer am sut y daeth yn ben-brenin ar yr holl Gymry.

Y gadair adenydd

Cyfarfu brenhinoedd y Cymry i benderfynu pa un ohonynt a fyddai’n ben-brenin. Y lle a ddewiswyd oedd traeth Maelgwn yn Aberdyfi, a daeth yno wŷr Gwynedd, Powys, y Deheubarth, Rheinwg, Morgannwg a Seisyllwg. Gosododd Maeldaf Hynaf, mab Unhwch Unarchen, arglwydd Penardd, gadair o adenydd cwyr dan Faelgwn. Pan ddaeth y llanw, ni allai neb aros yn ei le ond Maelgwn, oherwydd ei gadair.

Felly daeth Maelgwn yn ben-brenin, gydag Aberffraw yn brif lys iddo, ac arglwyddi Mathrafal a Dinefwr dano. Aiff y chwedl ymlaen i nodi’r hyn yr oedd pob un o’r llysoedd eraill yn ei ddyledu i Aberffraw.

Chwedl â phwrpas

Cadwyd y chwedl gan gyfreithwyr Gwynedd oherwydd ei bod yn rhoi i frenhinoedd Aberffraw eu lle uwchlaw brenhinoedd eraill Cymru, hawl y daliodd tywysogion Gwynedd ati hyd 1282. Gelwir y traeth wrth aber Dyfi yn Draeth Maelgwn hyd heddiw.

Pobl y testun

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf