
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
Oes y Tywysogion
Abaty Tyndyrn
Yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Ysbrydolodd ei eglwys Gothig ddi-do yn nyffryn Gwy Wordsworth a Turner.
Llun: Talcen gorllewinol eglwys yr abaty yn Nhyndyrn, yn nyffryn coediog Gwy · Martinvl, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Gwent →Seintiau Gwent ac Ergyng →

Ystyr yr enw
Tyndyrn: caer y teyrn (din + teyrn)
Tyndyrn
- Tyn din, caer
- dyrn teyrno teyrn (treiglad meddal: t → d)
Saif Abaty Tyndyrn ar lan Gymreig afon Gwy. Fe’i sefydlwyd ar 9 Mai 1131, a dyma’r abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru; mae ei eglwys Gothig ddi-do wedi ysbrydoli beirdd ac arlunwyr, Cymreig a Saesneg, byth ers hynny.FfynonellauTintern Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Tyndyrn, Sir Fynwy, ar lan Gymreig afon Gwy; sefydlwyd ar 9 Mai 1131 gan Walter de Clare, arglwydd Cas-gwent, y tŷ Sistersaidd cyntaf yng Nghymru a’r ail ym Mhrydain wedi Waverley; daeth y mynaich o L’Aumône, merch-dŷ i Cîteaux; sefydlodd Tyndyrn yn ddiweddarach Kingswood yn Swydd Gaerloyw (1139) a Tintern Parva yn Iwerddon; mae’r awdur o Sir Fynwy Fred Hando yn cofnodi i Dewdrig, Brenin Glywysing, fyw fel meudwy uwchben yr afon yn Nhyndyrn a dod allan i arwain byddin ei fab i fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mhont-y-Saeson; ailgodwyd yr abaty bron yn llwyr yn y 13eg ganrif, yr eglwys fawr rhwng 1269 a 1301, gyda Roger Bigod, arglwydd Cas-gwent, yn noddwr hael; yr offeren gyntaf yn y presbyteri newydd 1288, cysegrwyd 1301; eglwys Gothig Addurnedig o Hen Dywodfaen Coch, o borffor i lwydfelyn a llwyd, 228 troedfedd o hyd, gyda ffenestr orllewinol saith golau o tua 1300; ildiwyd ar 3 Medi 1536 gan yr Abad Wych, gan ddod â 400 mlynedd o fywyd mynachaidd i ben; o ganol y 18fed ganrif daeth yn olygfa i ymwelwyr Dyffryn Gwy, a galwodd William Gilpin ef yn ‘a very inchanting piece of ruin’ yn Observations on the River Wye (1782); peintiwyd gan J. M. W. Turner yn 1794; prynwyd gan y Goron yn 1901; yng ngofal Cadw ers 1984, gyda thua 70,000 o ymwelwyr y flwyddyn.Abaty Tyndyrn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty ar lan Afon Gwy ger pentref Tyndyrn, Sir Fynwy, a sefydlwyd gan Walter de Clare, Arglwydd Cas-gwent, ar 9 Mai 1131, yr ail sefydliad Sistersaidd ym Mhrydain a’r cyntaf yng Nghymru; mae’r adfeilion wedi ysbrydoli nifer o gampweithiau: cerddi Tintern Abbey gan William Wordsworth ac Abaty Tyndyrn gan John Blackwell (Alun), a nifer o baentiadau gan J. M. W. Turner; dilynai Sistersiaid Tyndyrn reol Sant Benedict a’r Carta Caritatis: ufudd-dod, tlodi, diweirdeb, distawrwydd, gweddi a gwaith; rhannwyd tiroedd yr abaty yn faenorau.Tintern Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 359): y fynachlog Sistersaidd gyntaf yng Nghymru, a sefydlwyd yn 1131 gan Walter fitzRichard o Clare, gyda mynaich o L’Aumône yn Ffrainc; ar y dechrau trigai’r mynaich mewn adeiladau pren, ac erbyn canol y 12fed ganrif roedd ganddynt eglwys garreg gymedrol a chlwysty; dechreuwyd yr eglwys Gothig yn 1269; rhannwyd y tiroedd yn faenorau a ffermid gan frodyr lleyg; erbyn diwedd y 18fed ganrif daeth yn ffasiwn ymweld â chymoedd ac ucheldiroedd Cymru, a gwnaeth barddoniaeth ramantaidd a pheintio tirluniau Dyndyrn yn esiampl berffaith o adfail canoloesol mewn tirwedd ddarluniadwy; prynwyd gan y Goron yn 1901 fel heneb o bwys cenedlaethol; rhestredig Gradd I ac yng ngofal Cadw.
| Sefydlwyd | 9 Mai 1131, gan Walter de ClareFfynonellauTintern Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Tyndyrn, Sir Fynwy, ar lan Gymreig afon Gwy; sefydlwyd ar 9 Mai 1131 gan Walter de Clare, arglwydd Cas-gwent, y tŷ Sistersaidd cyntaf yng Nghymru a’r ail ym Mhrydain wedi Waverley; daeth y mynaich o L’Aumône, merch-dŷ i Cîteaux; sefydlodd Tyndyrn yn ddiweddarach Kingswood yn Swydd Gaerloyw (1139) a Tintern Parva yn Iwerddon; mae’r awdur o Sir Fynwy Fred Hando yn cofnodi i Dewdrig, Brenin Glywysing, fyw fel meudwy uwchben yr afon yn Nhyndyrn a dod allan i arwain byddin ei fab i fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mhont-y-Saeson; ailgodwyd yr abaty bron yn llwyr yn y 13eg ganrif, yr eglwys fawr rhwng 1269 a 1301, gyda Roger Bigod, arglwydd Cas-gwent, yn noddwr hael; yr offeren gyntaf yn y presbyteri newydd 1288, cysegrwyd 1301; eglwys Gothig Addurnedig o Hen Dywodfaen Coch, o borffor i lwydfelyn a llwyd, 228 troedfedd o hyd, gyda ffenestr orllewinol saith golau o tua 1300; ildiwyd ar 3 Medi 1536 gan yr Abad Wych, gan ddod â 400 mlynedd o fywyd mynachaidd i ben; o ganol y 18fed ganrif daeth yn olygfa i ymwelwyr Dyffryn Gwy, a galwodd William Gilpin ef yn ‘a very inchanting piece of ruin’ yn Observations on the River Wye (1782); peintiwyd gan J. M. W. Turner yn 1794; prynwyd gan y Goron yn 1901; yng ngofal Cadw ers 1984, gyda thua 70,000 o ymwelwyr y flwyddyn.Abaty Tyndyrn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty ar lan Afon Gwy ger pentref Tyndyrn, Sir Fynwy, a sefydlwyd gan Walter de Clare, Arglwydd Cas-gwent, ar 9 Mai 1131, yr ail sefydliad Sistersaidd ym Mhrydain a’r cyntaf yng Nghymru; mae’r adfeilion wedi ysbrydoli nifer o gampweithiau: cerddi Tintern Abbey gan William Wordsworth ac Abaty Tyndyrn gan John Blackwell (Alun), a nifer o baentiadau gan J. M. W. Turner; dilynai Sistersiaid Tyndyrn reol Sant Benedict a’r Carta Caritatis: ufudd-dod, tlodi, diweirdeb, distawrwydd, gweddi a gwaith; rhannwyd tiroedd yr abaty yn faenorau. |
|---|---|
| Yr eglwys fawr | Codwyd 1269 i 1301FfynonellauTintern Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Tyndyrn, Sir Fynwy, ar lan Gymreig afon Gwy; sefydlwyd ar 9 Mai 1131 gan Walter de Clare, arglwydd Cas-gwent, y tŷ Sistersaidd cyntaf yng Nghymru a’r ail ym Mhrydain wedi Waverley; daeth y mynaich o L’Aumône, merch-dŷ i Cîteaux; sefydlodd Tyndyrn yn ddiweddarach Kingswood yn Swydd Gaerloyw (1139) a Tintern Parva yn Iwerddon; mae’r awdur o Sir Fynwy Fred Hando yn cofnodi i Dewdrig, Brenin Glywysing, fyw fel meudwy uwchben yr afon yn Nhyndyrn a dod allan i arwain byddin ei fab i fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mhont-y-Saeson; ailgodwyd yr abaty bron yn llwyr yn y 13eg ganrif, yr eglwys fawr rhwng 1269 a 1301, gyda Roger Bigod, arglwydd Cas-gwent, yn noddwr hael; yr offeren gyntaf yn y presbyteri newydd 1288, cysegrwyd 1301; eglwys Gothig Addurnedig o Hen Dywodfaen Coch, o borffor i lwydfelyn a llwyd, 228 troedfedd o hyd, gyda ffenestr orllewinol saith golau o tua 1300; ildiwyd ar 3 Medi 1536 gan yr Abad Wych, gan ddod â 400 mlynedd o fywyd mynachaidd i ben; o ganol y 18fed ganrif daeth yn olygfa i ymwelwyr Dyffryn Gwy, a galwodd William Gilpin ef yn ‘a very inchanting piece of ruin’ yn Observations on the River Wye (1782); peintiwyd gan J. M. W. Turner yn 1794; prynwyd gan y Goron yn 1901; yng ngofal Cadw ers 1984, gyda thua 70,000 o ymwelwyr y flwyddyn.Tintern Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 359): y fynachlog Sistersaidd gyntaf yng Nghymru, a sefydlwyd yn 1131 gan Walter fitzRichard o Clare, gyda mynaich o L’Aumône yn Ffrainc; ar y dechrau trigai’r mynaich mewn adeiladau pren, ac erbyn canol y 12fed ganrif roedd ganddynt eglwys garreg gymedrol a chlwysty; dechreuwyd yr eglwys Gothig yn 1269; rhannwyd y tiroedd yn faenorau a ffermid gan frodyr lleyg; erbyn diwedd y 18fed ganrif daeth yn ffasiwn ymweld â chymoedd ac ucheldiroedd Cymru, a gwnaeth barddoniaeth ramantaidd a pheintio tirluniau Dyndyrn yn esiampl berffaith o adfail canoloesol mewn tirwedd ddarluniadwy; prynwyd gan y Goron yn 1901 fel heneb o bwys cenedlaethol; rhestredig Gradd I ac yng ngofal Cadw. |
| Ymwelwyr | Tua 70,000 y flwyddynFfynhonnellTintern Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Tyndyrn, Sir Fynwy, ar lan Gymreig afon Gwy; sefydlwyd ar 9 Mai 1131 gan Walter de Clare, arglwydd Cas-gwent, y tŷ Sistersaidd cyntaf yng Nghymru a’r ail ym Mhrydain wedi Waverley; daeth y mynaich o L’Aumône, merch-dŷ i Cîteaux; sefydlodd Tyndyrn yn ddiweddarach Kingswood yn Swydd Gaerloyw (1139) a Tintern Parva yn Iwerddon; mae’r awdur o Sir Fynwy Fred Hando yn cofnodi i Dewdrig, Brenin Glywysing, fyw fel meudwy uwchben yr afon yn Nhyndyrn a dod allan i arwain byddin ei fab i fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mhont-y-Saeson; ailgodwyd yr abaty bron yn llwyr yn y 13eg ganrif, yr eglwys fawr rhwng 1269 a 1301, gyda Roger Bigod, arglwydd Cas-gwent, yn noddwr hael; yr offeren gyntaf yn y presbyteri newydd 1288, cysegrwyd 1301; eglwys Gothig Addurnedig o Hen Dywodfaen Coch, o borffor i lwydfelyn a llwyd, 228 troedfedd o hyd, gyda ffenestr orllewinol saith golau o tua 1300; ildiwyd ar 3 Medi 1536 gan yr Abad Wych, gan ddod â 400 mlynedd o fywyd mynachaidd i ben; o ganol y 18fed ganrif daeth yn olygfa i ymwelwyr Dyffryn Gwy, a galwodd William Gilpin ef yn ‘a very inchanting piece of ruin’ yn Observations on the River Wye (1782); peintiwyd gan J. M. W. Turner yn 1794; prynwyd gan y Goron yn 1901; yng ngofal Cadw ers 1984, gyda thua 70,000 o ymwelwyr y flwyddyn. |
Y Brenin Tewdrig
Ymhell cyn i’r mynaich ddod, yn ôl yr awdur o Sir Fynwy Fred Hando, trigai Tewdrig, Brenin Glywysing, fel meudwy uwchben yr afon yn Nhyndyrn. Daeth allan o’i encil i arwain byddin ei fab i fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mhont-y-Saeson.FfynhonnellTintern Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Tyndyrn, Sir Fynwy, ar lan Gymreig afon Gwy; sefydlwyd ar 9 Mai 1131 gan Walter de Clare, arglwydd Cas-gwent, y tŷ Sistersaidd cyntaf yng Nghymru a’r ail ym Mhrydain wedi Waverley; daeth y mynaich o L’Aumône, merch-dŷ i Cîteaux; sefydlodd Tyndyrn yn ddiweddarach Kingswood yn Swydd Gaerloyw (1139) a Tintern Parva yn Iwerddon; mae’r awdur o Sir Fynwy Fred Hando yn cofnodi i Dewdrig, Brenin Glywysing, fyw fel meudwy uwchben yr afon yn Nhyndyrn a dod allan i arwain byddin ei fab i fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mhont-y-Saeson; ailgodwyd yr abaty bron yn llwyr yn y 13eg ganrif, yr eglwys fawr rhwng 1269 a 1301, gyda Roger Bigod, arglwydd Cas-gwent, yn noddwr hael; yr offeren gyntaf yn y presbyteri newydd 1288, cysegrwyd 1301; eglwys Gothig Addurnedig o Hen Dywodfaen Coch, o borffor i lwydfelyn a llwyd, 228 troedfedd o hyd, gyda ffenestr orllewinol saith golau o tua 1300; ildiwyd ar 3 Medi 1536 gan yr Abad Wych, gan ddod â 400 mlynedd o fywyd mynachaidd i ben; o ganol y 18fed ganrif daeth yn olygfa i ymwelwyr Dyffryn Gwy, a galwodd William Gilpin ef yn ‘a very inchanting piece of ruin’ yn Observations on the River Wye (1782); peintiwyd gan J. M. W. Turner yn 1794; prynwyd gan y Goron yn 1901; yng ngofal Cadw ers 1984, gyda thua 70,000 o ymwelwyr y flwyddyn.
Y mynaich gwynion
Daeth Walter de Clare, arglwydd Cas-gwent, â mynaich yma o L’Aumône yn Ffrainc, a daeth Tyndyrn yn ail dŷ Sistersaidd Prydain. Bu’r mynaich fyw yn ôl rheol Sant Benedict: ufudd-dod, tlodi, distawrwydd, gweddi a gwaith. Ar y dechrau addolent mewn adeiladau pren, ac erbyn canol y 12fed ganrif roedd ganddynt eglwys garreg gymedrol; ffermid eu tiroedd yn faenorau gan frodyr lleyg.FfynonellauTintern Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Tyndyrn, Sir Fynwy, ar lan Gymreig afon Gwy; sefydlwyd ar 9 Mai 1131 gan Walter de Clare, arglwydd Cas-gwent, y tŷ Sistersaidd cyntaf yng Nghymru a’r ail ym Mhrydain wedi Waverley; daeth y mynaich o L’Aumône, merch-dŷ i Cîteaux; sefydlodd Tyndyrn yn ddiweddarach Kingswood yn Swydd Gaerloyw (1139) a Tintern Parva yn Iwerddon; mae’r awdur o Sir Fynwy Fred Hando yn cofnodi i Dewdrig, Brenin Glywysing, fyw fel meudwy uwchben yr afon yn Nhyndyrn a dod allan i arwain byddin ei fab i fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mhont-y-Saeson; ailgodwyd yr abaty bron yn llwyr yn y 13eg ganrif, yr eglwys fawr rhwng 1269 a 1301, gyda Roger Bigod, arglwydd Cas-gwent, yn noddwr hael; yr offeren gyntaf yn y presbyteri newydd 1288, cysegrwyd 1301; eglwys Gothig Addurnedig o Hen Dywodfaen Coch, o borffor i lwydfelyn a llwyd, 228 troedfedd o hyd, gyda ffenestr orllewinol saith golau o tua 1300; ildiwyd ar 3 Medi 1536 gan yr Abad Wych, gan ddod â 400 mlynedd o fywyd mynachaidd i ben; o ganol y 18fed ganrif daeth yn olygfa i ymwelwyr Dyffryn Gwy, a galwodd William Gilpin ef yn ‘a very inchanting piece of ruin’ yn Observations on the River Wye (1782); peintiwyd gan J. M. W. Turner yn 1794; prynwyd gan y Goron yn 1901; yng ngofal Cadw ers 1984, gyda thua 70,000 o ymwelwyr y flwyddyn.Abaty Tyndyrn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty ar lan Afon Gwy ger pentref Tyndyrn, Sir Fynwy, a sefydlwyd gan Walter de Clare, Arglwydd Cas-gwent, ar 9 Mai 1131, yr ail sefydliad Sistersaidd ym Mhrydain a’r cyntaf yng Nghymru; mae’r adfeilion wedi ysbrydoli nifer o gampweithiau: cerddi Tintern Abbey gan William Wordsworth ac Abaty Tyndyrn gan John Blackwell (Alun), a nifer o baentiadau gan J. M. W. Turner; dilynai Sistersiaid Tyndyrn reol Sant Benedict a’r Carta Caritatis: ufudd-dod, tlodi, diweirdeb, distawrwydd, gweddi a gwaith; rhannwyd tiroedd yr abaty yn faenorau.Tintern Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 359): y fynachlog Sistersaidd gyntaf yng Nghymru, a sefydlwyd yn 1131 gan Walter fitzRichard o Clare, gyda mynaich o L’Aumône yn Ffrainc; ar y dechrau trigai’r mynaich mewn adeiladau pren, ac erbyn canol y 12fed ganrif roedd ganddynt eglwys garreg gymedrol a chlwysty; dechreuwyd yr eglwys Gothig yn 1269; rhannwyd y tiroedd yn faenorau a ffermid gan frodyr lleyg; erbyn diwedd y 18fed ganrif daeth yn ffasiwn ymweld â chymoedd ac ucheldiroedd Cymru, a gwnaeth barddoniaeth ramantaidd a pheintio tirluniau Dyndyrn yn esiampl berffaith o adfail canoloesol mewn tirwedd ddarluniadwy; prynwyd gan y Goron yn 1901 fel heneb o bwys cenedlaethol; rhestredig Gradd I ac yng ngofal Cadw.
Yr eglwys fawr
Yn y 13eg ganrif ailgodwyd yr abaty bron yn llwyr, a rhwng 1269 a 1301 cododd yr eglwys fawr, gyda Roger Bigod, arglwydd Cas-gwent, yn noddwr hael. Fe’i codwyd o Hen Dywodfaen Coch mewn lliwiau o borffor i lwydfelyn a llwyd; mae’n 228 troedfedd o hyd, ac yn ei thalcen gorllewinol mae ffenestr saith golau o tua 1300.FfynonellauTintern Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Tyndyrn, Sir Fynwy, ar lan Gymreig afon Gwy; sefydlwyd ar 9 Mai 1131 gan Walter de Clare, arglwydd Cas-gwent, y tŷ Sistersaidd cyntaf yng Nghymru a’r ail ym Mhrydain wedi Waverley; daeth y mynaich o L’Aumône, merch-dŷ i Cîteaux; sefydlodd Tyndyrn yn ddiweddarach Kingswood yn Swydd Gaerloyw (1139) a Tintern Parva yn Iwerddon; mae’r awdur o Sir Fynwy Fred Hando yn cofnodi i Dewdrig, Brenin Glywysing, fyw fel meudwy uwchben yr afon yn Nhyndyrn a dod allan i arwain byddin ei fab i fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mhont-y-Saeson; ailgodwyd yr abaty bron yn llwyr yn y 13eg ganrif, yr eglwys fawr rhwng 1269 a 1301, gyda Roger Bigod, arglwydd Cas-gwent, yn noddwr hael; yr offeren gyntaf yn y presbyteri newydd 1288, cysegrwyd 1301; eglwys Gothig Addurnedig o Hen Dywodfaen Coch, o borffor i lwydfelyn a llwyd, 228 troedfedd o hyd, gyda ffenestr orllewinol saith golau o tua 1300; ildiwyd ar 3 Medi 1536 gan yr Abad Wych, gan ddod â 400 mlynedd o fywyd mynachaidd i ben; o ganol y 18fed ganrif daeth yn olygfa i ymwelwyr Dyffryn Gwy, a galwodd William Gilpin ef yn ‘a very inchanting piece of ruin’ yn Observations on the River Wye (1782); peintiwyd gan J. M. W. Turner yn 1794; prynwyd gan y Goron yn 1901; yng ngofal Cadw ers 1984, gyda thua 70,000 o ymwelwyr y flwyddyn.Tintern Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 359): y fynachlog Sistersaidd gyntaf yng Nghymru, a sefydlwyd yn 1131 gan Walter fitzRichard o Clare, gyda mynaich o L’Aumône yn Ffrainc; ar y dechrau trigai’r mynaich mewn adeiladau pren, ac erbyn canol y 12fed ganrif roedd ganddynt eglwys garreg gymedrol a chlwysty; dechreuwyd yr eglwys Gothig yn 1269; rhannwyd y tiroedd yn faenorau a ffermid gan frodyr lleyg; erbyn diwedd y 18fed ganrif daeth yn ffasiwn ymweld â chymoedd ac ucheldiroedd Cymru, a gwnaeth barddoniaeth ramantaidd a pheintio tirluniau Dyndyrn yn esiampl berffaith o adfail canoloesol mewn tirwedd ddarluniadwy; prynwyd gan y Goron yn 1901 fel heneb o bwys cenedlaethol; rhestredig Gradd I ac yng ngofal Cadw.
Beirdd ac arlunwyr
Wedi 1536 aeth yr abaty’n adfail, ac o’r 18fed ganrif daeth ymwelwyr i lawr afon Gwy i’w weld. Galwodd William Gilpin ef yn ‘a very inchanting piece of ruin’. Ysgrifennodd William Wordsworth ei gerdd Tintern Abbey, ysgrifennodd y bardd Cymraeg John Blackwell, Alun, ei Abaty Tyndyrn, a pheintiodd J. M. W. Turner ef dro ar ôl tro.FfynonellauTintern Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Tyndyrn, Sir Fynwy, ar lan Gymreig afon Gwy; sefydlwyd ar 9 Mai 1131 gan Walter de Clare, arglwydd Cas-gwent, y tŷ Sistersaidd cyntaf yng Nghymru a’r ail ym Mhrydain wedi Waverley; daeth y mynaich o L’Aumône, merch-dŷ i Cîteaux; sefydlodd Tyndyrn yn ddiweddarach Kingswood yn Swydd Gaerloyw (1139) a Tintern Parva yn Iwerddon; mae’r awdur o Sir Fynwy Fred Hando yn cofnodi i Dewdrig, Brenin Glywysing, fyw fel meudwy uwchben yr afon yn Nhyndyrn a dod allan i arwain byddin ei fab i fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mhont-y-Saeson; ailgodwyd yr abaty bron yn llwyr yn y 13eg ganrif, yr eglwys fawr rhwng 1269 a 1301, gyda Roger Bigod, arglwydd Cas-gwent, yn noddwr hael; yr offeren gyntaf yn y presbyteri newydd 1288, cysegrwyd 1301; eglwys Gothig Addurnedig o Hen Dywodfaen Coch, o borffor i lwydfelyn a llwyd, 228 troedfedd o hyd, gyda ffenestr orllewinol saith golau o tua 1300; ildiwyd ar 3 Medi 1536 gan yr Abad Wych, gan ddod â 400 mlynedd o fywyd mynachaidd i ben; o ganol y 18fed ganrif daeth yn olygfa i ymwelwyr Dyffryn Gwy, a galwodd William Gilpin ef yn ‘a very inchanting piece of ruin’ yn Observations on the River Wye (1782); peintiwyd gan J. M. W. Turner yn 1794; prynwyd gan y Goron yn 1901; yng ngofal Cadw ers 1984, gyda thua 70,000 o ymwelwyr y flwyddyn.Abaty Tyndyrn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty ar lan Afon Gwy ger pentref Tyndyrn, Sir Fynwy, a sefydlwyd gan Walter de Clare, Arglwydd Cas-gwent, ar 9 Mai 1131, yr ail sefydliad Sistersaidd ym Mhrydain a’r cyntaf yng Nghymru; mae’r adfeilion wedi ysbrydoli nifer o gampweithiau: cerddi Tintern Abbey gan William Wordsworth ac Abaty Tyndyrn gan John Blackwell (Alun), a nifer o baentiadau gan J. M. W. Turner; dilynai Sistersiaid Tyndyrn reol Sant Benedict a’r Carta Caritatis: ufudd-dod, tlodi, diweirdeb, distawrwydd, gweddi a gwaith; rhannwyd tiroedd yr abaty yn faenorau.Tintern Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 359): y fynachlog Sistersaidd gyntaf yng Nghymru, a sefydlwyd yn 1131 gan Walter fitzRichard o Clare, gyda mynaich o L’Aumône yn Ffrainc; ar y dechrau trigai’r mynaich mewn adeiladau pren, ac erbyn canol y 12fed ganrif roedd ganddynt eglwys garreg gymedrol a chlwysty; dechreuwyd yr eglwys Gothig yn 1269; rhannwyd y tiroedd yn faenorau a ffermid gan frodyr lleyg; erbyn diwedd y 18fed ganrif daeth yn ffasiwn ymweld â chymoedd ac ucheldiroedd Cymru, a gwnaeth barddoniaeth ramantaidd a pheintio tirluniau Dyndyrn yn esiampl berffaith o adfail canoloesol mewn tirwedd ddarluniadwy; prynwyd gan y Goron yn 1901 fel heneb o bwys cenedlaethol; rhestredig Gradd I ac yng ngofal Cadw.
Wedi’i achub i’r genedl
Yn 1901 prynodd y Goron yr adfeilion fel heneb o bwys cenedlaethol. Ers 1984 mae Tyndyrn yng ngofal Cadw, a daw tua 70,000 o bobl yno bob blwyddyn.FfynonellauTintern Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Tyndyrn, Sir Fynwy, ar lan Gymreig afon Gwy; sefydlwyd ar 9 Mai 1131 gan Walter de Clare, arglwydd Cas-gwent, y tŷ Sistersaidd cyntaf yng Nghymru a’r ail ym Mhrydain wedi Waverley; daeth y mynaich o L’Aumône, merch-dŷ i Cîteaux; sefydlodd Tyndyrn yn ddiweddarach Kingswood yn Swydd Gaerloyw (1139) a Tintern Parva yn Iwerddon; mae’r awdur o Sir Fynwy Fred Hando yn cofnodi i Dewdrig, Brenin Glywysing, fyw fel meudwy uwchben yr afon yn Nhyndyrn a dod allan i arwain byddin ei fab i fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mhont-y-Saeson; ailgodwyd yr abaty bron yn llwyr yn y 13eg ganrif, yr eglwys fawr rhwng 1269 a 1301, gyda Roger Bigod, arglwydd Cas-gwent, yn noddwr hael; yr offeren gyntaf yn y presbyteri newydd 1288, cysegrwyd 1301; eglwys Gothig Addurnedig o Hen Dywodfaen Coch, o borffor i lwydfelyn a llwyd, 228 troedfedd o hyd, gyda ffenestr orllewinol saith golau o tua 1300; ildiwyd ar 3 Medi 1536 gan yr Abad Wych, gan ddod â 400 mlynedd o fywyd mynachaidd i ben; o ganol y 18fed ganrif daeth yn olygfa i ymwelwyr Dyffryn Gwy, a galwodd William Gilpin ef yn ‘a very inchanting piece of ruin’ yn Observations on the River Wye (1782); peintiwyd gan J. M. W. Turner yn 1794; prynwyd gan y Goron yn 1901; yng ngofal Cadw ers 1984, gyda thua 70,000 o ymwelwyr y flwyddyn.Tintern Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 359): y fynachlog Sistersaidd gyntaf yng Nghymru, a sefydlwyd yn 1131 gan Walter fitzRichard o Clare, gyda mynaich o L’Aumône yn Ffrainc; ar y dechrau trigai’r mynaich mewn adeiladau pren, ac erbyn canol y 12fed ganrif roedd ganddynt eglwys garreg gymedrol a chlwysty; dechreuwyd yr eglwys Gothig yn 1269; rhannwyd y tiroedd yn faenorau a ffermid gan frodyr lleyg; erbyn diwedd y 18fed ganrif daeth yn ffasiwn ymweld â chymoedd ac ucheldiroedd Cymru, a gwnaeth barddoniaeth ramantaidd a pheintio tirluniau Dyndyrn yn esiampl berffaith o adfail canoloesol mewn tirwedd ddarluniadwy; prynwyd gan y Goron yn 1901 fel heneb o bwys cenedlaethol; rhestredig Gradd I ac yng ngofal Cadw.
Ddoe a heddiw


Prynodd y Goron Dyndyrn yn 1901 a thynnu’r eiddew oddi ar ei furiau. Codwyd y glaswellt o’i flaen i ddangos lloriau adeiladau’r mynachod, wrth yr eglwys a ddechreuodd y Sistersiaid yn 1131.
Ddoe: eglwys yr abaty o’r de-orllewin · Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: eglwys yr abaty a lloriau’r clas · Saffron Blaze, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Ar un adeg roedd fferi’n cludo ymwelwyr dros Wy i’r abaty. Mae’r fferi wedi mynd a’r coed wedi tyfu, ond mae’r hen eglwys yn dal i godi uwchben yr afon ar lan Cymru.
Ddoe: yr abaty o’r fferi ar draws Gwy · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: yr abaty uwchben Gwy · Chris McKenna, CC BY-SA 4.0, Wikimedia CommonsBeth ddigwyddodd yma
Tewdrig yn Nhyndyrn (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)
Mae Tewdrig, brenin Gwent, yn gadael ei fywyd o weddi i arwain ei bobl i fuddugoliaeth dros y Sacsoniaid yn Nhyndyrn, ac yn marw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig.
Tewdrig yn NhyndyrnAbaty Tyndyrn
Mae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.
Abaty Tyndyrn
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Lleoedd sanctaidd
0 / 8Llwybrau pererinion, ffynhonnau sanctaidd ac ynys yr ugain mil o seintiau.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf












