Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Cymru Glyndŵr

25 Hydref 1415 · yn Ffrainc

Agincourt

Saethwyr bwa hir o Gymru ym myddin Harri V, a anwyd yn Nhrefynwy

Llun: Harri V mewn llawysgrif o’i gyfnod · Jean Galopes, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

25 Hydref 1415 · yn FfraincCymru GlyndŵrBrwydr neu wrthryfel (wedi’i gofnodi)Ar fap y brwydrau
Pryd25 Hydref 1415 · yn Ffrainc
Pwy a ymladdoddSaethwyr bwa hir o Gymru ym myddin Harri V, a anwyd yn Nhrefynwy
Yn erbynFfrainc
Sut y daeth i benBrwydr neu wrthryfel

Ar ddydd Sant Crispin, 25 Hydref 1415, ger pentref Azincourt yng ngogledd Ffrainc, trechodd byddin fechan, flinedig o Loegr farchogion Ffrainc. Saethwyr bwa hir oedd bron i bedwar o bob pump ym myddin Harri V, yn Saeson ac yn Gymry, ac ymhlith y meirw y diwrnod hwnnw roedd Dafydd Gam o Aberhonddu.

Saethwyr bwa hir Cymru#

Y bwa hir oedd arf De Cymru ers canrifoedd. Gwelodd Gerallt Gymro saethau Gwent wedi’u gyrru drwy ddrws derw bedwar bys o drwch. Roedd hynafiad Dafydd Gam ei hun, Einion Sais, wedi ymladd yn Crécy ac yn Poitiers. Yn Agincourt gosododd Harri tua 1,500 o wŷr arfog a 7,000 o saethwyr bwa hir ar draws bwlch 750 llath o led rhwng dwy goedwig, a gyrrodd y saethwyr bwa hir ar yr ystlysau bolion pigog i’r ddaear i droi’r meirch.

Dafydd Gam#

Galwyd Dafydd ap Llywelyn ap Hywel yn Gam am y dywedid ei fod yn unllygeidiog neu’n llygatgam. Roedd ei deulu ymhlith teuluoedd blaenaf Brycheiniog ac olrheiniai ei linach yn ôl at hen frenhinoedd y wlad honno drwy Fleddyn ap Maenarch. Prynodd ei dad stad Penywaun ger Aberhonddu, lle ganed Dafydd yn ôl pob tebyg. Bu’r teulu’n gwasanaethu arglwyddi Aberhonddu ers cenedlaethau, a safodd Dafydd gyda’r arglwydd hwnnw, Harri Bolingbroke, pan ddaeth yn Frenin Harri IV, ac felly yn erbyn Owain Glyndŵr yn y rhyfel mawr. Aeth i Ffrainc gyda Harri V yn 1415, gan ddod â thri saethwr bwa hir ar droed.

Y frwydr#

Daeth gwŷr arfog Ffrainc ymlaen drwy’r llaid a, fel yr ysgrifennodd mynach o Ffrainc, ‘cenllysg dychrynllyd o saethau’, a gyrru rheng Lloegr yn ôl. Saethodd y saethwyr bwa hir ar yr ystlysau ymlaen yn agos, a phan ddaeth eu saethau i ben cymerasant fwyeill, cleddyfau a’r gyrdd a ddefnyddiwyd ar gyfer y bolion a disgyn ar y Ffrancod blinedig. Yn hwyr yn y dydd arweiniodd Dug Alençon wrthymosodiad, ac ymladdodd y brenin ei hun law yn llaw.

Achub y brenin#

Erbyn oes y Tuduriaid adroddid ym mhobman mai mintai o farchogion Cymreig gwarchodlu’r brenin, dan arweiniad Dafydd Gam, a achubodd fywyd Harri yn y rhuthr hwnnw, ac i Ddafydd a’i fab-yng-nghyfraith Syr Roger Vaughan gael eu lladd wrth wneud hynny. Mae croniclau’r cyfnod yn cofnodi ei farw ond nid sut y digwyddodd. Mae’r hanesydd Juliet Barker o’r farn iddo gael ei urddo’n farchog ar y maes cyn syrthio, ac efallai i’w gyfaill Cymreig Wiliam ap Thomas, a oroesodd, gael ei urddo hefyd.

Seren y Fenni#

Priododd Gwladys, merch Dafydd, a elwid yn ‘Seren y Fenni’, â Roger Vaughan, ac wedi ei farw ef â Wiliam ap Thomas o Raglan. Ei mab hi oedd Wiliam Herbert, Iarll Penfro. Cymerodd disgynyddion Dafydd y cyfenw Games, ac am ddwy ganrif a hanner buont yn wŷr blaenllaw ym Mrycheiniog, yn Aberbrân, Newton ger Aberhonddu, Tre-gaer, Buckland a Phenderyn. Roeddent yn adnabyddus am eu nawdd i feirdd Cymru. Canodd Huw Cae Llwyd, y bardd o Landderfel a wnaeth ei gartref ym Mrycheiniog, glodydd y Gemiaid gyda’r Hafardiaid, y Fychaniaid a’r Herbertiaid, a disgrifiodd ymryson beirdd yn Nhretŵr. Mae ffenestr yn eglwys Llantilio Crossenny yn ei enwi o hyd yn ‘farchog euraid ei wallt… a laddwyd ar faes Agincourt 1415’.

Davy Gam a’r genhinen#

Rhoddodd Shakespeare ‘Davy Gam, esquire’ ymhlith y meirw y darllenir eu henwau i’r brenin yn Henry V (Act 4, Golygfa 8). Yn yr olygfa cynt mae Fluellen, capten Cymreig y ddrama, yn atgoffa Harri, y brenin a aned yn Nhrefynwy, am y genhinen.

Gwnaeth y Cymry wasanaeth da mewn gardd lle tyfai cennin, yn gwisgo cennin yn eu capiau Mynwy, sydd, fel y gŵyr eich Mawrhydi, hyd heddiw yn fathodyn anrhydeddus o’r gwasanaeth.

Fluellen, yn Henry V Shakespeare, Act 4, Golygfa 7

‘Fe’i gwisgaf er anrhydedd cofiadwy’, ateba’r brenin yn y ddrama, ‘oherwydd Cymro wyf, wyddoch chi, fy nghydwladwr da.’ Ac ateba Fluellen: ‘Ni all holl ddŵr Gwy olchi gwaed Cymreig eich Mawrhydi o’ch corff.’

Y bobl

1386–1422

Harri o Fynwy

Y brenin a aned yn Nhrefynwy (wedi’i gofnodi)

Brenin Lloegr a aned yng Nghastell Trefynwy, a enillodd frwydr Agincourt yn 1415 gyda byddin y chwaraeodd saethwyr bwa hir o Gymru ran enwog ynddi.

Harri o Fynwy
fl. tua 500

Santes Gwladys

Merch Brychan, mam Cadog (cronicl cynnar:Buchedd Gwynllyw, tua 1120)

Merch Brychan Brycheiniog, gwraig y Brenin Gwynllyw a mam Cadog Sant. Arthur ei hun a safodd o blaid ei phriodas ym Muchedd Cadog. Yn ddiweddarach yn ei bywyd bu fyw fel gwraig sanctaidd, a saif adfeilion ei chapel uwchben Gelligaer.

Santes Gwladys

Darllen mwy ar y wefan hon

Y bwa hir Cymreig

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan