Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd tua 1530–1550

Arthur a Huail fab Caw

Mab balch Caw a brawd Gildas, ei ffrae ag Arthur, a Maen Huail, y garreg yn sgwâr Rhuthun.

Llun: Cerflun o Sant Gildas · Romary, CC BY 2.5 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 1530–1550, yng nghronicl Elis Gruffydd
LleoeddEdeirnion, a Rhuthun, lle mae Maen Huail yn y sgwâr
PoblHuail fab Caw, ei frawd Gildas, Arthur

Roedd Huail fab Caw yn un o feibion niferus Caw o Brydyn, ac yn frawd i Sant Gildas. Mae Culhwch ac Olwen yn ei enwi ymhlith gwŷr llys Arthur ac yn dweud na ostyngodd erioed i law arglwydd, ac mae’r trioedd yn ei gyfrif ymhlith tri thaleithiog cad Ynys Prydain. Dywed Buchedd Gildas, a ysgrifennwyd gan Garadog o Lancarfan, ei fod yn rhyfelwr eofn a anrheithiai diroedd Arthur o’r Gogledd, ac i Arthur ei ymlid a’i ladd.

Y chwedl yn Rhuthun

Ysgrifennodd Elis Gruffydd y chwedl fel yr adroddid hi yng ngogledd Cymru. Roedd Caw yn rheoli yn Edeirnion ac roedd ganddo ddau fab, Gildas a Huail. Ffraeodd Huail ag Arthur, ac yn yr ymladd clwyfodd Arthur yn ei ben-glin. Gwnaed heddwch, ar yr amod na soniai Huail byth am y clwyf. Yn ddiweddarach daeth Arthur yn ddirgel i Ruthun ac roedd yn dawnsio ymhlith cwmni o ferched, ac adnabu Huail ef wrth ei gloffni a dweud: ‘Da iawn yw dawnsio felly, oni bai’r glun.’

Clywodd Arthur ac fe wyddai pwy a lefarodd. Daeth â Huail ger ei fron am dorri ei air, a pheri torri ei ben ar garreg yn y dref. Dangosir y garreg honno, Maen Huail, o hyd yn Sgwâr San Pedr yn Rhuthun.

Gildas ac Arthur

Mae Gerallt Gymro yn rhoi diwedd i’r chwedl: pan glywodd Gildas am farw ei frawd, taflodd i’r môr y llyfrau a ysgrifennodd i foli Arthur, a dyna, meddai Gerallt, pam nad yw Gildas byth yn enwi Arthur yn ei waith. Mae Buchedd Gildas yn ei hadrodd yn fwy caredig: daeth Arthur at Gildas, gofyn ei faddeuant a gwneud penyd, a gwnaed y ddau’n gyfeillion.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf