Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

c. 1330–after 1403

Hopcyn ap Tomos

Y bonheddwr o Ynysforgan ger Abertawe y rhoddodd ei gariad at lyfrau Cymraeg Lyfr Coch Hergest inni, trysorfa fawr rhyddiaith a barddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1330–after 1403 (wedi’i gofnodi) Noddwr Llyfr Coch Hergest Cymru Glyndŵr Ysgolheigion ac athrawon
Gramadeg y Penceirddiaid yn Llyfr Coch Hergest, a wnaed i Hopcyn ap Tomos
Gramadeg y Penceirddiaid yn Llyfr Coch Hergest, a wnaed i Hopcyn ap Tomos · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Hopcyn ap Tomos: Hopcyn, mab Tomos

Hopcyn ap Tomos

  • Hopcyn ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Tomos enw ei dad

Roedd Hopcyn ap Tomos ab Einion o Ynysforgan, ger Abertawe, yn un o wŷr mwyaf dysgedig ei oes yn llenyddiaeth a hanes Cymru. Yn gasglwr llawysgrifau ac yn noddwr hael i’r beirdd, ef oedd perchen Llyfr Coch Hergest, trysorfa fwyaf rhyddiaith a barddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol, ac mae’n debyg mai ar ei gyfer ef y’i lluniwyd. Yn 1403 daeth Owain Glyndŵr ei hun i ymgynghori ag ef.

Yn ei flodauTua 1337 hyd tua 1405
CartrefYnysforgan ac Ynysdawe, yng nghwm Tawe
Ei fabTomas ap Hopcyn, yntau’n noddwr beirdd
Ei gopïyddHywel Fychan ap Hywel Goch o Fuallt
Ei lyfrLlyfr Coch Hergest
Ei gofioCofeb ym mharc Ynysforgan, Treforys

Tŷ llawn llyfrau#

Trigai Hopcyn yn Ynysforgan ac Ynysdawe yng nghwm Tawe. Roedd yn gasglwr a chopïwr llawysgrifau brwd, ac am gyfnod cedwid rhai o drysorau mwyaf y genedl yn ei gartref. Molodd y bardd Dafydd y Coed ei law agored a dweud bod yn ei lys yr Elucidarium, hanes y Greal, llyfrau Cyfraith Hywel Dda a’r Annales Cambriae, hen gronicl y Brythoniaid.

Llyfr Coch Hergest#

Ysgrifennwyd Llyfr Coch Hergest yn fuan wedi 1382 gan Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuallt a chopïwyr eraill. Copïydd lleyg oedd Hywel a wnaeth gryn dipyn o waith i Hopcyn, ac ysgrifennodd nodiadau am ei noddwr yn y llyfr ei hun. Mae ei 362 o ddalennau yn cadw Pedair Cainc y Mabinogi a chwedlau Arthur, croniclau’r tywysogion a stôr fawr o farddoniaeth. Fe’i cedwir heddiw yng Ngholeg Iesu, Rhydychen.

Moliant y beirdd#

Mae dim llai na phum awdl i Hopcyn wedi’u hysgrifennu yn y Llyfr Coch, gan Lywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam, a chanodd y bardd Y Proll i’w fab Tomas ap Hopcyn, a gadwodd groeso ei dad i’r beirdd. Dywedir bod Hopcyn yn barddoni ei hun. Carai hen awdl Beirdd y Tywysogion ac ymddengys na feddyliai lawer o’r cywydd ffasiynol newydd.

Meistr y Brut#

Roedd Hopcyn yn enwog fel meistr ar y brudiau, y storfa o chwedlau, hen hanes a cherddi proffwydoliaeth am ddyfodol y Brythoniaid. Ym mis Gorffennaf 1403, ar anterth ei wrthryfel, ysgubodd Owain Glyndŵr i lawr dyffryn Tywi a chipio Caerfyrddin, ac ar 8 Gorffennaf ymwelodd â Hopcyn, ‘meistr ar y Brut’, i ofyn beth a ragwelai’r hen broffwydoliaethau i Gymru.

Pwll Melyn#

Roedd Hopcyn yn fyw yn 1403, ac efallai mor ddiweddar â 1408. Ond cred yr Athro Gruffydd Aled Williams, yn ei lyfr ar ddyddiau olaf Owain Glyndŵr, iddo syrthio yn ymladd dros Owain ym mrwydr Pwll Melyn ger Brynbuga yn 1405. Heddiw mae cofeb ym mharc Ynysforgan, Treforys, yn anrhydeddu’r uchelwr ysgolheigaidd y cadwodd ei gariad at lyfrau Cymraeg y Mabinogi’n ddiogel i bawb a ddaeth ar ei ôl.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf