
Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion
tua 480–1081
Brenhinoedd a thywysogion Gwent
Teyrnas y de-ddwyrain, a Chaer-went yn ei chalon a Chaerllion gerllaw.
Llun: Muriau tref Rufeinig Caer-went (Venta Silurum) a’u bastiynau · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Gwent: o Venta, y dref farchnad Rufeinig yng Nghaer-went
Tyfodd Gwent, rhwng afonydd Gwy a Wysg a thu hwnt, o wlad y Silwriaid, a hen dref Rufeinig Caer-went (Venta Silurum) yn ei chalon. Un teulu oedd ei brenhinoedd hi a brenhinoedd Glywysing yn aml, ac mae siarteri Llyfr Llandaf yn eu henwi o genhedlaeth i genhedlaeth.
Yn ôl traddodiad Cymru, roedd Arthur yn un ohonynt: Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.
Pedwar cantref
Cafodd Gwent ei henw o Venta Silurum, y dref a ddaeth yn Gaer-went. Ar ei mwyaf roedd ganddi bedwar cantref, Gwent Uwch Coed, Gwent Is Coed, Gwynllŵg a’r Cantref Coch, a’r ddau gyntaf a wnaeth Sir Fynwy yn ddiweddarach. Mae un ach Hen Gymraeg yn enwi Caradog Freichfras yn sylfaenydd iddi, a dywed traddodiad iddo symud ei lys o Gaer-went i Borthysgewydd.FfynhonnellKingdom of Gwent ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd Gwent ei henw o Venta Silurum, y dref a ddaeth yn Gaer-went; ar ei mwyaf roedd ganddi bedwar cantref, Gwent Uwch Coed, Gwent Is Coed, Gwynllŵg a’r Cantref Coch, a’r ddau gyntaf a wnaeth Sir Fynwy yn ddiweddarach; mae un ach Hen Gymraeg yn gwneud Caradog Freichfras yn sylfaenydd iddi, a dywed traddodiad iddo symud ei lys o Gaer-went i Borthysgewydd; daliodd Gruffudd ap Llywelyn Went o 1055; adferodd Caradog ap Gruffudd Went annibynnol ac yn 1065 ysgubodd ymaith neuadd newydd Harold ym Mhorthysgewydd.
Tewdrig Sant o Fatharn
Ildiodd Tewdrig ap Teithfallt ei orsedd i’w fab Meurig i fyw fel meudwy yn Nhyndyrn. Pan ddaeth y Sacsoniaid dychwelodd i arwain ei bobl ac enillodd y dydd wrth ryd Tyndyrn. Bu farw ym Matharn, lle cododd Meurig eglwys dros ei fedd, Merthyr Tewdrig, ac yn 1615 cofnododd yr Esgob Francis Godwin ei arch garreg wrth yr allor. Fe’i hanrhydeddir yn sant ac yn ferthyr, a’i ddydd gŵyl yw 1 Ebrill.FfynhonnellTewdrig ↗Wikipedia (Saesneg)Tewdrig ap Teithfallt, brenin Glywysing, a anrhydeddir yn sant ac yn ferthyr; ildiodd yr orsedd i’w fab Meurig i fyw fel meudwy yn Nhyndyrn, daeth yn ôl i arwain yr amddiffyn pan fygythiodd y Sacsoniaid, ac enillodd y dydd wrth ryd Tyndyrn; bu farw ym Merthyr Tewdrig, Matharn, lle cododd Meurig eglwys dros ei fedd; yn 1615 cofnododd yr Esgob Francis Godwin arch garreg wrth yr allor yno; ei ddydd gŵyl yw 1 Ebrill.
Caradog ap Gruffudd
Wedi dyddiau Gruffudd ap Llywelyn, a ddaliodd Went o 1055, adferodd Caradog ap Gruffudd ei hannibyniaeth, ac yn 1065 ysgubodd ymaith y neuadd newydd a gododd Harold ym Mhorthysgewydd.FfynhonnellKingdom of Gwent ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd Gwent ei henw o Venta Silurum, y dref a ddaeth yn Gaer-went; ar ei mwyaf roedd ganddi bedwar cantref, Gwent Uwch Coed, Gwent Is Coed, Gwynllŵg a’r Cantref Coch, a’r ddau gyntaf a wnaeth Sir Fynwy yn ddiweddarach; mae un ach Hen Gymraeg yn gwneud Caradog Freichfras yn sylfaenydd iddi, a dywed traddodiad iddo symud ei lys o Gaer-went i Borthysgewydd; daliodd Gruffudd ap Llywelyn Went o 1055; adferodd Caradog ap Gruffudd Went annibynnol ac yn 1065 ysgubodd ymaith neuadd newydd Harold ym Mhorthysgewydd.
Y brenhinoedd cynnar
Caradog Freichfras
Yn ôl traddodiad Cymru, rheolai Went o Gaer-went, ac fe’i cyfrifir ymhlith rhyfelwyr llys Arthur.
Ynyr Gwent
Yn ôl traddodiad Cymru, brenin Gwent ydoedd a noddwr Sant Tathan yng Nghaer-went.
Llinach Tewdrig
Tewdrig ap Llywarch
Sant a brenin. Rhoddodd y goron heibio i fyw’n feudwy yn Nhyndyrn, yna cododd ei gleddyf eto a gyrru’r Saeson yn ôl wrth y rhyd ar afon Gwy. Bu farw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig (Mathern).
Meurig ap Tewdrig
Mab Tewdrig. Priododd Onbrawst, merch Gwrgan Fawr o Ergyng, a rheolodd Went a Glywysing ynghyd.
Athrwys ap Meurig (Arthur)
Yn ôl traddodiad Cymru, y brenin hwn ar Went a Glywysing oedd Arthur, a’i lys yng Nghaerllion. Gall haneswyr eraill weld pethau’n wahanol.
Athrwys ap Meurig (Arthur)Morgan Mwynfawr ab Athrwys
‘Mwynfawr’. Yn ôl traddodiad Cymru, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.
Ithel ap Morgan
Ffernfael ab Ithel
Brenin Gwent.
Ar ôl meibion Ithel rhannwyd y teyrnasoedd eto: cafodd Gwent ei brenhinoedd ei hun, ac aeth Glywysing i linach Rhys ab Ithel.
Brenhinoedd diweddarach Gwent
Ffernfael ap Meurig
Rheolodd Went gyda’i frawd Brochfael. Dan bwysau Eadred a’r Mersiaid, gwnaeth y brodyr heddwch ag Alfred o Wessex, yn ôl Asser.
Brochfael ap Meurig
Cadell ab Arthfael
Nowy ap Gwriad
Arthfael ap Nowy
Edwyn ap Gwriad
Gruffudd ap Rhydderch
Rheolodd Went a Deheubarth, a threchodd fyddin esgob Caerwrangon ar afon Gwy yn 1049.
Caradog ap Gruffudd
Mab Gruffudd ap Rhydderch. Enillodd Went yn ôl yn 1065, gan chwalu’r porthdy hela a godasai Harold Godwinson ym Mhorthysgewin, ac aeth ymlaen i reoli Morgannwg hefyd. Syrthiodd ym Mynydd Carn yn 1081.
Arglwyddi Gwent wedi’r Normaniaid
Morgan ab Owain
Enillodd Frynbuga a Chaerllion yn ôl yn 1136, ac fe’i gelwid yn frenin yn ei diroedd ei hun.
Iorwerth ab Owain
Arglwydd Caerllion.
Hywel ab Iorwerth
Arglwydd Caerllion, a’i daliodd am weddill ei oes.
Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





