Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1887–1917

Hedd Wyn

Ellis Humphrey Evans, bugail o Drawsfynydd, a enillodd gadair yr eisteddfod wythnosau ar ôl iddo gael ei ladd mewn brwydr.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1887–1917 (wedi’i gofnodi) Bardd y Gadair Ddu Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Ffotograff o Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans) gan John Wickens, yn y 1910au
Ffotograff o Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans) gan John Wickens, yn y 1910au · Llun: John Wickens, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Hedd Wyn: hedd gwyn, enw barddol Ellis Humphrey Evans

Hedd Wyn

  • Hedd hedd
  • Wyn gwyno gwyn (treiglad meddal: g → –)

Bardd o fugail o’r bryniau uwchben Trawsfynydd oedd Hedd Wyn, a enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol chwe wythnos wedi iddo syrthio yn Passchendaele. Pan alwyd ei enw yn Eisteddfod Penbedw 1917 ni safodd neb, a gorchuddiwyd y gadair â du. Mae’r Gadair Ddu yn sefyll byth er hynny dros genhedlaeth gyfan o ddynion ifanc Cymru a gollwyd yn y rhyfel.

Ganed13 Ionawr 1887, Penlan, Trawsfynydd
CartrefYr Ysgwrn, Cwm Prysor
Enw barddolHedd Wyn, a roddwyd 1910
CadeiriauChwech, y gyntaf yn y Bala yn 1907
Syrthiodd31 Gorffennaf 1917, Pilckem Ridge, Gwlad Belg
Y Gadair DduEisteddfod Genedlaethol Penbedw, 6 Medi 1917

Bugail yr Ysgwrn#

Ganed Ellis Humphrey Evans ar 13 Ionawr 1887 ym Mhenlan, tŷ yng nghanol Trawsfynydd ym Meirionnydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant Evan a Mary Evans. Pan oedd ychydig fisoedd oed symudodd y teulu i’r Ysgwrn, fferm fynydd ei dad yng Nghwm Prysor, ac yno y treuliodd ei oes.

Gadawodd yr ysgol tua phedair ar ddeg i weithio’n fugail ar y fferm, ond ni pheidiodd ei ddysgu. Roedd barddoniaeth yn y teulu: bardd gwlad oedd ei dad, fel y bu tad ei fam, a chafodd y bachgen bob cefnogaeth gartref. Erbyn un ar ddeg roedd wedi llunio’i gerdd gyntaf, Y Das Fawn, ac yn ddeuddeg enillodd y wobr gyntaf mewn cyfarfod llenyddol lleol.

Carai farddoniaeth Shelley, ac roedd natur a ffydd yn llenwi’i waith ei hun. Lluniai hefyd gerddi ac englynion i bobl a digwyddiadau Trawsfynydd.

Hedd Wyn#

Yn 1910, mewn cyfarfod o feirdd Ffestiniog ar lan Llyn y Morynion, rhoddodd y bardd o chwarelwr Bryfdir ei enw barddol iddo. Hedd yw heddwch a Wyn yw gwyn neu bur: heddwch bendigaid, fel golau’r haul a dreiddiai drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd.

Cadair ar ôl cadair#

Enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907 gyda’i awdl Y Dyffryn. Daeth rhagor ym Mhwllheli a Llanuwchllyn yn 1913 ac yn Llanuwchllyn a Phontardawe yn 1915. Trwy gystadlu, meddai ei gofiannydd, y perffeithiodd ei grefft.

Yn 1915 anfonodd ei awdl gyntaf i’r Eisteddfod Genedlaethol, Eryri. Y flwyddyn wedyn yn Aberystwyth daeth ei awdl Ystrad Fflur yn ail.

Y rhyfel#

Cristion a gŵr heddwch oedd Hedd Wyn a deimlai na allai fyth ladd neb, a phan ddaeth y rhyfel nid ymunodd â’r fyddin. Ond troes ei gerddi at y rhyfel ac at y cyfeillion a gymerodd: Plant Trawsfynydd, Y Blotyn Du, Nid â’n Ango, a Rhyfel, sy’n agor gyda’r llinellau a ddyfynnir amlaf o’i holl waith.

Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng, / A Duw ar drai ar orwel pell; / O’i ôl mae dyn, yn deyrn a gwreng, / Yn codi ei awdurdod hell.

Hedd Wyn, Rhyfel

Yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un o’r meibion i’r fyddin. Aeth Ellis ei hun, yn naw ar hugain oed, fel y gallai ei frawd iau Robert aros gartref.

Yr Arwr#

Roedd wedi dechrau ei awdl i Eisteddfod Genedlaethol 1917, Yr Arwr, yn Hydref 1916, a hanner ohoni wedi’i hysgrifennu yn Nhrawsfynydd. Hyfforddwyd ef yng ngwersyll Litherland ger Lerpwl, bu’n gweithio ar y gerdd wrth y tân yn yr Ysgwrn ar ei wyliau’r gwanwyn hwnnw, a’i gorffen yn Ffrainc gyda 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol. Arwyddodd hi Fleur de Lis a’i phostio adref.

Pilckem Ridge#

Ar 31 Gorffennaf 1917, diwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele, aeth ei fataliwn ymlaen ar draws Pilckem Ridge yng Ngwlad Belg. Clwyfwyd Hedd Wyn yn angheuol yn oriau cyntaf yr ymosodiad. Cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua un ar ddeg y bore.

Gorwedd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge. Wedi’r rhyfel rhoddwyd y geiriau Y Prifardd Hedd Wyn ar ei garreg fedd.

Y Gadair Ddu#

Ar 6 Medi 1917 cyfarfu’r Eisteddfod Genedlaethol ym Mharc Penbedw, gyda’r Prif Weinidog, David Lloyd George, yn y gynulleidfa. Cyhoeddodd y beirniaid mai Fleur de Lis oedd awdur yr awdl fuddugol. Deirgwaith y canodd yr utgyrn i’r bardd sefyll. Yna dywedodd yr Archdderwydd Dyfed wrth y dorf fod yr enillydd wedi’i ladd mewn brwydr chwe wythnos ynghynt.

Gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du, ac fe’i danfonwyd i’w rieni yn yr Ysgwrn felly. Gelwir yr ŵyl byth er hynny yn Eisteddfod y Gadair Ddu. Cerfiwyd y gadair ei hun gan Eugeen Vanfleteren, saer o Fflandrys o Mechelen a ffoesai rhag y rhyfel i Benbedw.

Ei gofio#

Yn 1918 casglwyd ei gerddi yn Cerddi’r Bugail, ac o’r elw, gydag arian a roddwyd gan y cyhoedd, codwyd cofgolofn iddo gan L. S. Merrifield yn Nhrawsfynydd. Ysgrifennodd Jan Morris i Hedd Wyn ddod yn symbol ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill.

Ar y llinell amser

  1. Y Gadair Ddu

    Yn Eisteddfod Penbedw cyhoeddir mai Hedd Wyn yw’r bardd buddugol. Roedd wedi’i ladd ym Mhasschendaele wythnosau ynghynt, a gorchuddir y gadair â lliain du.

    Y Gadair Ddu

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf