Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 500

Santes Gwladys

Merch Brychan Brycheiniog, gwraig y Brenin Gwynllyw a mam Cadog Sant. Arthur ei hun a safodd o blaid ei phriodas ym Muchedd Cadog. Yn ddiweddarach yn ei bywyd bu fyw fel gwraig sanctaidd, a saif adfeilion ei chapel uwchben Gelligaer.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 500 (cronicl cynnar:Buchedd Gwynllyw, tua 1120) Merch Brychan, mam Cadog Oes y Seintiau Saint a ffydd
Santes Gwladys mewn gwydr lliw
Santes Gwladys mewn gwydr lliw · Llun: Wikimedia Commons · Radicalrobbo, CC BY 3.0

Tywysoges o Frycheiniog oedd Gwladys, merch y Brenin Brychan, a ddaeth yn frenhines i’r Brenin Gwynllyw o Wynllŵg ac yn fam i Gadog, un o’r mwyaf o saint Cymru. Arweiniodd ei gŵr at y ffydd, bu fyw gydag ef fel meudwy uwchben Wysg yng Nghasnewydd, a sefydlodd ei heglwys fach ei hun yng Ngelligaer, lle mae Capel Gwladys yn nodi’r fan ar y mynydd o hyd.

PrydDiwedd y bumed ganrif hyd ddechrau’r chweched
Ei thadY Brenin Brychan o Frycheiniog
Ei gŵrY Brenin Gwynllyw o Wynllŵg
Ei mabCadog
Ei chapelCapel Gwladys, Gelligaer

Merch Brychan#

Roedd Gwladys yn un o blant niferus Brychan, y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog, a magwyd hi yng Ngarthmadrun. O holl blant Brychan mae hi ymhlith y gorau eu cofnod, ac fe’i henwir yn rhestrau brenhinoedd Cymru. Fel merch o Frycheiniog roedd ganddi hawl i ddewis ei gŵr ei hun, a dewisodd Wynllyw, brenin milwrol Gwynllŵg, a phriodwyd hwy yng Ngarthmadrun.

Mam Cadog#

Cafodd Gwladys a Gwynllyw bedwar mab a merch. Yr enwocaf oedd Cadog, a sefydlodd ysgol fawr Llancarfan; y lleill a enwir yn yr hen restrau yw Cynidr, Bugi a Glywys, gyda’u chwaer Maches. Gweddïodd Gwladys am flynyddoedd, gyda’i phlant, ar i’w gŵr droi at Dduw, ac o’r diwedd fe wnaeth.

Meudwyaid ger Wysg#

Aeth Gwladys gyda Gwynllyw i fywyd meudwy ar Allt Stow, uwchben Wysg, lle buont fyw mewn ympryd a gweddi ac ymdrochi yn yr afon oer haf a gaeaf. Dywedir iddynt ymdrochi hefyd mewn ffynnon sydd bellach yng ngerddi Tŷ Tredegar, lle codwyd baddondy drosti yn 1719, ac a elwir o hyd yn Ffynnon yr Arglwyddes. Ymhen amser dewisasant fyw ar wahân, a sefydlodd y ddau gymuned Gristnogol eu hunain.

Pencarn a Gelligaer#

Aeth Gwladys yn gyntaf i Bencarn, ym Masaleg ger Casnewydd, lle gwnaeth feudwyfa ger Ebwy ac ymdrochi yn ei dyfroedd. Yn ddiweddarach symudodd i fyny i’r bryniau i Gelligaer, ac yno sefydlodd Gapel Gwladys, ar yr hen ffordd Rufeinig tua milltir o Fargod.

Capel Gwladys#

Ar y mynydd agored yng Nghapel Gwladys nodwyd amlinell y capel canoloesol â wal isel, gyda chroes lle safai’r allor a charreg yn dweud Capel Gwladys circa 450AD. Cafwyd hyd i hen garreg fedd wedi’i cherfio â chroes yno, ac fe’i cedwir bellach yn Eglwys Sant Cadog, Gelligaer, yng ngofal eglwys ei mab. Bu farw yn gynnar yn y chweched ganrif, a chedwir ei gŵyl, a rennir â’i gŵr, ar 29 Mawrth. Cysegrwyd llawer o eglwysi yng Ngwent unwaith i’r ddau ohonynt, ac mae ei heglwys a’i hysgol ei hun heddiw ym Margod.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf