Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 480–1081

Brenhinoedd a thywysogion Gwent

Teyrnas y de-ddwyrain, a Chaer-went yn ei chalon a Chaerllion gerllaw.

Llun: Muriau tref Rufeinig Caer-went (Venta Silurum) a’u bastiynau · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw

Gwent: o Venta, y dref farchnad Rufeinig yng Nghaer-went

Tyfodd Gwent, rhwng afonydd Gwy a Wysg a thu hwnt, o wlad y Silwriaid, a hen dref Rufeinig Caer-went (Venta Silurum) yn ei chalon. Un teulu oedd ei brenhinoedd hi a brenhinoedd Glywysing yn aml, ac mae siarteri Llyfr Llandaf yn eu henwi o genhedlaeth i genhedlaeth.

Yn ôl traddodiad Cymru, roedd Arthur yn un ohonynt: Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.

Pedwar cantref

Cafodd Gwent ei henw o Venta Silurum, y dref a ddaeth yn Gaer-went. Ar ei mwyaf roedd ganddi bedwar cantref, Gwent Uwch Coed, Gwent Is Coed, Gwynllŵg a’r Cantref Coch, a’r ddau gyntaf a wnaeth Sir Fynwy yn ddiweddarach. Mae un ach Hen Gymraeg yn enwi Caradog Freichfras yn sylfaenydd iddi, a dywed traddodiad iddo symud ei lys o Gaer-went i Borthysgewydd.

Tewdrig Sant o Fatharn

Ildiodd Tewdrig ap Teithfallt ei orsedd i’w fab Meurig i fyw fel meudwy yn Nhyndyrn. Pan ddaeth y Sacsoniaid dychwelodd i arwain ei bobl ac enillodd y dydd wrth ryd Tyndyrn. Bu farw ym Matharn, lle cododd Meurig eglwys dros ei fedd, Merthyr Tewdrig, ac yn 1615 cofnododd yr Esgob Francis Godwin ei arch garreg wrth yr allor. Fe’i hanrhydeddir yn sant ac yn ferthyr, a’i ddydd gŵyl yw 1 Ebrill.

Caradog ap Gruffudd

Wedi dyddiau Gruffudd ap Llywelyn, a ddaliodd Went o 1055, adferodd Caradog ap Gruffudd ei hannibyniaeth, ac yn 1065 ysgubodd ymaith y neuadd newydd a gododd Harold ym Mhorthysgewydd.

Y brenhinoedd cynnar

  1. Caradog Freichfras

    Yn ôl traddodiad Cymru, rheolai Went o Gaer-went, ac fe’i cyfrifir ymhlith rhyfelwyr llys Arthur.

  2. Ynyr Gwent

    Yn ôl traddodiad Cymru, brenin Gwent ydoedd a noddwr Sant Tathan yng Nghaer-went.

Llinach Tewdrig

  1. Tewdrig ap Llywarch

    Sant a brenin. Rhoddodd y goron heibio i fyw’n feudwy yn Nhyndyrn, yna cododd ei gleddyf eto a gyrru’r Saeson yn ôl wrth y rhyd ar afon Gwy. Bu farw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig (Mathern).

  2. Meurig ap Tewdrig

    Mab Tewdrig. Priododd Onbrawst, merch Gwrgan Fawr o Ergyng, a rheolodd Went a Glywysing ynghyd.

  3. Athrwys ap Meurig (Arthur)

    Yn ôl traddodiad Cymru, y brenin hwn ar Went a Glywysing oedd Arthur, a’i lys yng Nghaerllion. Gall haneswyr eraill weld pethau’n wahanol.

    Athrwys ap Meurig (Arthur)
  4. Morgan Mwynfawr ab Athrwys

    ‘Mwynfawr’. Yn ôl traddodiad Cymru, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.

  5. Ithel ap Morgan

  6. Ffernfael ab Ithel

    Brenin Gwent.

  7. Ar ôl meibion Ithel rhannwyd y teyrnasoedd eto: cafodd Gwent ei brenhinoedd ei hun, ac aeth Glywysing i linach Rhys ab Ithel.

Brenhinoedd diweddarach Gwent

  1. Ffernfael ap Meurig

    Rheolodd Went gyda’i frawd Brochfael. Dan bwysau Eadred a’r Mersiaid, gwnaeth y brodyr heddwch ag Alfred o Wessex, yn ôl Asser.

  2. Brochfael ap Meurig

  3. Cadell ab Arthfael

  4. Nowy ap Gwriad

  5. Arthfael ap Nowy

  6. Edwyn ap Gwriad

  7. Gruffudd ap Rhydderch

    Rheolodd Went a Deheubarth, a threchodd fyddin esgob Caerwrangon ar afon Gwy yn 1049.

  8. Gruffudd ap Llywelyn

    Brenin Cymru gyfan.

    Gruffudd ap Llywelyn
  9. Caradog ap Gruffudd

    Mab Gruffudd ap Rhydderch. Enillodd Went yn ôl yn 1065, gan chwalu’r porthdy hela a godasai Harold Godwinson ym Mhorthysgewin, ac aeth ymlaen i reoli Morgannwg hefyd. Syrthiodd ym Mynydd Carn yn 1081.

Arglwyddi Gwent wedi’r Normaniaid

  1. Morgan ab Owain

    Enillodd Frynbuga a Chaerllion yn ôl yn 1136, ac fe’i gelwid yn frenin yn ei diroedd ei hun.

  2. Iorwerth ab Owain

    Arglwydd Caerllion.

  3. Hywel ab Iorwerth

    Arglwydd Caerllion, a’i daliodd am weddill ei oes.

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf