Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

c. 1352–1430

Adda o Frynbuga

Cyfreithiwr a chroniclydd o Frynbuga y mae ei gronicl yn cadw geiriau llythyrau Owain Glyndŵr at yr Alban ac Iwerddon.

Llun: Llythyr Pennal gwreiddiol, Mawrth 1406, oddi wrth Owain Glyndŵr at Siarl VI o Ffrainc, gyda’i sêl, yn yr Archives nationales, Paris · Archives nationales (France), CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1352–1430 (wedi’i gofnodi) Croniclydd oes Glyndŵr Cymru Glyndŵr Ysgolheigion ac athrawon
Eglwys y Priordy, Brynbuga, lle claddwyd ef
Eglwys y Priordy, Brynbuga, lle claddwyd ef · Llun: Wikimedia Commons · Ruth Sharville, CC BY-SA 2.0

Roedd Adda o Frynbuga yn offeiriad, yn ddoethur yn y gyfraith ac yn groniclydd mawr Cymreig oes Owain Glyndŵr. Mae ei gronicl Lladin, o 1377 hyd 1421, yn adrodd yr hyn a welodd yn Lloegr, Cymru a Rhufain, ac mae’n cadw union eiriau llythyrau Owain at Frenin yr Alban ac arglwyddi Iwerddon. Heb Adda, byddai llawer o’r hyn a wyddom am wrthryfel Owain ar goll.

GanwydTua 1352, Brynbuga
Bu farw1430, Brynbuga
GalwedigaethOffeiriad a doethur yn y gyfraith
NoddwrEdmund Mortimer, iarll y Mers
Ei lyfrChronicon Adae de Usk, 1377 hyd 1421
CladdwydEglwys y priordy, Brynbuga

Ysgolhaig o Frynbuga#

Hanai Adda o dref Brynbuga, ar afon Wysg yng Ngwent. Gwelodd Edmund Mortimer, iarll y Mers, a ddaliai arglwyddiaeth Brynbuga, ei addewid, ac yn 1369 rhoddodd fodd iddo astudio’r gyfraith sifil a chanonaidd yn Rhydychen. Daeth Adda yn ddoethur yn y gyfraith a dysgu yn y brifysgol, ac yn yr ymladd yno rhwng y Gogleddwyr a’r Deheuwyr yn 1388 a 1389 safodd gyda’r Deheuwyr a’r Cymry, am ei fod yn Gymro.

Cyfreithiwr yng nghanol y digwyddiadau#

Am saith mlynedd bu Adda’n eiriolwr yn llys Archesgob Caergaint, ac eisteddodd yn Senedd 1397. Yn 1399 marchogodd gyda Harri o Gaerhirfryn a’r archesgob o Fryste i Gaer, eisteddodd ar y comisiwn a ganfu’r sail gyfreithiol i ddiorseddu Rhisiart II, a gwelodd a chlywodd y brenin syrthiedig yn Nhŵr Llundain.

Rhufain#

Ym mis Chwefror 1402 cychwynnodd Adda am Rufain, lle gwerthfawrogid ei ddysg yn y gyfraith. Meddyliai’r Pabau Boniffas IX ac Innocent VII gymaint ohono nes iddo gael ei enwi yn ei dro i esgobaethau Henffordd a Thyddewi. Ond roedd gwrthryfel Owain Glyndŵr yn ysgubo drwy Gymru, ac roedd Adda mewn cysylltiad â rhai o gynghreiriaid Owain. Ymddengys fod ei gydymdeimlad amlwg ag achos Owain yn rheswm arall dros aros yn Rhufain, a throdd brenin Lloegr yn ei erbyn, fel na allai ddod adref.

Adref i Gymru#

Yn 1406 gadawodd Adda Rufain am Bruges yn Fflandrys, lle dilynodd bob tro yn hynt Cymru a Lloegr. Yn 1408 glaniodd yn Abermaw a byw am rai blynyddoedd yn gaplan yn y Trallwng, ym Mhowys. Cafodd bardwn yn 1411, ac yn 1423 roedd yn offeiriad eglwys Sant Cybi yn Llangybi, ger ei fan geni.

Y cronicl#

Mae cronicl Adda yn agor â Gwrthryfel y Werin yn 1381 ac yn rhedeg hyd 1421. Mae’n llawn o’r hyn a welodd â’i lygaid ei hun: cwymp Rhisiart II, ymweliad yr Ymerawdwr Bysantaidd Manuel II adeg y Nadolig, terfysgoedd Rhufain, prydferthwch Llyn Lucerne a gwin da Beaune. Yn anad dim mae’n taflu goleuni ar wrthryfel Owain Glyndŵr, ac yn cadw testun llythyrau Owain at yr Alban ac Iwerddon. Erys mewn un llawysgrif yn y Llyfrgell Brydeinig, a chafwyd ei dalennau olaf yng Nghastell Belvoir yn 1885.

Beddargraff Cymraeg#

Roedd Adda yn ffyddlon i Sant Teilo o Landaf. Bu farw yn 1430 a chladdwyd ef yn eglwys y priordy ym Mrynbuga, ac yn ei ewyllys gadawodd roddion i Eglwys Gadeiriol Llandaf ac i frodyr Casnewydd a Chaerdydd. Gellir gweld ei feddargraff yno, ar fesur Cymraeg y cywydd, hyd heddiw.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf