Owain Tudur
Taid brenin (wedi’i gofnodi)Cymro o Benmynydd ym Môn a briododd frenhines weddw Lloegr ac a ddaeth yn daid i Harri VII.
Owain Tudur

Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Cymru Glyndŵr
Chwefror 1461 · yn Swydd Henffordd
Siasbar ac Owain Tudur yn erbyn Edward o Efrog
Llun: Y plac yn High Town, Henffordd, yn y fan lle rhoddwyd Owain Tudur i farwolaeth wedi Croes Mortimer. · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
| Pryd | Chwefror 1461 · yn Swydd Henffordd |
|---|---|
| Pwy a ymladdodd | Siasbar ac Owain Tudur yn erbyn Edward o Efrog |
| Yn erbyn | Rhyfeloedd y Rhos |
| Sut y daeth i ben | Brwydr neu wrthryfel |
Ar fore o aeaf yn 1461, yn nyffryn Llugwy ychydig filltiroedd o ffin Cymru, cyfarfu byddin Cymru dan Siasbar Tudur a’i dad Owain ag Edward ifanc o Efrog. Collwyd y frwydr, ac aeth Owain Tudur, taid brenin cyntaf y Tuduriaid, i’w farwolaeth â jôc ar ei wefusau.FfynonellauBattle of Mortimer’s Cross ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 2 Chwefror 1461 ger Kingsland, Swydd Henffordd, wrth afon Llugwy; Siasbar ac Owain Tudur gyda Chymry o diroedd y Tuduriaid yn Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro, milwyr o Ffrainc a Llydaw a gwŷr o Iwerddon dan Iarll Wiltshire, yn erbyn Edward, Iarll y Mers, 18 oed, o Wigmore; tri haul ar doriad gwawr; gyrrodd adran Wiltshire adain dde Edward yn ôl; methodd ymosodiad Owain Tudur ar yr adain chwith a dilynodd y ffoi; erlid hyd Henffordd, 17 milltir.Owen Tudor (Owain ap Maredudd ap Tudur) ↗Wikipedia (Saesneg)O deulu Penmynydd yn disgyn o Ednyfed Fychan; bu ei dad a’i ewythrod yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois; gwnaed eu meibion Edmwnd a Siasbar yn ieirll; daliwyd a dienyddiwyd ef yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461; Cronicl Gregory: bydd y pen yn gorwedd ar y blocyn a arferai orwedd ar arffed y Frenhines Catrin, a gwraig wallgof a gribodd ei wallt ac a olchodd y gwaed o’i wyneb a gosod cant o ganhwyllau o’i gwmpas; claddwyd yn y Brodyr Llwydion, Henffordd.
Roedd Owain ap Maredudd ap Tudur o deulu Penmynydd ym Môn, yn ddisgynnydd i Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr. Roedd ei dad a’i ewythrod wedi ymladd dros Owain Glyndŵr. Yn llys Lloegr enillodd galon y Frenhines Catrin, gweddw Harri V, a’i phriodi. Roedd eu meibion Edmwnd a Siasbar yn hanner brodyr i’r Brenin Harri VI a gwnaed hwy’n ieirll.FfynhonnellOwen Tudor (Owain ap Maredudd ap Tudur) ↗Wikipedia (Saesneg)O deulu Penmynydd yn disgyn o Ednyfed Fychan; bu ei dad a’i ewythrod yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois; gwnaed eu meibion Edmwnd a Siasbar yn ieirll; daliwyd a dienyddiwyd ef yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461; Cronicl Gregory: bydd y pen yn gorwedd ar y blocyn a arferai orwedd ar arffed y Frenhines Catrin, a gwraig wallgof a gribodd ei wallt ac a olchodd y gwaed o’i wyneb a gosod cant o ganhwyllau o’i gwmpas; claddwyd yn y Brodyr Llwydion, Henffordd.
Yn Rhyfeloedd y Rhos glynodd y Tuduriaid wrth y Brenin Harri. Ym mis Ionawr 1461, wedi i blaid Efrog golli ei dug yn Wakefield, cododd Siasbar, Iarll Penfro, fyddin yn nhiroedd y Tuduriaid yn Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro, gyda milwyr o Ffrainc a Llydaw a gwŷr o Iwerddon dan Iarll Wiltshire, a gorymdeithio tua’r dwyrain i ymuno â byddin y frenhines. Daeth Edward, Dug newydd Efrog, dim ond deunaw oed, allan o Gastell Wigmore i gau’r ffordd yng Nghroes Mortimer, ger Kingsland yn Swydd Henffordd.FfynhonnellBattle of Mortimer’s Cross ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 2 Chwefror 1461 ger Kingsland, Swydd Henffordd, wrth afon Llugwy; Siasbar ac Owain Tudur gyda Chymry o diroedd y Tuduriaid yn Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro, milwyr o Ffrainc a Llydaw a gwŷr o Iwerddon dan Iarll Wiltshire, yn erbyn Edward, Iarll y Mers, 18 oed, o Wigmore; tri haul ar doriad gwawr; gyrrodd adran Wiltshire adain dde Edward yn ôl; methodd ymosodiad Owain Tudur ar yr adain chwith a dilynodd y ffoi; erlid hyd Henffordd, 17 milltir.

Wrth iddi wawrio ar 2 Chwefror dangosodd yr awyr dri haul, parhelion o’r math a welir mewn tywydd rhewllyd. Dywedodd Edward wrth ei wŷr ofnus mai arwydd o’r Drindod Sanctaidd ydoedd, a chymerodd yr haul yn ei ogoniant yn fathodyn iddo.FfynhonnellBattle of Mortimer’s Cross ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 2 Chwefror 1461 ger Kingsland, Swydd Henffordd, wrth afon Llugwy; Siasbar ac Owain Tudur gyda Chymry o diroedd y Tuduriaid yn Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro, milwyr o Ffrainc a Llydaw a gwŷr o Iwerddon dan Iarll Wiltshire, yn erbyn Edward, Iarll y Mers, 18 oed, o Wigmore; tri haul ar doriad gwawr; gyrrodd adran Wiltshire adain dde Edward yn ôl; methodd ymosodiad Owain Tudur ar yr adain chwith a dilynodd y ffoi; erlid hyd Henffordd, 17 milltir.
Roedd byddin Siasbar tua mil o wŷr yn llai na byddin Edward. Trawodd adran Iarll Wiltshire yn gyntaf a gyrru adain dde Edward yn ôl ar draws y ffordd. Ymladdodd Siasbar â chanol Edward. Arweiniodd Owain Tudur ei adran o amgylch i daro adain chwith plaid Efrog o’r ystlys, ond fe’i trowyd yn ôl, lledodd y ffoi, a thorrodd byddin Cymru. Erlidiwyd rhai o’i gwŷr hyd Henffordd, ddwy filltir ar bymtheg i ffwrdd.FfynhonnellBattle of Mortimer’s Cross ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 2 Chwefror 1461 ger Kingsland, Swydd Henffordd, wrth afon Llugwy; Siasbar ac Owain Tudur gyda Chymry o diroedd y Tuduriaid yn Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro, milwyr o Ffrainc a Llydaw a gwŷr o Iwerddon dan Iarll Wiltshire, yn erbyn Edward, Iarll y Mers, 18 oed, o Wigmore; tri haul ar doriad gwawr; gyrrodd adran Wiltshire adain dde Edward yn ôl; methodd ymosodiad Owain Tudur ar yr adain chwith a dilynodd y ffoi; erlid hyd Henffordd, 17 milltir.
Ymladdodd Cymry ar y ddwy ochr y diwrnod hwnnw. Gydag Edward safai Syr Wiliam Herbert o Raglan a Syr Walter Devereux, a daeth ei fyddin o siroedd y ffin, lle’r oedd llawer o Gymry’n byw.FfynhonnellBattle of Mortimer’s Cross ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 2 Chwefror 1461 ger Kingsland, Swydd Henffordd, wrth afon Llugwy; Siasbar ac Owain Tudur gyda Chymry o diroedd y Tuduriaid yn Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro, milwyr o Ffrainc a Llydaw a gwŷr o Iwerddon dan Iarll Wiltshire, yn erbyn Edward, Iarll y Mers, 18 oed, o Wigmore; tri haul ar doriad gwawr; gyrrodd adran Wiltshire adain dde Edward yn ôl; methodd ymosodiad Owain Tudur ar yr adain chwith a dilynodd y ffoi; erlid hyd Henffordd, 17 milltir. Canodd y bardd Guto’r Glyn, a ymladdodd dros Efrog, glodydd Herbert a’r Brenin Edward, ac wedi Bosworth canmolodd Rys ap Thomas hefyd.FfynhonnellGuto’r Glyn ↗Wikipedia (Saesneg)Meistr ar ganu mawl; fel milwr ymladdodd ar ochr Efrog yn Rhyfeloedd y Rhos a chanodd gerddi i’r Brenin Edward IV ac i bleidwyr amlwg Efrog fel Wiliam Herbert a Syr Roger Kynaston; wedi Bosworth canmolodd Rys ap Thomas am ladd Rhisiart III; treuliodd ei flynyddoedd olaf yng Nglyn y Groes. I Gymru roedd Rhyfeloedd y Rhos yn ffrae rhwng arglwyddi Cymreig yn ogystal â rhai Seisnig, a pharchodd y beirdd arweinwyr y ddwy ochr.
Daliwyd Owain yn Henffordd. Credai y câi ei gadw am bridwerth, fel y cedwid gwŷr o’i radd fel arfer, a dim ond wrth y blocyn y deallodd. Cofnodwyd ei eiriau olaf yng Nghronicl Gregory: ‘bydd y pen hwnnw’n gorwedd ar y blocyn a arferai orwedd ar arffed y Frenhines Catrin’.FfynhonnellOwen Tudor (Owain ap Maredudd ap Tudur) ↗Wikipedia (Saesneg)O deulu Penmynydd yn disgyn o Ednyfed Fychan; bu ei dad a’i ewythrod yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois; gwnaed eu meibion Edmwnd a Siasbar yn ieirll; daliwyd a dienyddiwyd ef yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461; Cronicl Gregory: bydd y pen yn gorwedd ar y blocyn a arferai orwedd ar arffed y Frenhines Catrin, a gwraig wallgof a gribodd ei wallt ac a olchodd y gwaed o’i wyneb a gosod cant o ganhwyllau o’i gwmpas; claddwyd yn y Brodyr Llwydion, Henffordd.
A gwraig wallgof a gribodd ei wallt ac a olchodd y gwaed oddi ar ei wyneb, a chafodd ganhwyllau a’u gosod o’i amgylch yn llosgi, mwy na chant.
Cronicl Gregory
Gosodwyd ei ben ar groes y farchnad, a daeth gwraig ddienw i ofalu amdano, a chynnau cant o ganhwyllau o’i gwmpas. Claddwyd ef yn eglwys y Brodyr Llwydion yn Henffordd.FfynhonnellOwen Tudor (Owain ap Maredudd ap Tudur) ↗Wikipedia (Saesneg)O deulu Penmynydd yn disgyn o Ednyfed Fychan; bu ei dad a’i ewythrod yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois; gwnaed eu meibion Edmwnd a Siasbar yn ieirll; daliwyd a dienyddiwyd ef yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461; Cronicl Gregory: bydd y pen yn gorwedd ar y blocyn a arferai orwedd ar arffed y Frenhines Catrin, a gwraig wallgof a gribodd ei wallt ac a olchodd y gwaed o’i wyneb a gosod cant o ganhwyllau o’i gwmpas; claddwyd yn y Brodyr Llwydion, Henffordd.
Coronwyd Edward yn frenin yn Llundain fis yn ddiweddarach. Ond dihangodd Siasbar, ac am bedair blynedd ar hugain cadwodd ffydd â’i deulu. Yn y diwedd aeth i alltudiaeth gyda’i nai Harri, mab Edmwnd, a aned yng Nghastell Penfro. Yn 1485 daeth y ddau adref i Gymru ac ymlaen i Bosworth, a daeth ŵyr Owain Tudur yn Frenin Harri VII.FfynhonnellJasper Tudor ↗Wikipedia (Saesneg)Iarll Penfro o 1452; ei unig frwydr fawr cyn Bosworth oedd Croes Mortimer; daliodd Ddinbych dros Lancaster yn 1460; aeth i alltudiaeth a helpu ei nai Harri Tudur, a aned ym Mhenfro, i ennill y goron yn 1485 fel Harri VII; gwnaed ef yn Ddug Bedford.
Cymro o Benmynydd ym Môn a briododd frenhines weddw Lloegr ac a ddaeth yn daid i Harri VII.
Owain TudurEwythr a gwarchodwr Harri Tudur, a gadwodd y bachgen yn ddiogel drwy bedair blynedd ar ddeg o alltudiaeth a’i ddwyn adref i ennill y goron.
Siasbar TudurGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan