Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Yn llyfrau cyfraith y 1200au ymlaen

Breiniau gwŷr Arfon

Mae gwŷr y Gogledd yn llosgi Arfon i ddial Elidir Mwynfawr, mae Rhun fab Maelgwn yn gorymdeithio i lannau’r Gweryd, ac mae gwŷr Arfon yn ennill yr hawl i flaenu llu Gwynedd.

Llun: Castell Caernarfon dros yr harbwr wrth geg afon Seiont · Herbert Ortner, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Cadwydyn llyfrau cyfraith Cymru, yn Llyfr Iorwerth a’i gopïau
LleoeddArfon, Aber Mewydus, a glannau’r Gweryd, afon Forth
PoblRhun fab Maelgwn, Elidir Mwynfawr, a gwŷr y Gogledd

Teyrnasodd Rhun fab Maelgwn ar Wynedd ar ôl ei dad, yng nghanol y chweched ganrif, ac mae ei enw’n fyw yng Nghaerhun yn nyffryn Conwy. Mae llyfrau cyfraith Gwynedd yn cadw chwedl am ei ryfel yn y Gogledd, a adroddir i egluro breiniau arbennig gwŷr Arfon.

Y rhyfel yn y Gogledd

Lladdwyd Elidir Mwynfawr, gŵr o’r Gogledd, yn Aber Mewydus yn Arfon. I’w ddial daeth gwŷr y Gogledd tua’r de: Clydno Eidyn, Nudd Hael fab Senyllt, Mordaf Hael fab Serwan a Rhydderch Hael fab Tudwal Tudglyd, a llosgi Arfon. Yna casglodd Rhun fab Maelgwn wŷr Gwynedd a gorymdeithio tua’r gogledd, hyd at lannau’r Gweryd.

Yno buont yn dadlau’n hir pwy a âi gyntaf dros yr afon. Anfonodd Rhun negesydd i Wynedd i gael barn, a’r farn oedd mai gwŷr Arfon a fyddai ar y blaen. Mae pennill byr yn y chwedl yn eu canmol: Rhun ym mlaen y byddinoedd, gwŷr Arfon â’u gwaywffyn rhudd.

Pedwar braint ar ddeg

Arhosodd y fyddin yn hir yn y Gogledd. Am eu gwasanaeth rhoddodd Rhun bedwar braint ar ddeg i wŷr Arfon, a’r cyntaf ohonynt yw mai gwŷr Arfon sydd ar flaen llu Gwynedd mewn brwydr. Mae’r chwedl yn un o’r storïau hynaf am yr Hen Ogledd a gadwyd yng Nghymru.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf