Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
c. 1400–1461
Cymro o Benmynydd ym Môn a briododd frenhines weddw Lloegr ac a ddaeth yn daid i Harri VII.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Owain ap Maredudd ap Tudur, y Cymro o Benmynydd ym Môn a briododd frenhines weddw Lloegr, yw’r gŵr y cymerodd brenhinoedd y Tuduriaid eu henw oddi wrtho. Enillodd ei ŵyr Harri Tudur y goron ym Mosworth yn 1485, ac eisteddodd llinach Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, ar orsedd Lloegr am fwy na chanrif.FfynonellauOwain Tudor (c. 1400 – 1461), courtier ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruTaid Harri VII, mab Maredudd ap Tudur ap Goronwy Fychan, o linach Ednyfed Fychan; yn ŵr ifanc daeth yn was ar aelwyd Harri V, efallai drwy ddylanwad ei gâr Maredudd ab Owain Glyndŵr, a oedd yn y llys; syrthiodd y frenhines weddw Catrin o Valois mewn cariad â’i gwas tal a golygus, ac mae’r dystiolaeth yn dangos priodas ddirgel yn 1429; eu plant oedd Edmwnd, iarll Richmond a thad Harri VII, Siasbar, iarll Penfro, Owain, mynach yn Westminster, Marged a Jacina; wedi marw Catrin bu mewn helynt â’r awdurdodau am rai blynyddoedd, ond pan ddaeth Harri VI i’w oed fe’i adferwyd i ffafr, cael pensiwn brenhinol a swyddi, yn eu plith, yn 1460, hawliau yn arglwyddiaeth Dinbych; Lancastriad ffyddlon, fe’i daliwyd wedi Mortimer’s Cross yn 1461, torrwyd ei ben yn Henffordd a’i gladdu gyda’r Brodyr Llwydion yno.Owen Tudor ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1400 ym Môn, o deulu Penmynydd, a olrheiniai eu llinach i Ednyfed Fychan; mab Maredudd ap Tudur ac ŵyr Tudur ap Goronwy; bu ei deulu yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois, gweddw Harri V, tua 1428; eu meibion oedd Edmwnd, tad Harri VII, a Siasbar; wedi marw Catrin yn 1437 fe’i daliwyd yng ngharchar Newgate, dihangodd, a chafodd bardwn yn 1439; wedi’i ddal ar ôl Mortimer’s Cross, torrwyd ei ben yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461, gan ddweud y gorweddai ar y blocyn y pen a arferai orwedd yng nghôl y Frenhines Catrin.Ednyfed Fychan (Ednyfed ap Cynwrig) and his descendants, noble family of Gwynedd ↗Glyn Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEdnyfed ap Cynwrig (bu farw 1246), a hawliai dras o Farchudd, o un o’r cenhedloedd a fu’n hir yn byw yn Rhos a Rhufoniog; distain Gwynedd tua 1215–1246; gwobrwywyd ei wasanaeth gwleidyddol a milwrol i Lywelyn Fawr drwy roi iddo drefi caeth ym Môn, Nantconwy, Arllechwedd Uchaf a Chreuddyn, a thrwy ganiatáu i holl ddisgynyddion ei daid ddal eu tiroedd drwy Gymru gyfan yn rhydd rhag pob dyled a gwasanaeth heblaw gwasanaeth milwrol adeg rhyfel, sef daliadaeth ‘Wyrion Eden’; ceir ei ddisgynyddion hefyd yn Llansadwrn yn sir Gaerfyrddin ac yng Nghellan yn sir Aberteifi; hyd yn oed cyn 1282 roeddent yn ‘bendefigaeth weinyddol’ gyfoethog, rhagflaenwyr yr uchelwyr Cymreig; bu ei feibion Goronwy a Thudur yn ddisteiniaid i Lywelyn ap Gruffudd, a Hywel yn esgob Llanelwy 1240–7; o Oronwy ab Ednyfed y disgynnodd Tuduriaid Penmynydd, ac felly Owain Tudur a Harri VII.
| Ganed | Tua 1400 |
|---|---|
| Teulu | Tuduriaid Penmynydd, Môn |
| Ei dad | Maredudd ap Tudur |
| Ei wraig | Y Frenhines Catrin o Valois, gweddw Harri V |
| Ei feibion | Edmwnd, tad Harri VII, a Siasbar, iarll Penfro |
| Bu farw | 2 Chwefror 1461, yn Henffordd |
Daeth Owain o hen deulu grymus. Bu ei hynafiaid yn ddistain ac yn gynghorwyr i dywysogion Gwynedd, a phriododd ei daid Tudur ap Goronwy foneddiges o linach frenhinol y Deheubarth, yr oedd ei chwaer yn fam i Owain Glyndŵr. Safodd Maredudd, tad Owain, a’i ewythrod Rhys a Gwilym, y gwŷr a gipiodd gastell Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith 1401, gyda Glyndŵr yn ei wrthryfel.FfynonellauOwen Tudor ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1400 ym Môn, o deulu Penmynydd, a olrheiniai eu llinach i Ednyfed Fychan; mab Maredudd ap Tudur ac ŵyr Tudur ap Goronwy; bu ei deulu yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois, gweddw Harri V, tua 1428; eu meibion oedd Edmwnd, tad Harri VII, a Siasbar; wedi marw Catrin yn 1437 fe’i daliwyd yng ngharchar Newgate, dihangodd, a chafodd bardwn yn 1439; wedi’i ddal ar ôl Mortimer’s Cross, torrwyd ei ben yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461, gan ddweud y gorweddai ar y blocyn y pen a arferai orwedd yng nghôl y Frenhines Catrin.Owain Tudur ↗Wicipedia CymraegMilwr, gŵr llys, a phriod dirgel Catrin o Valois, gweddw Harri V (tua 1400 – 2 Chwefror 1461); tadcu Harri Tudur trwy ei fab Edmwnd; o’i feibion eraill y pwysicaf fu Siasbar Tudur, iarll Penfro a dug Bedford, a ymgyrchai’n galed i gael Harri Tudur ar orsedd Lloegr; un o ddisgynyddion Ednyfed Fychan, canghellor Llywelyn Fawr; trwy ei dad Maredudd ap Tudur perthynai i Duduriaid Môn, brawd Rhys ap Tudur a Goronwy ap Tudur a ymunasant ag Owain Glyn Dŵr yn ei wrthryfel; Penmynydd ym Môn oedd ystâd y teulu; dienyddiwyd ef yn Henffordd wedi Mortimer’s Cross yn 1461, gan ddweud ‘Y pen hwn a osodir ar y blocyn pren a orffwysai gynt yn arffed y frenhines Catrin’, a chan gyflwyno ei feddwl a’i galon i Dduw, aeth yn llariaidd i’w dranc.Rhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnder i Owain Glyndŵr, un o bum mab Tudur ap Goronwy o Benmynydd; ar Ddydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401, cipiodd ef a’i frawd Gwilym, gyda 44 o wŷr, gastell Conwy: smaliasant fod yn seiri a mynd i mewn tra oedd y gwarchodlu yn yr eglwys; dechreuodd y trafod ar 13 Ebrill a daethpwyd i gytundeb ar 24 Mehefin; daliwyd Rhys yn ddiweddarach a’i ddienyddio yng Nghaer yn 1412.
Ychydig a ysgrifennwyd am flynyddoedd cynnar Owain. Yn ŵr ifanc aeth i aelwyd Harri V, efallai drwy ei gâr Maredudd, mab Owain Glyndŵr, a oedd yn y llys ar y pryd. Ym mis Mai 1421 ceir ‘Owen Meredith’ ymhlith gwŷr Syr Walter Hungerford, stiward aelwyd y brenin.FfynonellauOwain Tudor (c. 1400 – 1461), courtier ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruTaid Harri VII, mab Maredudd ap Tudur ap Goronwy Fychan, o linach Ednyfed Fychan; yn ŵr ifanc daeth yn was ar aelwyd Harri V, efallai drwy ddylanwad ei gâr Maredudd ab Owain Glyndŵr, a oedd yn y llys; syrthiodd y frenhines weddw Catrin o Valois mewn cariad â’i gwas tal a golygus, ac mae’r dystiolaeth yn dangos priodas ddirgel yn 1429; eu plant oedd Edmwnd, iarll Richmond a thad Harri VII, Siasbar, iarll Penfro, Owain, mynach yn Westminster, Marged a Jacina; wedi marw Catrin bu mewn helynt â’r awdurdodau am rai blynyddoedd, ond pan ddaeth Harri VI i’w oed fe’i adferwyd i ffafr, cael pensiwn brenhinol a swyddi, yn eu plith, yn 1460, hawliau yn arglwyddiaeth Dinbych; Lancastriad ffyddlon, fe’i daliwyd wedi Mortimer’s Cross yn 1461, torrwyd ei ben yn Henffordd a’i gladdu gyda’r Brodyr Llwydion yno.Owen Tudor ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1400 ym Môn, o deulu Penmynydd, a olrheiniai eu llinach i Ednyfed Fychan; mab Maredudd ap Tudur ac ŵyr Tudur ap Goronwy; bu ei deulu yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois, gweddw Harri V, tua 1428; eu meibion oedd Edmwnd, tad Harri VII, a Siasbar; wedi marw Catrin yn 1437 fe’i daliwyd yng ngharchar Newgate, dihangodd, a chafodd bardwn yn 1439; wedi’i ddal ar ôl Mortimer’s Cross, torrwyd ei ben yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461, gan ddweud y gorweddai ar y blocyn y pen a arferai orwedd yng nghôl y Frenhines Catrin.
Bu farw Harri V yn 1422, a syrthiodd ei weddw ifanc Catrin o Valois, merch brenin Ffrainc, mewn cariad â’i gwas tal a golygus o Gymro. Yn ôl straeon diweddarach sylwodd arno gyntaf pan syrthiodd i’w harffed mewn dawns. Priodasant yn ddirgel tua 1429, a chawsant nifer o blant: Edmwnd, Siasbar, Owain, a aeth yn fynach yn Westminster, a dwy ferch.FfynonellauOwain Tudor (c. 1400 – 1461), courtier ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruTaid Harri VII, mab Maredudd ap Tudur ap Goronwy Fychan, o linach Ednyfed Fychan; yn ŵr ifanc daeth yn was ar aelwyd Harri V, efallai drwy ddylanwad ei gâr Maredudd ab Owain Glyndŵr, a oedd yn y llys; syrthiodd y frenhines weddw Catrin o Valois mewn cariad â’i gwas tal a golygus, ac mae’r dystiolaeth yn dangos priodas ddirgel yn 1429; eu plant oedd Edmwnd, iarll Richmond a thad Harri VII, Siasbar, iarll Penfro, Owain, mynach yn Westminster, Marged a Jacina; wedi marw Catrin bu mewn helynt â’r awdurdodau am rai blynyddoedd, ond pan ddaeth Harri VI i’w oed fe’i adferwyd i ffafr, cael pensiwn brenhinol a swyddi, yn eu plith, yn 1460, hawliau yn arglwyddiaeth Dinbych; Lancastriad ffyddlon, fe’i daliwyd wedi Mortimer’s Cross yn 1461, torrwyd ei ben yn Henffordd a’i gladdu gyda’r Brodyr Llwydion yno.Owen Tudor ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1400 ym Môn, o deulu Penmynydd, a olrheiniai eu llinach i Ednyfed Fychan; mab Maredudd ap Tudur ac ŵyr Tudur ap Goronwy; bu ei deulu yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois, gweddw Harri V, tua 1428; eu meibion oedd Edmwnd, tad Harri VII, a Siasbar; wedi marw Catrin yn 1437 fe’i daliwyd yng ngharchar Newgate, dihangodd, a chafodd bardwn yn 1439; wedi’i ddal ar ôl Mortimer’s Cross, torrwyd ei ben yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461, gan ddweud y gorweddai ar y blocyn y pen a arferai orwedd yng nghôl y Frenhines Catrin.
Pan fu farw Catrin yn 1437 collodd Owain ei nawdd, a daliodd cyngor y brenin ef yn y carchar. Dihangodd, ac yn 1439 rhoddodd yr ifanc Harri VI, ei lysfab, bardwn llawn iddo, pensiwn o £40 y flwyddyn a lle yn y llys, a’i wneud yn geidwad parciau’r brenin yn Ninbych. Yn 1452 gwnaeth y brenin feibion Owain, Edmwnd a Siasbar, yn ieirll Richmond a Phenfro, gan eu hanrhydeddu fel ei hanner brodyr ei hun.FfynonellauOwen Tudor ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1400 ym Môn, o deulu Penmynydd, a olrheiniai eu llinach i Ednyfed Fychan; mab Maredudd ap Tudur ac ŵyr Tudur ap Goronwy; bu ei deulu yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois, gweddw Harri V, tua 1428; eu meibion oedd Edmwnd, tad Harri VII, a Siasbar; wedi marw Catrin yn 1437 fe’i daliwyd yng ngharchar Newgate, dihangodd, a chafodd bardwn yn 1439; wedi’i ddal ar ôl Mortimer’s Cross, torrwyd ei ben yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461, gan ddweud y gorweddai ar y blocyn y pen a arferai orwedd yng nghôl y Frenhines Catrin.Owain Tudor (c. 1400 – 1461), courtier ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruTaid Harri VII, mab Maredudd ap Tudur ap Goronwy Fychan, o linach Ednyfed Fychan; yn ŵr ifanc daeth yn was ar aelwyd Harri V, efallai drwy ddylanwad ei gâr Maredudd ab Owain Glyndŵr, a oedd yn y llys; syrthiodd y frenhines weddw Catrin o Valois mewn cariad â’i gwas tal a golygus, ac mae’r dystiolaeth yn dangos priodas ddirgel yn 1429; eu plant oedd Edmwnd, iarll Richmond a thad Harri VII, Siasbar, iarll Penfro, Owain, mynach yn Westminster, Marged a Jacina; wedi marw Catrin bu mewn helynt â’r awdurdodau am rai blynyddoedd, ond pan ddaeth Harri VI i’w oed fe’i adferwyd i ffafr, cael pensiwn brenhinol a swyddi, yn eu plith, yn 1460, hawliau yn arglwyddiaeth Dinbych; Lancastriad ffyddlon, fe’i daliwyd wedi Mortimer’s Cross yn 1461, torrwyd ei ben yn Henffordd a’i gladdu gyda’r Brodyr Llwydion yno.
Yn Rhyfeloedd y Rhosynnau safodd Owain yn ffyddlon gyda thŷ Lancaster. Ym mis Chwefror 1461 gorymdeithiodd gyda byddin ei fab Siasbar, ac wedi brwydr Mortimer’s Cross fe’i daliwyd a’i ddwyn i Henffordd i’w roi i farwolaeth. Credai y câi ei gadw’n garcharor, a dim ond wrth weld y blocyn y deallodd. Dywedodd: ‘Y pen hwn a osodir ar y blocyn pren a orffwysai gynt yn arffed y frenhines Catrin’, a chan gyflwyno ei feddwl a’i galon i Dduw, aeth yn llariaidd i’w dranc.FfynonellauOwen Tudor ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1400 ym Môn, o deulu Penmynydd, a olrheiniai eu llinach i Ednyfed Fychan; mab Maredudd ap Tudur ac ŵyr Tudur ap Goronwy; bu ei deulu yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois, gweddw Harri V, tua 1428; eu meibion oedd Edmwnd, tad Harri VII, a Siasbar; wedi marw Catrin yn 1437 fe’i daliwyd yng ngharchar Newgate, dihangodd, a chafodd bardwn yn 1439; wedi’i ddal ar ôl Mortimer’s Cross, torrwyd ei ben yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461, gan ddweud y gorweddai ar y blocyn y pen a arferai orwedd yng nghôl y Frenhines Catrin.Owain Tudur ↗Wicipedia CymraegMilwr, gŵr llys, a phriod dirgel Catrin o Valois, gweddw Harri V (tua 1400 – 2 Chwefror 1461); tadcu Harri Tudur trwy ei fab Edmwnd; o’i feibion eraill y pwysicaf fu Siasbar Tudur, iarll Penfro a dug Bedford, a ymgyrchai’n galed i gael Harri Tudur ar orsedd Lloegr; un o ddisgynyddion Ednyfed Fychan, canghellor Llywelyn Fawr; trwy ei dad Maredudd ap Tudur perthynai i Duduriaid Môn, brawd Rhys ap Tudur a Goronwy ap Tudur a ymunasant ag Owain Glyn Dŵr yn ei wrthryfel; Penmynydd ym Môn oedd ystâd y teulu; dienyddiwyd ef yn Henffordd wedi Mortimer’s Cross yn 1461, gan ddweud ‘Y pen hwn a osodir ar y blocyn pren a orffwysai gynt yn arffed y frenhines Catrin’, a chan gyflwyno ei feddwl a’i galon i Dduw, aeth yn llariaidd i’w dranc.
Y pen hwn a osodir ar y blocyn pren a orffwysai gynt yn arffed y frenhines Catrin.
Owain Tudur yn Henffordd, 2 Chwefror 1461
Gosodwyd ei ben ar groes y farchnad yn Henffordd, a chribodd gwraig o’r dref ei wallt, golchi’r gwaed oddi ar ei wyneb a chynnau cant o ganhwyllau o’i gwmpas. Fe’i claddwyd gyda’r Brodyr Llwydion yn Henffordd. Bedair blynedd ar hugain yn ddiweddarach glaniodd ei ŵyr Harri, a aned ym Mhenfro ac a fagwyd gan Siasbar, yng Nghymru ac ennill y goron, a chyfarchodd beirdd Cymru ef fel y mab darogan.FfynonellauOwen Tudor ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1400 ym Môn, o deulu Penmynydd, a olrheiniai eu llinach i Ednyfed Fychan; mab Maredudd ap Tudur ac ŵyr Tudur ap Goronwy; bu ei deulu yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois, gweddw Harri V, tua 1428; eu meibion oedd Edmwnd, tad Harri VII, a Siasbar; wedi marw Catrin yn 1437 fe’i daliwyd yng ngharchar Newgate, dihangodd, a chafodd bardwn yn 1439; wedi’i ddal ar ôl Mortimer’s Cross, torrwyd ei ben yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461, gan ddweud y gorweddai ar y blocyn y pen a arferai orwedd yng nghôl y Frenhines Catrin.Henry VII of England ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 28 Ionawr 1457 yng nghastell Penfro, unig blentyn Margaret Beaufort, a oedd yn dair ar ddeg, ac Edmwnd Tudur, a fu farw dri mis cyn geni ei fab; magwyd ef gan ei ewythr Siasbar Tudur ac yna ar aelwyd Wiliam Herbert hyd 1469; yn 1471 ffodd i Lydaw a threulio’r rhan fwyaf o’r pedair blynedd ar ddeg nesaf dan nawdd y Dug François II; enillodd ei dras Gymreig o Duduriaid Môn gefnogaeth iddo yng Nghymru, a chariodd y ddraig goch yn ei orymdaith i Lundain wedi Bosworth.Mab Darogan ↗Wikipedia (Saesneg)Y Mab Darogan yw gwaredwr cerddi brud y Cymry; aeth y gobaith at Owain Lawgoch yn y bedwaredd ganrif ar ddeg; galwyd Owain Glyndŵr yn Fab Darogan yn ei ddydd ei hun; hawliodd cefnogwyr Harri Tudur a beirdd Cymru mai ef oedd y Mab Darogan cyn Bosworth yn 1485, a galwodd ei fab cyntaf yn Arthur.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
O Benmynydd ym Môn i orsedd Lloegr.
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf