Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

c. 1431–1495

Siasbar Tudur

Ewythr a gwarchodwr Harri Tudur, a gadwodd y bachgen yn ddiogel drwy bedair blynedd ar ddeg o alltudiaeth a’i ddwyn adref i ennill y goron.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1431–1495 (wedi’i gofnodi) Iarll Penfro Cymru Glyndŵr Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Sêl Siasbar Tudur fel Iarll Penfro, 1457
Sêl Siasbar Tudur fel Iarll Penfro, 1457 · Llun: Wikimedia Commons · Walter de Gray Birch, Parth cyhoeddus

Siasbar Tudur, iarll Penfro, mab Owain Tudur o Fôn, oedd y gŵr a wnaeth Gymro yn frenin. Daliodd dde-orllewin Cymru dros dŷ Lancaster, magodd ei nai Harri Tudur, aeth ag ef i ddiogelwch yn Llydaw a’i warchod yno am bedair blynedd ar ddeg, ac yn 1485 glaniodd gydag ef yn sir Benfro a marchogaeth wrth ei ochr i Fosworth.

GanedTua Thachwedd 1431, yn Hatfield
Ei dadOwain Tudur o Benmynydd
Ei famY Frenhines Catrin o Valois
Ei deitlauIarll Penfro, 1452; Dug Bedford, 1485
Ei naiHarri Tudur, y Brenin Harri VII
Bu farw21 Rhagfyr 1495

Hanner brawd y brenin#

Siasbar oedd ail fab Owain Tudur a’r Frenhines Catrin o Valois, felly roedd yn hanner brawd i’r Brenin Harri VI ac, drwy ei dad, yn ddisgynnydd i Ednyfed Fychan, distain mawr Llywelyn Fawr. Wedi marw ei fam yn 1437 gofalwyd amdano ef a’i frawd Edmwnd gan abades Barking, ac o 1442 daeth y brenin â hwy i’r llys, a threfnu iddynt gael eu dysgu gan yr offeiriaid gorau a’u hyfforddi mewn arfau. Yn 1452 gwnaed Siasbar yn iarll Penfro.

Arglwydd Penfro#

Pan fu farw Edmwnd yn 1456, ymgymerodd Siasbar â’r gwaith a fwriadwyd i’w frawd. Gwnaeth ei gartref yng nghastell Penfro a chodi sylfaen gref i Lancaster yn ne-orllewin Cymru. Yno, ym mis Ionawr 1457, dan nawdd Siasbar, ganwyd Harri Tudur i weddw ifanc Edmwnd, Margaret Beaufort. Erbyn 1460 daliai gymaint o swyddi nes ei fod bron yn rheolwr Cymru.

Byth yn ildio#

Drwy Ryfeloedd y Rhosynnau ni roddodd Siasbar y gorau i’r achos erioed. Cipiodd Ddinbych yn 1460 ac ymladdodd ym Mortimer’s Cross yn 1461, gan ddianc o’r maes mewn cuddwisg. Bu’n ffoadur yn Eryri, croesodd i Iwerddon a’r Alban, a dychwelodd i Gymru dro ar ôl tro i godi gwŷr, gan ddianc ar hyd yr arfordir ger Harlech, lle’r oedd ganddo gyfeillion ymhlith yr uchelwyr.

Y ddihangfa o Ddinbych-y-pysgod#

Yn 1471, wedi’r golled yn Tewkesbury, cyrhaeddodd Siasbar ei nai a mam Harri yng Nghas-gwent a’u dwyn allan o Gymru. Bu ef a Harri, a oedd yn bedair ar ddeg, ynghudd yn Ninbych-y-pysgod nes cael llong i’w cludo i Ffrainc, ond gyrrodd stormydd hwy i Le Conquet yn Llydaw, lle croesawodd y Dug François II hwy a’u cadw’n ddiogel.

Pedair blynedd ar ddeg yn Llydaw#

Drwy flynyddoedd yr alltudiaeth Siasbar oedd prif arweinydd ac athro Harri. Daeth eu cartref, Château de Suscinio, yn wersyll arfog, yn wyliadwrus rhag pob ymgais i’w cipio. Yn 1484, pan gynllwyniodd un o weinidogion Llydaw i’w trosglwyddo i Risiart III, cawsant rybudd mewn pryd a dianc i Ffrainc ychydig oriau o flaen ei filwyr.

Bosworth a’r blynyddoedd wedyn#

Ym mis Awst 1485 glaniodd Siasbar gyda Harri ym Mill Bay, ger Dale, ac ymladdodd wrth ei ochr ym Mosworth. Gwnaeth y brenin newydd ef yn ddug Bedford ac yn ustus De Cymru, a rhoi iddo arglwyddiaeth Morgannwg. Yn 1485 talodd am ailadeiladu tŵr gogledd-orllewinol Eglwys Gadeiriol Llandaf, sy’n dal ei chlychau ac a elwir o hyd yn Dŵr Siasbar.

Arwr y beirdd#

Siasbar oedd arwr beirdd Cymru a gefnogai Lancaster. Aeth Lewys Glyn Cothi ar herw er mwyn arglwydd Penfro a chanu awdl frud i Siasbar a’i nai, a chanodd Dafydd Nanmor iddo hefyd. Bu farw ym mis Rhagfyr 1495, yn wladweinydd hŷn uchel ei barch, a gofynnodd am gael ei gladdu yn abaty Keynsham ger Bryste.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Dianc o Ddinbych-y-pysgod

    Mae Siasbar Tudur a Harri ifanc yn dianc ar long o Ddinbych-y-pysgod i Lydaw, lle mae Harri’n tyfu i fyny yn alltud.

    Dianc o Ddinbych-y-pysgod

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf