Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Cymru Glyndŵr

5 Mai 1405 · ger Brynbuga

Pwll Melyn

Byddin Owain yn erbyn garsiwn Brynbuga

Llun: Eglwys y Priordy, Brynbuga, lle claddwyd ef · Ruth Sharville, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

5 Mai 1405 · ger BrynbugaCymru GlyndŵrSafiad Cymreig (wedi’i gofnodi)Ar fap y brwydrau
Pryd5 Mai 1405 · ger Brynbuga
Pwy a ymladdoddByddin Owain yn erbyn garsiwn Brynbuga
Yn erbynBrenhinoedd Lloegr
Sut y daeth i benSafiad Cymreig

Yng ngwanwyn 1405 arweiniodd mab hynaf Owain Glyndŵr ymosodiad beiddgar ar gastell Brynbuga, a gwnaeth ei wŷr safiad yn y bryniau a’r coed uwchben y dref. Syrthiodd brawd Owain yno, gydag abad a arhosodd i ymgeleddu’r rhai a oedd yn marw, a llawer o wŷr dewr Gwent a Morgannwg.

Y rhyfel yn y de-ddwyrain#

Erbyn 1405 daliai Owain y rhan fwyaf o Gymru. Roedd wedi gwneud cytundeb â brenin Ffrainc, ac roedd byddin Ffrengig ar ei ffordd. Y mis Mawrth hwnnw trechwyd ei wŷr yn y Grysmwnt, ac yn y de-ddwyrain roedd ar y rhyfel angen buddugoliaeth newydd.

Yr ymosodiad ar Frynbuga#

Casglodd Gruffudd ab Owain Glyndŵr, mab hynaf Owain, ganlyniad mawr ac ymosod ar gastell Brynbuga. Roedd yn gryfach nag a wyddai. Dywed Adda o Frynbuga, a aned yn y dref, ei fod wedi’i baratoi rywfaint i’w amddiffyn, a thu mewn roedd yr Arglwydd Grey o Codnor, Syr John Greyndour a llawer o filwyr y brenin. Roedd Dafydd Gam o Aberhonddu yno hefyd, ac efallai i’w wybodaeth am y wlad gyfrif am lawer.

Y pwll melyn#

Daeth y garsiwn allan yn erbyn y Cymry, a lledodd yr ymladd tua’r gogledd o’r castell i’r tir sy’n codi ger Pwll Melyn. Roedd yr hanesydd J. E. Lloyd yn adnabod y lle: mae’n fan adnabyddus, meddai, ac ni chollwyd yr enw erioed. Pan lanhawyd y pwll ymhell wedyn, cafwyd llawer o sgerbydau ynddo.

Drwy goed y mynaich#

Gyrrodd y Saeson y Cymry yn ôl drwy afon Wysg ac i fyny i’r bryniau, ac aeth yr ymladd ymlaen drwy Goed y Mynach, filltir a hanner i’r gogledd-orllewin o’r dref. Yno daliwyd Gruffudd.

A’u gwasgu’n ddi-baid, gan eu gyrru drwy goed y mynaich, lle daliwyd y Gruffudd hwnnw.

Adda o Frynbuga, Cronicl, ar sail cyfieithiad E. Maunde Thompson, 1904

Y rhai a syrthiodd#

Lladdwyd Tudur, brawd Owain, yn y maes; roedd mor debyg i Owain nes i’r Saeson gredu am ysbaid fod Owain ei hun wedi marw. Syrthiodd abad Llantarnam, John ap Hywel, cyfaill cadarn i’r gwrthryfel, wrth iddo ymgeleddu clwyfedigion a rhai’n marw o’r ddwy ochr. Cred yr Athro Gruffydd Aled Williams i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, yr ysgolhaig a oedd yn berchen ar Lyfr Coch Hergest, syrthio yma hefyd yn ymladd dros Owain.

Mae Adda o Frynbuga yn ysgrifennu i dri chant o garcharorion gael eu dienyddio o flaen y castell. Aed â Gruffudd at y brenin a’i ddal yn gaeth, a bu farw yn Nhŵr Llundain.

Dau ddyddiad#

Mae Adda’n rhoi gŵyl Sant Grigor, 12 Mawrth, ond mae croniclau eraill yn rhoi 5 Mai, a gosododd R. R. Davies y Grysmwnt ym mis Mawrth a Phwll Melyn ym mis Mai.

Y rhyfel yn mynd ymlaen#

Roedd Pwll Melyn yn ergyd drom, ond roedd y gwrthryfel ymhell o fod ar ben. Yr haf hwnnw glaniodd y Ffrancod yn Aberdaugleddau, ac arweiniodd Owain fyddin Gymreig a Ffrengig yn ddwfn i Swydd Gaerwrangon, ymhellach i Loegr nag unrhyw lu Cymreig ers canrifoedd. Yn 2005 cofiodd Brynbuga’r frwydr ar ei chwe chanmlwyddiant, ac yn 2007 gosodwyd plac ger y fan.

Lle’r ymladdwyd hi · Yr holl frwydrau ar y map →

Y bobl

tua 1359–tua 1415

Owain Glyndŵr

Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)

Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.

Owain Glyndŵr
tua 1352–1430

Adda o Frynbuga

Croniclydd oes Glyndŵr (wedi’i gofnodi)

Cyfreithiwr a chroniclydd o Frynbuga y mae ei gronicl yn cadw geiriau llythyrau Owain Glyndŵr at yr Alban ac Iwerddon.

Adda o Frynbuga
tua 1330–wedi 1403

Hopcyn ap Tomos

Noddwr Llyfr Coch Hergest (wedi’i gofnodi)

Y bonheddwr o Ynysforgan ger Abertawe y rhoddodd ei gariad at lyfrau Cymraeg Lyfr Coch Hergest inni, trysorfa fawr rhyddiaith a barddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol.

Hopcyn ap Tomos

Darllen mwy ar y wefan hon

Bryn Woodbury

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan