Harri o Fynwy
Y brenin a aned yn Nhrefynwy (wedi’i gofnodi)Brenin Lloegr a aned yng Nghastell Trefynwy, a enillodd frwydr Agincourt yn 1415 gyda byddin y chwaraeodd saethwyr bwa hir o Gymru ran enwog ynddi.
Harri o Fynwy

Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Cymru Glyndŵr
25 Hydref 1415 · yn Ffrainc
Saethwyr bwa hir o Gymru ym myddin Harri V, a anwyd yn Nhrefynwy
Llun: Harri V mewn llawysgrif o’i gyfnod · Jean Galopes, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Pryd | 25 Hydref 1415 · yn Ffrainc |
|---|---|
| Pwy a ymladdodd | Saethwyr bwa hir o Gymru ym myddin Harri V, a anwyd yn Nhrefynwy |
| Yn erbyn | Ffrainc |
| Sut y daeth i ben | Brwydr neu wrthryfel |
Ar ddydd Sant Crispin, 25 Hydref 1415, ger pentref Azincourt yng ngogledd Ffrainc, trechodd byddin fechan, flinedig o Loegr farchogion Ffrainc. Saethwyr bwa hir oedd bron i bedwar o bob pump ym myddin Harri V, yn Saeson ac yn Gymry, ac ymhlith y meirw y diwrnod hwnnw roedd Dafydd Gam o Aberhonddu.FfynonellauBattle of Agincourt ↗Wikipedia (Saesneg)25 Hydref 1415, dydd Sant Crispin, ger Azincourt; saethwyr bwa hir o Loegr a Chymru oedd bron i 80 y cant o fyddin Harri; tua 1,500 o wŷr arfog a 7,000 o saethwyr bwa hir ar draws bwlch 750 llath; gyrrwyd bolion i’r ddaear i droi’r meirch; cenllysg dychrynllyd o saethau (mynach Saint-Denis); pan ddaeth y saethau i ben cymerodd y saethwyr bwa hir fwyeill, cleddyfau, gwaywffyn a gyrdd at wŷr arfog Ffrainc.Dafydd Gam ↗Wikipedia (Saesneg)Dafydd ap Llywelyn ap Hywel (tua 1380 hyd 25 Hydref 1415); ‘Gam’ o cam, unllygeidiog; o deulu blaenllaw ym Mrycheiniog a hawliai dras o frenhinoedd Brycheiniog drwy Fleddyn ap Maenarch; bu ei hynafiad Einion Sais yn Crécy a Poitiers; prynodd ei dad Benywaun ger Aberhonddu; ffyddlon i Harri Bolingbroke ac yn wrthwynebydd i Lyndŵr; yn ymgyrch Agincourt gyda thri saethwr bwa hir ar droed; cofnodir ei farw mewn sawl cronicl cyfoes; stori’r Tuduriaid am farchogion Cymreig dan ei arweiniad yn achub Harri V; Juliet Barker: urddwyd yn farchog ar y maes; ei ferch Gwladys, Seren y Fenni, mam Wiliam Herbert; disgynyddion o’r enw Games, noddwyr beirdd; ffenestr yn Llantilio Crossenny; ‘Davy Gam, esquire’ yn Henry V ac efallai patrwm Fluellen.
Y bwa hir oedd arf De Cymru ers canrifoedd. Gwelodd Gerallt Gymro saethau Gwent wedi’u gyrru drwy ddrws derw bedwar bys o drwch.FfynhonnellThe Itinerary through Wales, book I, chapter IV ↗Gerallt Gymro, cyf. Syr Richard Colt Hoare (Everyman, 1908), tt. 49–50 (Saesneg)Mae pobl Gwent ‘yn fwy cyfarwydd â rhyfel, yn enwocach am eu gwroldeb, ac yn fwy medrus mewn saethyddiaeth, na rhai unrhyw ran arall o Gymru’; yn y Fenni gyrrodd y Cymry eu saethau drwy ddrws derw’r tŵr, bedwar bys o drwch; adroddodd William de Breos am filwr y tyllwyd ei glun, ei arfwisg, ei gyfrwy a’i geffyl gan un saeth; o lwyfen wyllt y gwneir y bwâu hir, yn arw ond yn gadarn, nid i saethu ymhell ond i roi clwyfau difrifol iawn mewn ymladd agos. Roedd hynafiad Dafydd Gam ei hun, Einion Sais, wedi ymladd yn Crécy ac yn Poitiers.FfynhonnellDafydd Gam ↗Wikipedia (Saesneg)Dafydd ap Llywelyn ap Hywel (tua 1380 hyd 25 Hydref 1415); ‘Gam’ o cam, unllygeidiog; o deulu blaenllaw ym Mrycheiniog a hawliai dras o frenhinoedd Brycheiniog drwy Fleddyn ap Maenarch; bu ei hynafiad Einion Sais yn Crécy a Poitiers; prynodd ei dad Benywaun ger Aberhonddu; ffyddlon i Harri Bolingbroke ac yn wrthwynebydd i Lyndŵr; yn ymgyrch Agincourt gyda thri saethwr bwa hir ar droed; cofnodir ei farw mewn sawl cronicl cyfoes; stori’r Tuduriaid am farchogion Cymreig dan ei arweiniad yn achub Harri V; Juliet Barker: urddwyd yn farchog ar y maes; ei ferch Gwladys, Seren y Fenni, mam Wiliam Herbert; disgynyddion o’r enw Games, noddwyr beirdd; ffenestr yn Llantilio Crossenny; ‘Davy Gam, esquire’ yn Henry V ac efallai patrwm Fluellen. Yn Agincourt gosododd Harri tua 1,500 o wŷr arfog a 7,000 o saethwyr bwa hir ar draws bwlch 750 llath o led rhwng dwy goedwig, a gyrrodd y saethwyr bwa hir ar yr ystlysau bolion pigog i’r ddaear i droi’r meirch.FfynhonnellBattle of Agincourt ↗Wikipedia (Saesneg)25 Hydref 1415, dydd Sant Crispin, ger Azincourt; saethwyr bwa hir o Loegr a Chymru oedd bron i 80 y cant o fyddin Harri; tua 1,500 o wŷr arfog a 7,000 o saethwyr bwa hir ar draws bwlch 750 llath; gyrrwyd bolion i’r ddaear i droi’r meirch; cenllysg dychrynllyd o saethau (mynach Saint-Denis); pan ddaeth y saethau i ben cymerodd y saethwyr bwa hir fwyeill, cleddyfau, gwaywffyn a gyrdd at wŷr arfog Ffrainc.
Galwyd Dafydd ap Llywelyn ap Hywel yn Gam am y dywedid ei fod yn unllygeidiog neu’n llygatgam. Roedd ei deulu ymhlith teuluoedd blaenaf Brycheiniog ac olrheiniai ei linach yn ôl at hen frenhinoedd y wlad honno drwy Fleddyn ap Maenarch. Prynodd ei dad stad Penywaun ger Aberhonddu, lle ganed Dafydd yn ôl pob tebyg.FfynhonnellDafydd Gam ↗Wikipedia (Saesneg)Dafydd ap Llywelyn ap Hywel (tua 1380 hyd 25 Hydref 1415); ‘Gam’ o cam, unllygeidiog; o deulu blaenllaw ym Mrycheiniog a hawliai dras o frenhinoedd Brycheiniog drwy Fleddyn ap Maenarch; bu ei hynafiad Einion Sais yn Crécy a Poitiers; prynodd ei dad Benywaun ger Aberhonddu; ffyddlon i Harri Bolingbroke ac yn wrthwynebydd i Lyndŵr; yn ymgyrch Agincourt gyda thri saethwr bwa hir ar droed; cofnodir ei farw mewn sawl cronicl cyfoes; stori’r Tuduriaid am farchogion Cymreig dan ei arweiniad yn achub Harri V; Juliet Barker: urddwyd yn farchog ar y maes; ei ferch Gwladys, Seren y Fenni, mam Wiliam Herbert; disgynyddion o’r enw Games, noddwyr beirdd; ffenestr yn Llantilio Crossenny; ‘Davy Gam, esquire’ yn Henry V ac efallai patrwm Fluellen. Bu’r teulu’n gwasanaethu arglwyddi Aberhonddu ers cenedlaethau, a safodd Dafydd gyda’r arglwydd hwnnw, Harri Bolingbroke, pan ddaeth yn Frenin Harri IV, ac felly yn erbyn Owain Glyndŵr yn y rhyfel mawr. Aeth i Ffrainc gyda Harri V yn 1415, gan ddod â thri saethwr bwa hir ar droed.FfynhonnellDafydd Gam ↗Wikipedia (Saesneg)Dafydd ap Llywelyn ap Hywel (tua 1380 hyd 25 Hydref 1415); ‘Gam’ o cam, unllygeidiog; o deulu blaenllaw ym Mrycheiniog a hawliai dras o frenhinoedd Brycheiniog drwy Fleddyn ap Maenarch; bu ei hynafiad Einion Sais yn Crécy a Poitiers; prynodd ei dad Benywaun ger Aberhonddu; ffyddlon i Harri Bolingbroke ac yn wrthwynebydd i Lyndŵr; yn ymgyrch Agincourt gyda thri saethwr bwa hir ar droed; cofnodir ei farw mewn sawl cronicl cyfoes; stori’r Tuduriaid am farchogion Cymreig dan ei arweiniad yn achub Harri V; Juliet Barker: urddwyd yn farchog ar y maes; ei ferch Gwladys, Seren y Fenni, mam Wiliam Herbert; disgynyddion o’r enw Games, noddwyr beirdd; ffenestr yn Llantilio Crossenny; ‘Davy Gam, esquire’ yn Henry V ac efallai patrwm Fluellen.
Daeth gwŷr arfog Ffrainc ymlaen drwy’r llaid a, fel yr ysgrifennodd mynach o Ffrainc, ‘cenllysg dychrynllyd o saethau’, a gyrru rheng Lloegr yn ôl. Saethodd y saethwyr bwa hir ar yr ystlysau ymlaen yn agos, a phan ddaeth eu saethau i ben cymerasant fwyeill, cleddyfau a’r gyrdd a ddefnyddiwyd ar gyfer y bolion a disgyn ar y Ffrancod blinedig.FfynhonnellBattle of Agincourt ↗Wikipedia (Saesneg)25 Hydref 1415, dydd Sant Crispin, ger Azincourt; saethwyr bwa hir o Loegr a Chymru oedd bron i 80 y cant o fyddin Harri; tua 1,500 o wŷr arfog a 7,000 o saethwyr bwa hir ar draws bwlch 750 llath; gyrrwyd bolion i’r ddaear i droi’r meirch; cenllysg dychrynllyd o saethau (mynach Saint-Denis); pan ddaeth y saethau i ben cymerodd y saethwyr bwa hir fwyeill, cleddyfau, gwaywffyn a gyrdd at wŷr arfog Ffrainc. Yn hwyr yn y dydd arweiniodd Dug Alençon wrthymosodiad, ac ymladdodd y brenin ei hun law yn llaw.FfynhonnellDafydd Gam ↗Wikipedia (Saesneg)Dafydd ap Llywelyn ap Hywel (tua 1380 hyd 25 Hydref 1415); ‘Gam’ o cam, unllygeidiog; o deulu blaenllaw ym Mrycheiniog a hawliai dras o frenhinoedd Brycheiniog drwy Fleddyn ap Maenarch; bu ei hynafiad Einion Sais yn Crécy a Poitiers; prynodd ei dad Benywaun ger Aberhonddu; ffyddlon i Harri Bolingbroke ac yn wrthwynebydd i Lyndŵr; yn ymgyrch Agincourt gyda thri saethwr bwa hir ar droed; cofnodir ei farw mewn sawl cronicl cyfoes; stori’r Tuduriaid am farchogion Cymreig dan ei arweiniad yn achub Harri V; Juliet Barker: urddwyd yn farchog ar y maes; ei ferch Gwladys, Seren y Fenni, mam Wiliam Herbert; disgynyddion o’r enw Games, noddwyr beirdd; ffenestr yn Llantilio Crossenny; ‘Davy Gam, esquire’ yn Henry V ac efallai patrwm Fluellen.
Erbyn oes y Tuduriaid adroddid ym mhobman mai mintai o farchogion Cymreig gwarchodlu’r brenin, dan arweiniad Dafydd Gam, a achubodd fywyd Harri yn y rhuthr hwnnw, ac i Ddafydd a’i fab-yng-nghyfraith Syr Roger Vaughan gael eu lladd wrth wneud hynny. Mae croniclau’r cyfnod yn cofnodi ei farw ond nid sut y digwyddodd. Mae’r hanesydd Juliet Barker o’r farn iddo gael ei urddo’n farchog ar y maes cyn syrthio, ac efallai i’w gyfaill Cymreig Wiliam ap Thomas, a oroesodd, gael ei urddo hefyd.FfynhonnellDafydd Gam ↗Wikipedia (Saesneg)Dafydd ap Llywelyn ap Hywel (tua 1380 hyd 25 Hydref 1415); ‘Gam’ o cam, unllygeidiog; o deulu blaenllaw ym Mrycheiniog a hawliai dras o frenhinoedd Brycheiniog drwy Fleddyn ap Maenarch; bu ei hynafiad Einion Sais yn Crécy a Poitiers; prynodd ei dad Benywaun ger Aberhonddu; ffyddlon i Harri Bolingbroke ac yn wrthwynebydd i Lyndŵr; yn ymgyrch Agincourt gyda thri saethwr bwa hir ar droed; cofnodir ei farw mewn sawl cronicl cyfoes; stori’r Tuduriaid am farchogion Cymreig dan ei arweiniad yn achub Harri V; Juliet Barker: urddwyd yn farchog ar y maes; ei ferch Gwladys, Seren y Fenni, mam Wiliam Herbert; disgynyddion o’r enw Games, noddwyr beirdd; ffenestr yn Llantilio Crossenny; ‘Davy Gam, esquire’ yn Henry V ac efallai patrwm Fluellen.
Priododd Gwladys, merch Dafydd, a elwid yn ‘Seren y Fenni’, â Roger Vaughan, ac wedi ei farw ef â Wiliam ap Thomas o Raglan. Ei mab hi oedd Wiliam Herbert, Iarll Penfro. Cymerodd disgynyddion Dafydd y cyfenw Games, ac am ddwy ganrif a hanner buont yn wŷr blaenllaw ym Mrycheiniog, yn Aberbrân, Newton ger Aberhonddu, Tre-gaer, Buckland a Phenderyn.FfynhonnellDAFYDD GAM (died 1415), Welsh warrior ↗J. E. Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab Llywelyn ap Hywel Fychan o Ben-pont; ysgwier y brenin o Ebrill 1400; ym Mhwll Melyn yn 1405 yn ôl Walter Bower; rhyddhawyd gan Lyndŵr am bridwerth yn 1412; lladdwyd yn Agincourt; am ddwy ganrif a hanner bu tylwyth y Games yn flaenllaw ym Mrycheiniog, yn Aberbrân, Newton, Tre-gaer, Buckland a Phenderyn; Hoo Games o Newton oedd y siryf olaf o’r enw (1657); trwy ei ferch Gwladus yn hynafiad i’r holl Herbertiaid. Roeddent yn adnabyddus am eu nawdd i feirdd Cymru. Canodd Huw Cae Llwyd, y bardd o Landderfel a wnaeth ei gartref ym Mrycheiniog, glodydd y Gemiaid gyda’r Hafardiaid, y Fychaniaid a’r Herbertiaid, a disgrifiodd ymryson beirdd yn Nhretŵr.FfynonellauDafydd Gam ↗Wikipedia (Saesneg)Dafydd ap Llywelyn ap Hywel (tua 1380 hyd 25 Hydref 1415); ‘Gam’ o cam, unllygeidiog; o deulu blaenllaw ym Mrycheiniog a hawliai dras o frenhinoedd Brycheiniog drwy Fleddyn ap Maenarch; bu ei hynafiad Einion Sais yn Crécy a Poitiers; prynodd ei dad Benywaun ger Aberhonddu; ffyddlon i Harri Bolingbroke ac yn wrthwynebydd i Lyndŵr; yn ymgyrch Agincourt gyda thri saethwr bwa hir ar droed; cofnodir ei farw mewn sawl cronicl cyfoes; stori’r Tuduriaid am farchogion Cymreig dan ei arweiniad yn achub Harri V; Juliet Barker: urddwyd yn farchog ar y maes; ei ferch Gwladys, Seren y Fenni, mam Wiliam Herbert; disgynyddion o’r enw Games, noddwyr beirdd; ffenestr yn Llantilio Crossenny; ‘Davy Gam, esquire’ yn Henry V ac efallai patrwm Fluellen.Huw Cae Llwyd ↗Wikipedia (Saesneg)Bardd (tua 1431 hyd tua 1504) o Landderfel ym Meirionnydd; yn gynnar yn ei oes teithiodd i’r de-ddwyrain, lle canodd glodydd y prif deuluoedd, y Gemiaid, yr Hafardiaid, y Fychaniaid a’r Herbertiaid, mewn tai fel Llinwent, Pontwilym, Berth-hir, Tretŵr a Llanfihangel Troddi; disgrifiodd Aberhonddu ac ymryson beirdd yn Nhretŵr; ffynhonnell: Leslie Harries, Gwaith Huw Cae Llwyd ac Eraill (1953). Mae ffenestr yn eglwys Llantilio Crossenny yn ei enwi o hyd yn ‘farchog euraid ei wallt… a laddwyd ar faes Agincourt 1415’.FfynhonnellDafydd Gam ↗Wikipedia (Saesneg)Dafydd ap Llywelyn ap Hywel (tua 1380 hyd 25 Hydref 1415); ‘Gam’ o cam, unllygeidiog; o deulu blaenllaw ym Mrycheiniog a hawliai dras o frenhinoedd Brycheiniog drwy Fleddyn ap Maenarch; bu ei hynafiad Einion Sais yn Crécy a Poitiers; prynodd ei dad Benywaun ger Aberhonddu; ffyddlon i Harri Bolingbroke ac yn wrthwynebydd i Lyndŵr; yn ymgyrch Agincourt gyda thri saethwr bwa hir ar droed; cofnodir ei farw mewn sawl cronicl cyfoes; stori’r Tuduriaid am farchogion Cymreig dan ei arweiniad yn achub Harri V; Juliet Barker: urddwyd yn farchog ar y maes; ei ferch Gwladys, Seren y Fenni, mam Wiliam Herbert; disgynyddion o’r enw Games, noddwyr beirdd; ffenestr yn Llantilio Crossenny; ‘Davy Gam, esquire’ yn Henry V ac efallai patrwm Fluellen.
Rhoddodd Shakespeare ‘Davy Gam, esquire’ ymhlith y meirw y darllenir eu henwau i’r brenin yn Henry V (Act 4, Golygfa 8).FfynhonnellThe Life of King Henry the Fifth, Act 4, Scenes 7 and 8 ↗William Shakespeare, argraffwyd gyntaf 1600; argraffiad Folger Shakespeare (Saesneg)Act 4, Golygfa 7: Fluellen ar y Cymry a’u cennin yn eu capiau Mynwy; y Brenin Harri: ‘I wear it for a memorable honor, / For I am Welsh, you know, good countryman’; Fluellen: ‘All the water in Wye cannot wash your Majesty’s Welsh plood out of your pody’. Act 4, Golygfa 8: ‘Davy Gam, esquire’ ymhlith meirw Lloegr. Yn yr olygfa cynt mae Fluellen, capten Cymreig y ddrama, yn atgoffa Harri, y brenin a aned yn Nhrefynwy, am y genhinen.FfynhonnellThe Life of King Henry the Fifth, Act 4, Scenes 7 and 8 ↗William Shakespeare, argraffwyd gyntaf 1600; argraffiad Folger Shakespeare (Saesneg)Act 4, Golygfa 7: Fluellen ar y Cymry a’u cennin yn eu capiau Mynwy; y Brenin Harri: ‘I wear it for a memorable honor, / For I am Welsh, you know, good countryman’; Fluellen: ‘All the water in Wye cannot wash your Majesty’s Welsh plood out of your pody’. Act 4, Golygfa 8: ‘Davy Gam, esquire’ ymhlith meirw Lloegr.
Gwnaeth y Cymry wasanaeth da mewn gardd lle tyfai cennin, yn gwisgo cennin yn eu capiau Mynwy, sydd, fel y gŵyr eich Mawrhydi, hyd heddiw yn fathodyn anrhydeddus o’r gwasanaeth.
Fluellen, yn Henry V Shakespeare, Act 4, Golygfa 7
‘Fe’i gwisgaf er anrhydedd cofiadwy’, ateba’r brenin yn y ddrama, ‘oherwydd Cymro wyf, wyddoch chi, fy nghydwladwr da.’ Ac ateba Fluellen: ‘Ni all holl ddŵr Gwy olchi gwaed Cymreig eich Mawrhydi o’ch corff.’FfynhonnellThe Life of King Henry the Fifth, Act 4, Scenes 7 and 8 ↗William Shakespeare, argraffwyd gyntaf 1600; argraffiad Folger Shakespeare (Saesneg)Act 4, Golygfa 7: Fluellen ar y Cymry a’u cennin yn eu capiau Mynwy; y Brenin Harri: ‘I wear it for a memorable honor, / For I am Welsh, you know, good countryman’; Fluellen: ‘All the water in Wye cannot wash your Majesty’s Welsh plood out of your pody’. Act 4, Golygfa 8: ‘Davy Gam, esquire’ ymhlith meirw Lloegr.
Brenin Lloegr a aned yng Nghastell Trefynwy, a enillodd frwydr Agincourt yn 1415 gyda byddin y chwaraeodd saethwyr bwa hir o Gymru ran enwog ynddi.
Harri o FynwyMerch Brychan Brycheiniog, gwraig y Brenin Gwynllyw a mam Cadog Sant. Arthur ei hun a safodd o blaid ei phriodas ym Muchedd Cadog. Yn ddiweddarach yn ei bywyd bu fyw fel gwraig sanctaidd, a saif adfeilion ei chapel uwchben Gelligaer.
Santes GwladysGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan