Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

31 Gorffennaf 1917 · ger Ypres, Gwlad Belg

Cefn Pilckem

Y 38ain Adran (Gymreig), Hedd Wyn yn eu plith

Llun: Cerflun Hedd Wyn yn Nhrawsfynydd, y pentref lle cafodd ei eni. · Meirion, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

31 Gorffennaf 1917 · ger Ypres, Gwlad BelgCymru’r Ugeinfed GanrifBrwydr neu wrthryfel (wedi’i gofnodi)Ar fap y brwydrau
Pryd31 Gorffennaf 1917 · ger Ypres, Gwlad Belg
Pwy a ymladdoddY 38ain Adran (Gymreig), Hedd Wyn yn eu plith
Yn erbynYr Almaen
Sut y daeth i benBrwydr neu wrthryfel

Am ddeng munud i bedwar fore 31 Gorffennaf 1917 aeth yr Adran Gymreig dros y top yn Ypres. Erbyn diwedd y dydd roedd wedi cipio Cefn Pilckem a’r tir y tu hwnt iddo, ac wedi ennill ei henw da yn ôl. Ymhlith y rhai a syrthiodd y bore hwnnw roedd bugail o Drawsfynydd a oedd newydd ysgrifennu’r gerdd a fyddai’n ennill cadair yr Eisteddfod Genedlaethol.

Yr Adran Gymreig#

Codwyd y 38ain Adran (Gymreig) yn 1914 a 1915 o fataliynau’r Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol, y Gatrawd Gymreig a Chyffinwyr De Cymru. Flwyddyn ynghynt roedd wedi cipio Coed Mametz ar y Somme ar gost bron i bedair mil o wŷr, ond roedd uwch-swyddogion wedi’i beio’n annheg am yr oedi yno.

Ymarfer yr ymosodiad#

Ym mis Mehefin 1917 tynnwyd yr adran o’r rheng flaen ac adeiladwyd copïau o safleoedd yr Almaenwyr ar Gefn Pilckem y tu ôl i’r llinellau, er mwyn i bob dyn ymarfer yr ymosodiad. Ar 20 Gorffennaf aeth yn ôl i’r rheng flaen, ac am ddeg diwrnod fe’i peledwyd â ffrwydron a nwy mwstard.

Y cefn#

Dechreuodd y frwydr am 3.50 y bore, diwrnod cyntaf yr ymdrech hir a alwyd yn ddiweddarach yn Passchendaele. Roedd rhaid i’r adran gipio rheng flaen yr Almaenwyr, yna’r cefn isel a phentref adfeiliedig Pilckem arno, yna Cefn y Groes Haearn y tu hwnt, yna croesi nant o’r enw Steenbeek. Yn ei herbyn safai 3edd Adran Gwarchodlu byddin yr Almaen, wedi cloddio i mewn ymhlith ffosydd a 280 o flychau concrit. Aeth y bataliynau Cymreig ymlaen fesul ton, gwŷr newydd yn pasio drwodd at bob nod newydd, a chipiwyd y cefn. Llwyddiant y dydd, medd hanes yr adran, a’i hadferodd yng ngolwg y fyddin.

Ellis Humphrey Evans, Hedd Wyn, bardd-fugail yr Ysgwrn.
Ellis Humphrey Evans, Hedd Wyn, bardd-fugail yr Ysgwrn. · Llun: John Wickens, Public domain, Wikimedia Commons

Hedd Wyn#

Ellis Humphrey Evans oedd yr hynaf o un ar ddeg o blant ar fferm fynydd yr Ysgwrn uwchben Trawsfynydd. Enillodd ei gadair gyntaf yn y Bala yn ugain oed, a rhoddodd y bardd Bryfdir yr enw Hedd Wyn iddo, am y modd y torrai’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd. Yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac aeth Ellis er mwyn i’w frawd iau Robert gael aros. Yn Ffrainc, gyda 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol, Cymry Llundain, gorffennodd ei awdl i’r Eisteddfod, ‘Yr Arwr’, a’i harwyddo’n ‘Fleur de Lys’.

Trawyd ef gan siel wrth i’w fataliwn symud ymlaen tuag at gadarnle’r Almaenwyr yn y Groes Haearn, tua hanner ffordd ar draws Pilckem. Wedi’i gario i orsaf cymorth cyntaf, gofynnodd i’r meddyg, ‘Ydych chi’n meddwl y byddaf fyw?’ Bu farw tua un ar ddeg y bore hwnnw, ac mae’n gorwedd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge.

Y Gadair Ddu#

Ar 6 Medi 1917, yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mhenbedw, gyda Lloyd George yn y pafiliwn, cyhoeddwyd enillydd y gadair: ‘Fleur de Lys’. Deirgwaith y seiniodd yr utgorn i’r bardd sefyll. Yna dywedodd yr Archdderwydd Dyfed wrth y dorf fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â brethyn du. Aeth adref at ei rieni i’r Ysgwrn, ‘yr ŵyl yn ei dagrau a’r bardd yn ei fedd’.

Yr ŵyl yn ei dagrau a’r bardd yn ei fedd.

Yr Archdderwydd Dyfed, Penbedw, 6 Medi 1917

Mae’r Gadair Ddu yn yr Ysgwrn o hyd, ac ar ei fedd yn Fflandrys ychwanegwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ wedi’r rhyfel. Ym mis Awst 2014 agorwyd Parc Coffa Cymru ar Gefn Pilckem, yn agos at y fan lle syrthiodd.

Y bobl

1887–1917

Hedd Wyn

Bardd y Gadair Ddu (wedi’i gofnodi)

Ellis Humphrey Evans, bugail o Drawsfynydd, a enillodd gadair yr eisteddfod wythnosau ar ôl iddo gael ei ladd mewn brwydr.

Hedd Wyn
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George

Darllen mwy ar y wefan hon

Yr Ysgwrn

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan