Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Cymru Glyndŵr

Chwefror 1461 · yn Swydd Henffordd

Croes Mortimer

Siasbar ac Owain Tudur yn erbyn Edward o Efrog

Llun: Y plac yn High Town, Henffordd, yn y fan lle rhoddwyd Owain Tudur i farwolaeth wedi Croes Mortimer. · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Chwefror 1461 · yn Swydd HenfforddCymru GlyndŵrBrwydr neu wrthryfel (wedi’i gofnodi)Ar fap y brwydrau
PrydChwefror 1461 · yn Swydd Henffordd
Pwy a ymladdoddSiasbar ac Owain Tudur yn erbyn Edward o Efrog
Yn erbynRhyfeloedd y Rhos
Sut y daeth i benBrwydr neu wrthryfel

Ar fore o aeaf yn 1461, yn nyffryn Llugwy ychydig filltiroedd o ffin Cymru, cyfarfu byddin Cymru dan Siasbar Tudur a’i dad Owain ag Edward ifanc o Efrog. Collwyd y frwydr, ac aeth Owain Tudur, taid brenin cyntaf y Tuduriaid, i’w farwolaeth â jôc ar ei wefusau.

Teulu o Benmynydd#

Roedd Owain ap Maredudd ap Tudur o deulu Penmynydd ym Môn, yn ddisgynnydd i Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr. Roedd ei dad a’i ewythrod wedi ymladd dros Owain Glyndŵr. Yn llys Lloegr enillodd galon y Frenhines Catrin, gweddw Harri V, a’i phriodi. Roedd eu meibion Edmwnd a Siasbar yn hanner brodyr i’r Brenin Harri VI a gwnaed hwy’n ieirll.

Yr ymdaith o Gymru#

Yn Rhyfeloedd y Rhos glynodd y Tuduriaid wrth y Brenin Harri. Ym mis Ionawr 1461, wedi i blaid Efrog golli ei dug yn Wakefield, cododd Siasbar, Iarll Penfro, fyddin yn nhiroedd y Tuduriaid yn Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro, gyda milwyr o Ffrainc a Llydaw a gwŷr o Iwerddon dan Iarll Wiltshire, a gorymdeithio tua’r dwyrain i ymuno â byddin y frenhines. Daeth Edward, Dug newydd Efrog, dim ond deunaw oed, allan o Gastell Wigmore i gau’r ffordd yng Nghroes Mortimer, ger Kingsland yn Swydd Henffordd.

Siasbar Tudur, mab Owain, a arweiniodd fyddin Cymru yng Nghroes Mortimer, mewn ffenestr yng Nghastell Caerdydd.
Siasbar Tudur, mab Owain, a arweiniodd fyddin Cymru yng Nghroes Mortimer, mewn ffenestr yng Nghastell Caerdydd. · Llun: User:Xenophon, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tri haul#

Wrth iddi wawrio ar 2 Chwefror dangosodd yr awyr dri haul, parhelion o’r math a welir mewn tywydd rhewllyd. Dywedodd Edward wrth ei wŷr ofnus mai arwydd o’r Drindod Sanctaidd ydoedd, a chymerodd yr haul yn ei ogoniant yn fathodyn iddo.

Y frwydr#

Roedd byddin Siasbar tua mil o wŷr yn llai na byddin Edward. Trawodd adran Iarll Wiltshire yn gyntaf a gyrru adain dde Edward yn ôl ar draws y ffordd. Ymladdodd Siasbar â chanol Edward. Arweiniodd Owain Tudur ei adran o amgylch i daro adain chwith plaid Efrog o’r ystlys, ond fe’i trowyd yn ôl, lledodd y ffoi, a thorrodd byddin Cymru. Erlidiwyd rhai o’i gwŷr hyd Henffordd, ddwy filltir ar bymtheg i ffwrdd.

Cymry ar y ddwy ochr#

Ymladdodd Cymry ar y ddwy ochr y diwrnod hwnnw. Gydag Edward safai Syr Wiliam Herbert o Raglan a Syr Walter Devereux, a daeth ei fyddin o siroedd y ffin, lle’r oedd llawer o Gymry’n byw. Canodd y bardd Guto’r Glyn, a ymladdodd dros Efrog, glodydd Herbert a’r Brenin Edward, ac wedi Bosworth canmolodd Rys ap Thomas hefyd. I Gymru roedd Rhyfeloedd y Rhos yn ffrae rhwng arglwyddi Cymreig yn ogystal â rhai Seisnig, a pharchodd y beirdd arweinwyr y ddwy ochr.

Y pen a orweddai ar arffed brenhines#

Daliwyd Owain yn Henffordd. Credai y câi ei gadw am bridwerth, fel y cedwid gwŷr o’i radd fel arfer, a dim ond wrth y blocyn y deallodd. Cofnodwyd ei eiriau olaf yng Nghronicl Gregory: ‘bydd y pen hwnnw’n gorwedd ar y blocyn a arferai orwedd ar arffed y Frenhines Catrin’.

A gwraig wallgof a gribodd ei wallt ac a olchodd y gwaed oddi ar ei wyneb, a chafodd ganhwyllau a’u gosod o’i amgylch yn llosgi, mwy na chant.

Cronicl Gregory

Gosodwyd ei ben ar groes y farchnad, a daeth gwraig ddienw i ofalu amdano, a chynnau cant o ganhwyllau o’i gwmpas. Claddwyd ef yn eglwys y Brodyr Llwydion yn Henffordd.

Ei cholli, ac yna’i hennill#

Coronwyd Edward yn frenin yn Llundain fis yn ddiweddarach. Ond dihangodd Siasbar, ac am bedair blynedd ar hugain cadwodd ffydd â’i deulu. Yn y diwedd aeth i alltudiaeth gyda’i nai Harri, mab Edmwnd, a aned yng Nghastell Penfro. Yn 1485 daeth y ddau adref i Gymru ac ymlaen i Bosworth, a daeth ŵyr Owain Tudur yn Frenin Harri VII.

Lle’r ymladdwyd hi · Yr holl frwydrau ar y map →

Y bobl

tua 1400–1461

Owain Tudur

Taid brenin (wedi’i gofnodi)

Cymro o Benmynydd ym Môn a briododd frenhines weddw Lloegr ac a ddaeth yn daid i Harri VII.

Owain Tudur
tua 1431–1495

Siasbar Tudur

Iarll Penfro (wedi’i gofnodi)

Ewythr a gwarchodwr Harri Tudur, a gadwodd y bachgen yn ddiogel drwy bedair blynedd ar ddeg o alltudiaeth a’i ddwyn adref i ennill y goron.

Siasbar Tudur

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan