Hedd Wyn
Bardd y Gadair Ddu (wedi’i gofnodi)Ellis Humphrey Evans, bugail o Drawsfynydd, a enillodd gadair yr eisteddfod wythnosau ar ôl iddo gael ei ladd mewn brwydr.
Hedd Wyn
Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
31 Gorffennaf 1917 · ger Ypres, Gwlad Belg
Y 38ain Adran (Gymreig), Hedd Wyn yn eu plith
Llun: Cerflun Hedd Wyn yn Nhrawsfynydd, y pentref lle cafodd ei eni. · Meirion, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
| Pryd | 31 Gorffennaf 1917 · ger Ypres, Gwlad Belg |
|---|---|
| Pwy a ymladdodd | Y 38ain Adran (Gymreig), Hedd Wyn yn eu plith |
| Yn erbyn | Yr Almaen |
| Sut y daeth i ben | Brwydr neu wrthryfel |
Am ddeng munud i bedwar fore 31 Gorffennaf 1917 aeth yr Adran Gymreig dros y top yn Ypres. Erbyn diwedd y dydd roedd wedi cipio Cefn Pilckem a’r tir y tu hwnt iddo, ac wedi ennill ei henw da yn ôl. Ymhlith y rhai a syrthiodd y bore hwnnw roedd bugail o Drawsfynydd a oedd newydd ysgrifennu’r gerdd a fyddai’n ennill cadair yr Eisteddfod Genedlaethol.Ffynonellau38th (Welsh) Infantry Division ↗Wikipedia (Saesneg)Cipiodd Goed Mametz ar y Somme ym mis Gorffennaf 1916 ar gost bron i 4,000 o wŷr, a niweidiwyd ei henw’n annheg; flwyddyn yn ddiweddarach gwnaeth ymosodiad llwyddiannus ym Mrwydr Cefn Pilckem, a adferodd yr adran yng ngolwg yr uwch-swyddogion; adeiladwyd copïau o safleoedd yr Almaenwyr i ymarfer; yn ôl yn y llinell 20 Gorffennaf dan ffrwydron a nwy mwstard; am 03:50 ar 31 Gorffennaf ymosododd ar reng flaen yr Almaenwyr, Cefn Pilckem, Cefn y Groes Haearn a’r Steenbeek yn erbyn 3edd Adran Gwarchodlu mewn 280 o flychau concrit.Hedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 hyd 31 Gorffennaf 1917, hynaf o un ar ddeg o blant yr Ysgwrn; cadair gyntaf yn y Bala 1907; enwyd yn Hedd Wyn gan Bryfdir yn 1910; ymrestrodd yn 1916 yn lle ei frawd Robert; 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (Cymry Llundain), y 38ain Adran (Gymreig); gorffennodd Yr Arwr yn Fléchin a’i harwyddo’n Fleur de Lis; trawyd ef ar y ffordd at gadarnle’r Groes Haearn; gofynnodd a fyddai byw a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a’r geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg; ar 6 Medi 1917 ym Mhenbedw, gyda Lloyd George yno, gorchuddiwyd y gadair â du, ‘yr ŵyl yn ei dagrau a’r bardd yn ei fedd’ (yr Archdderwydd Dyfed).
Codwyd y 38ain Adran (Gymreig) yn 1914 a 1915 o fataliynau’r Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol, y Gatrawd Gymreig a Chyffinwyr De Cymru. Flwyddyn ynghynt roedd wedi cipio Coed Mametz ar y Somme ar gost bron i bedair mil o wŷr, ond roedd uwch-swyddogion wedi’i beio’n annheg am yr oedi yno.Ffynhonnell38th (Welsh) Infantry Division ↗Wikipedia (Saesneg)Cipiodd Goed Mametz ar y Somme ym mis Gorffennaf 1916 ar gost bron i 4,000 o wŷr, a niweidiwyd ei henw’n annheg; flwyddyn yn ddiweddarach gwnaeth ymosodiad llwyddiannus ym Mrwydr Cefn Pilckem, a adferodd yr adran yng ngolwg yr uwch-swyddogion; adeiladwyd copïau o safleoedd yr Almaenwyr i ymarfer; yn ôl yn y llinell 20 Gorffennaf dan ffrwydron a nwy mwstard; am 03:50 ar 31 Gorffennaf ymosododd ar reng flaen yr Almaenwyr, Cefn Pilckem, Cefn y Groes Haearn a’r Steenbeek yn erbyn 3edd Adran Gwarchodlu mewn 280 o flychau concrit.
Ym mis Mehefin 1917 tynnwyd yr adran o’r rheng flaen ac adeiladwyd copïau o safleoedd yr Almaenwyr ar Gefn Pilckem y tu ôl i’r llinellau, er mwyn i bob dyn ymarfer yr ymosodiad. Ar 20 Gorffennaf aeth yn ôl i’r rheng flaen, ac am ddeg diwrnod fe’i peledwyd â ffrwydron a nwy mwstard.Ffynhonnell38th (Welsh) Infantry Division ↗Wikipedia (Saesneg)Cipiodd Goed Mametz ar y Somme ym mis Gorffennaf 1916 ar gost bron i 4,000 o wŷr, a niweidiwyd ei henw’n annheg; flwyddyn yn ddiweddarach gwnaeth ymosodiad llwyddiannus ym Mrwydr Cefn Pilckem, a adferodd yr adran yng ngolwg yr uwch-swyddogion; adeiladwyd copïau o safleoedd yr Almaenwyr i ymarfer; yn ôl yn y llinell 20 Gorffennaf dan ffrwydron a nwy mwstard; am 03:50 ar 31 Gorffennaf ymosododd ar reng flaen yr Almaenwyr, Cefn Pilckem, Cefn y Groes Haearn a’r Steenbeek yn erbyn 3edd Adran Gwarchodlu mewn 280 o flychau concrit.
Dechreuodd y frwydr am 3.50 y bore, diwrnod cyntaf yr ymdrech hir a alwyd yn ddiweddarach yn Passchendaele. Roedd rhaid i’r adran gipio rheng flaen yr Almaenwyr, yna’r cefn isel a phentref adfeiliedig Pilckem arno, yna Cefn y Groes Haearn y tu hwnt, yna croesi nant o’r enw Steenbeek. Yn ei herbyn safai 3edd Adran Gwarchodlu byddin yr Almaen, wedi cloddio i mewn ymhlith ffosydd a 280 o flychau concrit. Aeth y bataliynau Cymreig ymlaen fesul ton, gwŷr newydd yn pasio drwodd at bob nod newydd, a chipiwyd y cefn.Ffynhonnell38th (Welsh) Infantry Division ↗Wikipedia (Saesneg)Cipiodd Goed Mametz ar y Somme ym mis Gorffennaf 1916 ar gost bron i 4,000 o wŷr, a niweidiwyd ei henw’n annheg; flwyddyn yn ddiweddarach gwnaeth ymosodiad llwyddiannus ym Mrwydr Cefn Pilckem, a adferodd yr adran yng ngolwg yr uwch-swyddogion; adeiladwyd copïau o safleoedd yr Almaenwyr i ymarfer; yn ôl yn y llinell 20 Gorffennaf dan ffrwydron a nwy mwstard; am 03:50 ar 31 Gorffennaf ymosododd ar reng flaen yr Almaenwyr, Cefn Pilckem, Cefn y Groes Haearn a’r Steenbeek yn erbyn 3edd Adran Gwarchodlu mewn 280 o flychau concrit. Llwyddiant y dydd, medd hanes yr adran, a’i hadferodd yng ngolwg y fyddin.Ffynhonnell38th (Welsh) Infantry Division ↗Wikipedia (Saesneg)Cipiodd Goed Mametz ar y Somme ym mis Gorffennaf 1916 ar gost bron i 4,000 o wŷr, a niweidiwyd ei henw’n annheg; flwyddyn yn ddiweddarach gwnaeth ymosodiad llwyddiannus ym Mrwydr Cefn Pilckem, a adferodd yr adran yng ngolwg yr uwch-swyddogion; adeiladwyd copïau o safleoedd yr Almaenwyr i ymarfer; yn ôl yn y llinell 20 Gorffennaf dan ffrwydron a nwy mwstard; am 03:50 ar 31 Gorffennaf ymosododd ar reng flaen yr Almaenwyr, Cefn Pilckem, Cefn y Groes Haearn a’r Steenbeek yn erbyn 3edd Adran Gwarchodlu mewn 280 o flychau concrit.

Ellis Humphrey Evans oedd yr hynaf o un ar ddeg o blant ar fferm fynydd yr Ysgwrn uwchben Trawsfynydd. Enillodd ei gadair gyntaf yn y Bala yn ugain oed, a rhoddodd y bardd Bryfdir yr enw Hedd Wyn iddo, am y modd y torrai’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd. Yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac aeth Ellis er mwyn i’w frawd iau Robert gael aros. Yn Ffrainc, gyda 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol, Cymry Llundain, gorffennodd ei awdl i’r Eisteddfod, ‘Yr Arwr’, a’i harwyddo’n ‘Fleur de Lys’.FfynhonnellHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 hyd 31 Gorffennaf 1917, hynaf o un ar ddeg o blant yr Ysgwrn; cadair gyntaf yn y Bala 1907; enwyd yn Hedd Wyn gan Bryfdir yn 1910; ymrestrodd yn 1916 yn lle ei frawd Robert; 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (Cymry Llundain), y 38ain Adran (Gymreig); gorffennodd Yr Arwr yn Fléchin a’i harwyddo’n Fleur de Lis; trawyd ef ar y ffordd at gadarnle’r Groes Haearn; gofynnodd a fyddai byw a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a’r geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg; ar 6 Medi 1917 ym Mhenbedw, gyda Lloyd George yno, gorchuddiwyd y gadair â du, ‘yr ŵyl yn ei dagrau a’r bardd yn ei fedd’ (yr Archdderwydd Dyfed).
Trawyd ef gan siel wrth i’w fataliwn symud ymlaen tuag at gadarnle’r Almaenwyr yn y Groes Haearn, tua hanner ffordd ar draws Pilckem. Wedi’i gario i orsaf cymorth cyntaf, gofynnodd i’r meddyg, ‘Ydych chi’n meddwl y byddaf fyw?’ Bu farw tua un ar ddeg y bore hwnnw, ac mae’n gorwedd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge.FfynhonnellHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 hyd 31 Gorffennaf 1917, hynaf o un ar ddeg o blant yr Ysgwrn; cadair gyntaf yn y Bala 1907; enwyd yn Hedd Wyn gan Bryfdir yn 1910; ymrestrodd yn 1916 yn lle ei frawd Robert; 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (Cymry Llundain), y 38ain Adran (Gymreig); gorffennodd Yr Arwr yn Fléchin a’i harwyddo’n Fleur de Lis; trawyd ef ar y ffordd at gadarnle’r Groes Haearn; gofynnodd a fyddai byw a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a’r geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg; ar 6 Medi 1917 ym Mhenbedw, gyda Lloyd George yno, gorchuddiwyd y gadair â du, ‘yr ŵyl yn ei dagrau a’r bardd yn ei fedd’ (yr Archdderwydd Dyfed).
Ar 6 Medi 1917, yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mhenbedw, gyda Lloyd George yn y pafiliwn, cyhoeddwyd enillydd y gadair: ‘Fleur de Lys’. Deirgwaith y seiniodd yr utgorn i’r bardd sefyll. Yna dywedodd yr Archdderwydd Dyfed wrth y dorf fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â brethyn du. Aeth adref at ei rieni i’r Ysgwrn, ‘yr ŵyl yn ei dagrau a’r bardd yn ei fedd’.FfynhonnellHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 hyd 31 Gorffennaf 1917, hynaf o un ar ddeg o blant yr Ysgwrn; cadair gyntaf yn y Bala 1907; enwyd yn Hedd Wyn gan Bryfdir yn 1910; ymrestrodd yn 1916 yn lle ei frawd Robert; 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (Cymry Llundain), y 38ain Adran (Gymreig); gorffennodd Yr Arwr yn Fléchin a’i harwyddo’n Fleur de Lis; trawyd ef ar y ffordd at gadarnle’r Groes Haearn; gofynnodd a fyddai byw a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a’r geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg; ar 6 Medi 1917 ym Mhenbedw, gyda Lloyd George yno, gorchuddiwyd y gadair â du, ‘yr ŵyl yn ei dagrau a’r bardd yn ei fedd’ (yr Archdderwydd Dyfed).
Yr ŵyl yn ei dagrau a’r bardd yn ei fedd.
Yr Archdderwydd Dyfed, Penbedw, 6 Medi 1917
Mae’r Gadair Ddu yn yr Ysgwrn o hyd, ac ar ei fedd yn Fflandrys ychwanegwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ wedi’r rhyfel. Ym mis Awst 2014 agorwyd Parc Coffa Cymru ar Gefn Pilckem, yn agos at y fan lle syrthiodd.FfynhonnellHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 hyd 31 Gorffennaf 1917, hynaf o un ar ddeg o blant yr Ysgwrn; cadair gyntaf yn y Bala 1907; enwyd yn Hedd Wyn gan Bryfdir yn 1910; ymrestrodd yn 1916 yn lle ei frawd Robert; 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (Cymry Llundain), y 38ain Adran (Gymreig); gorffennodd Yr Arwr yn Fléchin a’i harwyddo’n Fleur de Lis; trawyd ef ar y ffordd at gadarnle’r Groes Haearn; gofynnodd a fyddai byw a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a’r geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg; ar 6 Medi 1917 ym Mhenbedw, gyda Lloyd George yno, gorchuddiwyd y gadair â du, ‘yr ŵyl yn ei dagrau a’r bardd yn ei fedd’ (yr Archdderwydd Dyfed).
Ellis Humphrey Evans, bugail o Drawsfynydd, a enillodd gadair yr eisteddfod wythnosau ar ôl iddo gael ei ladd mewn brwydr.
Hedd WynPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgeGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan