
Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Ysgrifennwyd tua 1530–1550
Arthur a Huail fab Caw
Mab balch Caw a brawd Gildas, ei ffrae ag Arthur, a Maen Huail, y garreg yn sgwâr Rhuthun.
Llun: Cerflun o Sant Gildas · Romary, CC BY 2.5 · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | tua 1530–1550, yng nghronicl Elis Gruffydd |
|---|---|
| Lleoedd | Edeirnion, a Rhuthun, lle mae Maen Huail yn y sgwâr |
| Pobl | Huail fab Caw, ei frawd Gildas, Arthur |
Roedd Huail fab Caw yn un o feibion niferus Caw o Brydyn, ac yn frawd i Sant Gildas. Mae Culhwch ac Olwen yn ei enwi ymhlith gwŷr llys Arthur ac yn dweud na ostyngodd erioed i law arglwydd, ac mae’r trioedd yn ei gyfrif ymhlith tri thaleithiog cad Ynys Prydain.FfynhonnellHuail mab Caw ↗Wikipedia (Saesneg)Huail fab Caw ym Muchedd Gildas, Culhwch ac Olwen a chronicl Elis Gruffydd. Dywed Buchedd Gildas, a ysgrifennwyd gan Garadog o Lancarfan, ei fod yn rhyfelwr eofn a anrheithiai diroedd Arthur o’r Gogledd, ac i Arthur ei ymlid a’i ladd.FfynhonnellHuail mab Caw ↗Wikipedia (Saesneg)Huail fab Caw ym Muchedd Gildas, Culhwch ac Olwen a chronicl Elis Gruffydd.
Y chwedl yn Rhuthun
Ysgrifennodd Elis Gruffydd y chwedl fel yr adroddid hi yng ngogledd Cymru. Roedd Caw yn rheoli yn Edeirnion ac roedd ganddo ddau fab, Gildas a Huail. Ffraeodd Huail ag Arthur, ac yn yr ymladd clwyfodd Arthur yn ei ben-glin. Gwnaed heddwch, ar yr amod na soniai Huail byth am y clwyf. Yn ddiweddarach daeth Arthur yn ddirgel i Ruthun ac roedd yn dawnsio ymhlith cwmni o ferched, ac adnabu Huail ef wrth ei gloffni a dweud: ‘Da iawn yw dawnsio felly, oni bai’r glun.’FfynhonnellThe Quarrel of Arthur and Huail ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o gronicl Elis Gruffydd, ar ôl Rachel Bromwich (Saesneg)Chwedl Huail ac Arthur a’r garreg yn Rhuthun.
Clywodd Arthur ac fe wyddai pwy a lefarodd. Daeth â Huail ger ei fron am dorri ei air, a pheri torri ei ben ar garreg yn y dref. Dangosir y garreg honno, Maen Huail, o hyd yn Sgwâr San Pedr yn Rhuthun.FfynhonnellThe Quarrel of Arthur and Huail ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o gronicl Elis Gruffydd, ar ôl Rachel Bromwich (Saesneg)Chwedl Huail ac Arthur a’r garreg yn Rhuthun.
Gildas ac Arthur
Mae Gerallt Gymro yn rhoi diwedd i’r chwedl: pan glywodd Gildas am farw ei frawd, taflodd i’r môr y llyfrau a ysgrifennodd i foli Arthur, a dyna, meddai Gerallt, pam nad yw Gildas byth yn enwi Arthur yn ei waith. Mae Buchedd Gildas yn ei hadrodd yn fwy caredig: daeth Arthur at Gildas, gofyn ei faddeuant a gwneud penyd, a gwnaed y ddau’n gyfeillion.FfynhonnellHuail mab Caw ↗Wikipedia (Saesneg)Huail fab Caw ym Muchedd Gildas, Culhwch ac Olwen a chronicl Elis Gruffydd.
Pobl y testun
Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (3)
- Y Brenin Arthur yn un o’r Naw Gwron, manylyn o dapestri tua 1385 yn The Cloisters, Efrog Newydd — Unknown weaver · Parth cyhoeddus
- Calais ar fap o 1634; tref garsiwn Lloegr lle bu Elis Gruffydd yn gwasanaethu ac yn ysgrifennu ei gronicl mawr — Christophe Tassin · Parth cyhoeddus
- Cerflun Gerallt Gymro yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi — Wolfgang Sauber · CC BY-SA 3.0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan



